जगदाद्यङ्कुरं यत्रतत्रस्थम् अपि मुञ्चति । जगतः पञ्चकं बीजं पञ्चकस्य चिद् अव्यया
जिथे कुठे असो, तिथेच ही चेतना जगाचा अंकुर सोडते. जगाचे मूळ म्हणजे पाच तत्त्वे, आणि त्या पाच तत्त्वांचे मूळ ही अविनाशी चेतना आहे.
यद् बीजं तत् फलं विद्धि तस्माद् ब्रह्ममयं जगत् । एवम् एष महाकाशे सर्गादौ पञ्चको गणः
जसे बीज तसे फळ समजावे; म्हणून हे जग ब्रह्मस्वरूप आहे. सृष्टीच्या आरंभी या महाव्याप्तीत पाच तत्त्वांचा समूह उत्पन्न होतो.
चिच्छक्त्याकाशभूतात्मा कल्पितो ऽस्ति न वास्तवः । अनेनोच्छूनताम् एत्य यद् अपीदं वितन्यते
ही पाच तत्त्वे — चेतना, आकाश आणि बाकी तत्त्वे — केवळ कल्पना आहेत, खरी नाहीत; त्यांच्यामुळे इथे जे काही विस्तारले आहे, ते विस्तार पावते.
तद् अप्य् आकाशरूपात्म कलनात्म न सन्मयम् । न क्वचिन् नाम तत् सिद्धं यद् असिद्धेन साध्यते
ती पाच तत्त्वेही आकाशासारखी आणि कल्पनेवर आधारलेली असल्याने खरी नाहीत; जे स्वतःच अपूर्ण आहे, त्याने कधीच काही सिद्ध होत नाही.
खरूपं यद् विकल्पात्म कथं तत् सत्यताम् इयात् । अथ चेत् पञ्चकं ब्रह्म ब्रह्मात्मकतया तया
जे काही आकाशासारखं आणि केवळ कल्पनेतलं आहे, त्याला खरी अस्तित्व कशी मिळेल? पण जर हे पाचही ब्रह्मरूप असतील, तर त्यांच्या ब्रह्मस्वरूपामुळे—
तत् पञ्चकविधिप्रौढो ब्रह्मैव त्रिजगद्भ्रमः । यथा स्फुरति सर्गादाव् एष पञ्चकसम्भवः
हे पाचही, पाच प्रकारांनी परिपक्व झाल्यावर, हेच ब्रह्म आहे—तीच त्रैलोक्याची माया. सृष्टीच्या आरंभी जसं हे पाच प्रकट होतं, तसंच ते निर्माण होतं.
तथैवाद्येह भूतत्वे याति कारणतां स्वयम् । एवं न जायते किञ्चिज् जगज् जातं च लक्ष्यते
त्याचप्रमाणे, सुरुवातीला या पाच तत्त्वांनीच कारणरूप घेतलं. म्हणून, खरंतर काहीच जन्मत नाही, पण जग जणू काही निर्माण झाल्यासारखं दिसतं.
स्वप्नसङ्कल्पपुरवद् असत् सद् अनुभूयते । ब्रह्माकाशः पराकाशो जीवाकाशत्वम् आत्मनि
जसं स्वप्नातलं किंवा कल्पनेतलं शहर खरं वाटतं, तसं असत्यही सत्यासारखं अनुभवायला येतं. ब्रह्माचं आकाश, बाह्य आकाश आणि जीवाचं आकाश—हे सगळं आपल्या आतच आहे.
इति वेत्त्य् अवदातात्मा पृथ्व्यादीनाम् असम्भवात् । इत्य् एष जीवः कथितो व्योम्नि खात्मा यथोदितः
शुद्ध मनाचा जो आहे, त्याला हे कळतं की पृथ्वी आणि इतर पंचमहाभूत खरं तर निर्माण होत नाहीतच; म्हणूनच जीव म्हणजे आकाशस्वरूप असं पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे समजावं.
जीवाकाशस् त्व् इमं देहं यथा विन्दति तच् छृणु । जीवाकाशः खम् एवासौ तस्मिंस् तु परमाम्बरे
हा जीव म्हणजे आकाशासारखाच आहे, तो हा देह कसा मिळवतो ते आता ऐक. हा जीव-आकाश म्हणजेच आकाश असून, तो त्या परमविशाल आकाशात असतो.
अत्र तेजःकणो ऽस्मीति स्वयं चेतति चिन्तया । तम् एवोच्छूनम् इव सद् भावयत्य् आत्मनाम्बरे
इथे तेजाचा एक कण 'मी हाच आहे' असं स्वतःच्या विचाराने जाणवतो; तो स्वतःला जणू काही आत्म्याच्या आकाशात खरोखरच स्थिर आहे असं समजून घेतो.
असद् एव सदाकारं सङ्कल्पेन्दुर् यथा शशम् । तम् एव भावयन् द्रष्टृदृश्यरूपतया स्थितः । एक एव द्विताम् एति स्वप्ने स्वमृतिबोद्धृवत्
जे खरं नाही तेच खोटं असूनही खऱ्यासारखं रूप घेतं, जसं केवळ कल्पनेने आकाशात चंद्र दिसतो; असंच त्याचं ध्यान करत राहिलं की, तो पाहणारा आणि दिसणारा अशा दोन्ही रूपात राहतो, एकच असूनही जणू दोन होतो, जसं स्वप्नात किंवा मृत्यूची जाणीव होताना वाटतं.
किञ्चित् स्थौल्यम् इवादत्ते ततस् तारकतां विदन् । यथाभावित्वम् अत्रार्थभाविताच् चित्स्वरूपतः
तेजाचा तो अंश थोडासा ठिसूळपणा घेतो आणि मग स्वतःला तारा समजतो. जशी त्याची कल्पना केली जाते, तशी त्या चैतन्याच्या स्वरूपातून अर्थ प्रकट होतो.
ख एव खात्मा सततो ऽप्य् अयं सो ऽहम् इति स्वयम् । चित्त्वात् प्रत्ययम् आदत्ते स्वप्ने त्वम् इव पान्थताम्
ही आत्मा नेहमीच आकाशासारखी असते, पण 'मी हाच आहे' असे स्वतःला समजते. चैतन्यामुळे तिला वेगळेपणाची जाणीव होते, जशी स्वप्नात तू प्रवासी होतोस तशी.
तारकाकारम् आकारं भाविदेहाभिधं ततः । भावयन् याति तद्भावं चित्तं चेत्यार्थताम् इव
तारासारखा आकार, ज्याला ध्यानात घेतलेले शरीर म्हणतात, तो मनाशी एकरूप होतो. जसे मन ज्या गोष्टीचे चिंतन करते, त्याच स्वरूपात ते बदलते.
परित्यज्येव तद् बाह्यं ततस् तारककोटरे । अन्तर् भाति बहिस्स्थो ऽपि पर्वतो मकुरे यथा
बाह्य गोष्टी जणू सोडून दिल्यासारखे वाटते आणि मग त्या ताऱ्याच्या मध्यभागी आतून प्रकाश दिसतो, जरी तो बाहेरच असला तरी, जसा आरशात डोंगर उमटतो तसा.
कूपसंस्थं यथा देहं समुद्गकगतं च वा । स्वप्नसङ्कल्पयोस् संविद् वेत्त्य् एवं जीवको ऽणुके
जसा एखादा देह विहिरीत असू शकतो किंवा बाहेर येऊ शकतो, तसंच स्वप्न आणि कल्पनेतली जाणीव हे ओळखते. त्याचप्रमाणे, जीव सूक्ष्म कणातही सर्वकाही जाणतो.
खरूपतारकान्तस्स्थो जीवो यच् चेतति स्वयम् । तद् एतद् बुद्धिचित्तादि ज्ञानसन्तानरूपकम्
जीव हा कठीण, ताऱ्यासारख्या तेजात राहतो आणि आपोआप कार्य करतो; हेच बुद्धी, मन आणि इतर ज्ञानाचा प्रवाह आहे.
जीवाकाशस् ततस् तत्र तारकाकाशकोशगः । प्रेक्षे ऽहम् इति भावेन द्रष्टुं प्रसरतीव खे
त्यातून, जीवाचा आकाश ताऱ्यासारख्या आवरणात असतो आणि 'मी पाहतो' या भावनेने जणू आकाशात पाहण्यासाठी पसरतो.
ततो रन्ध्रद्वयेनेव भाविबाह्याभिधं पुनः । येन पश्यति तन् नेत्रयुग्मं नाम्ना भविष्यति
मग दोन छिद्रांतून तो पुन्हा बाह्य गोष्टी दाखवतो; ज्याने तो पाहतो, त्याला पुढे डोळ्यांची जोडी असं नाव दिलं जाईल.
येन स्पृशति सास्य त्वग् यच् छृणोति श्रुतिस् तु सा । येन जिघ्रति तद् घ्राणं स स्वम् आत्मनि पश्यति
ज्याच्यामुळे स्पर्श जाणवतो, ते त्वचा आहे; ज्याच्यामुळे ऐकू येतं, ते श्रवण आहे; ज्याच्यामुळे वास येतो, ते नाक आहे. अशा प्रकारे, तो स्वतःला स्वतःमध्येच ओळखतो.
तत् तस्य स्वदनं पश्चाद् रसनाम्नोल्लसिष्यति । यत् स्पन्दति स तद् वायुचेष्टाः कर्मेन्द्रियव्रजम्
ज्याच्यामुळे चव येते, ते पुढे जिभेला म्हणतात; ज्याच्यामुळे हालचाल होते, ती वायूची क्रिया आणि कर्मेंद्रियांचा समूह आहे.
रूपालोकमनस्कारजातम् इत्य् एव भावयन् । आतिवाहिकदेहात्मा तिष्ठत्य् अम्बरम् अम्बरे
सर्व रूप, प्रकाश आणि मनाचे विचार याच प्रकारे उत्पन्न होतात, असं ध्यानात ठेवून, सूक्ष्म देह असलेला जीव आकाशातच स्थिर राहतो.
एवम् उच्छूनतां तस्मिन् भावयंस् तेजसः कणे । असत्यं सत्यसङ्काशं ब्रह्मास्ते जीवशब्दधृत्
अशा प्रकारे तेजाचा कण वाढत असल्याचं ध्यान करत, ब्रह्म स्वतःला 'जीव' या नावाने धारण करून, खोटं असूनही खरं वाटावं असं भासत राहतं.
इत्थं स जीवशब्दार्थकलनाकुलतां गतः । आतिवाहिकदेहात्मा चित्तदेहाम्बराकृतिः
अशा प्रकारे, 'जीव' या शब्दाचा अर्थ मनाशी लावता लावता तो गोंधळात पडतो आणि सूक्ष्म देह म्हणून स्वतःला समजतो, जणू मनाचा देहच त्याचे वस्त्र झाले आहे.
स्वकल्पनात आकारम् अण्डसंस्थं प्रपश्यति । कश्चिज् जलगतं वेत्ति कश्चित् सम्राट्स्वरूपिणम्
स्वतःच्या कल्पनेने तो अंडाच्या आत असलेली एक रूप पाहतो; काहींना ते पाण्यात आहे असे वाटते, तर काहींना ते विश्वाचा राजा आहे असे दिसते.
भाविब्रह्माण्डकलनं पश्यत्य् अनुभवत्य् अपि । आत्मगर्भगृहं चित्ताद् यथा सङ्कल्पितात्मकः
तो भविष्यातील ब्रह्मांडाची रचना पाहतो आणि अनुभवतोही; जसे मनाने स्वतःचे अस्तित्व कल्पले जाते, तसेच आत्म्याचे गर्भगृहही तो अनुभवतो.
देशकालक्रियाद्रव्यकलनावेदनं स तत् । भावयञ् शब्दनिर्माता शब्दैर् बध्नाति कल्पितैः
तो देश, काळ, कृती आणि पदार्थ यांची कल्पना करतो; अशा विचारांत गुंतून तो शब्दांचा निर्माता होतो आणि स्वतःच्या कल्पनेतील शब्दांनी स्वतःला बांधून घेतो.
आतिवाहिकदेहो ऽसाव् इत्य् असत्ये जगद्भ्रमे । असत्य एव कचति स्वप्नेषूड्डयनं यथा
हा अतिवाहिक देह, या खोट्या जगाच्या भ्रमात, फक्त असत्यातच फिरतो, जसा माणूस स्वप्नात उडतो.
इत्य् अनुद्भूत एवासौ स्वयम्भूस् स्वयम् उत्थितः । आतिवाहिकदेहात्मा प्रभुर् आद्यः प्रजापतिः
म्हणून, प्रत्यक्षात न जन्मलेला असूनही, तो स्वतःच स्वतःपासून उत्पन्न झाल्यासारखा भासतो, अतिवाहिक देहस्वरूप, सर्वांचा स्वामी आणि आद्य सृष्टीकर्ता.