सुप्रभा जनयाम् आस पुत्रान् पञ्चाशतः परान् । सङ्घर्षान् नाम दुर्धर्षान् दुराक्रोशान् बलीयसः
सुप्रभा हिने पन्नास अत्यंत सामर्थ्यवान, जिंकता न येणारे, संगर्ष नावाचे बलाढ्य पुत्र जन्माला घातले.
एवंवीर्यो महातेजा विश्वामित्रो महामुनिः । न रामगमने बुद्धिं विक्लवां कर्तुम् अर्हसि
विश्वामित्र या महान ऋषीचे सामर्थ्य आणि तेज किती मोठे आहे हे पाहता, रामाच्या जाण्याबद्दल तुझ्या मनात शंका येऊ देऊ नकोस.
अस्मिन् महासत्त्वमये मुनीन्द्रे स्थिते समीपे पुरुषस् तु साधुः । प्राप्ते ऽपि मृत्याव् अमरत्वम् एति मा दीनतां गच्छ यथा विमूढः
असा महान सामर्थ्याचा ऋषी जवळ असताना, मृत्यू समोर आला तरी सुद्धा सद्गुणी माणूस अमरत्व मिळवतो; म्हणून अज्ञानी माणसासारखी हताश होऊ नकोस.
तथा वसिष्ठे ब्रुवति राजा दशरथस् सुतम् । समुत्स्रष्टुमना रामम् आजुहाव सलक्ष्मणम्
वसिष्ठांनी असे सांगितल्यावर, दशरथ राजाने आपला मुलगा राम आणि लक्ष्मण यांना बोलावले, कारण त्याला रामाला पाठवायचे होते.
प्रतीहार महाबाहुं रामं सत्यपराक्रमम् । सलक्ष्मणम् अविघ्नेन मुन्यर्थं शीघ्रम् आनय
दारवानो, त्वेगाने श्रीरामांना, जे बलवान आणि खरे शूरवीर आहेत, लक्ष्मणासह, ऋषींच्या कार्यासाठी कोणतीही अडचण न आणता लगेच घेऊन ये.
इति राज्ञा विसृष्टो ऽसौ गत्वान्तःपुरमन्दिरम् । मुहूर्तमात्रेणागत्य समुवाच महीपतिम्
राजाने आज्ञा दिल्यावर तो दारवान आतल्या महालात गेला आणि थोड्याच वेळात परत येऊन राजाला सांगितले.
देव दोर्दलिताशेषरिपो रामस् स्वमन्दिरे । विमनास् संस्थितो रात्रौ षट्पदः कमले यथा
महाराज, सर्व शत्रूंना पराभूत करणारे श्रीराम आपल्या खोलीत आहेत, पण ते उदास दिसतात, जणू रात्री कमळावर बसलेली मधमाशी.
आगच्छामि क्षणेनेति वक्ति ध्यायति चैककः । न कस्यचित् स निकटे स्थातुम् इच्छति खिन्नधीः
ते म्हणतात, 'मी क्षणात येतो,' आणि एकटेच विचारात गुंग होऊन बसतात; त्यांचे मन थकल्यासारखे आहे, कुणाच्याही जवळ राहायला त्यांना इच्छा वाटत नाही.
इत्य् उक्ते तेन भूपालस् तं रामानुचरं जनम् । सर्वम् आश्वासयाम् आस पप्रच्छ च यथाक्रमम्
राजाने हे ऐकल्यावर, रामाचे सर्व अनुयायी लोकांना त्याने धीर दिला आणि योग्य त्या क्रमाने त्यांना विचारणा केली.
कथं कीदृक् स्थितो राम इति पृष्टो महीभृता । रामभृत्यजनः खिन्नो वाक्यम् आह महीपतिम्
राजाने विचारले, 'राम कसा आहे, कशा अवस्थेत आहे?' तेव्हा रामाचा सेवक दुःखी मनाने राजाला म्हणाला,
देहयष्टिम् इमां देव धारयन्त इमे वयम् । खिन्नाः खेदपरिम्लाने विभो रामे सुते तव
देवा, आम्ही फक्त हे शरीर चालवत आहोत, कारण तुझ्या पुत्र रामामुळे आम्ही सगळे थकून गेलो आहोत.
रामो राजीवपत्त्राक्षो यतः प्रभृति चागतः । सविप्रस् तीर्थयात्रायास् ततः प्रभृति दुर्मनाः
राजीवाच्या पाकळ्यांसारखी डोळे असलेला राम जेव्हा ऋषींसोबत तीर्थयात्रेवरून परतला, तेव्हापासून त्याच्या मनात खूप अस्वस्थता आहे.
यत्नप्रार्थनयास्माकं निजव्यापारम् आह्निकम् । सायम् अम्लानवदनः करोति न करोति वा
आम्ही कितीही विनवले, प्रयत्न केले तरी तो संध्याकाळी आपली रोजची कामं उदास चेहऱ्याने करतो, कधी कधी तर ती करतोच नाही.
स्नानदेवार्चनाचारपर्यन्ते परिखेदवान् । प्रार्थितो ऽपि हि ना तृप्तेर् अश्नात्य् अशनम् ईश्वरः
स्नान, देवपूजा आणि योग्य वागणूक यानंतरही तो थकलेलाच असतो; कितीही सांगितलं तरी, तो समाधानाने जेवत नाही, हे प्रभो.
लोलान्तःपुरनारीभिः कृतदोलाभिर् अङ्गने । न च क्रीडति लीलाभिर् धराद्भिर् इव चातकः
अंतःपुरातील स्त्रिया अंगणात झुल्यावर झुलवत असतात, तरीही तो त्यांच्या खेळात भाग घेत नाही, जणू पृथ्वीवरील सुखांकडे दुर्लक्ष करणारा चातक पक्ष्यासारखा.
माणिक्यमुक्तासम्प्रोता केयूरकटकावली । नानन्दयति तं राजन् द्यौः पातविवशं यथा
माणिक आणि मोत्यांनी जडवलेली कंकणे, बाजूबंद याने त्याला आनंद होत नाही, राजन, जणू आकाशातून पडणाऱ्याला आकाशाचा आनंद वाटत नाही.
क्रीडद्वधूविलोलेषु वहत्कुसुमवायुषु । लतावलयगेहेषु भवत्य् अतिविषादवान्
खेळणाऱ्या, चंचल स्त्रियांच्या संगतीत, फुलांनी भरलेल्या वाऱ्यात, वेलींनी वेढलेल्या बगिच्यांमध्येही तो मनातून फारच खचून जातो.
यद् रम्यम् उचितं स्वादु पेशलं चित्तहारि वा । बाष्पपूरेक्षण इव तेनैव परिखिद्यते
जे काही मनाला आनंद देणारे, योग्य, गोड, आकर्षक वाटते, त्याच्यामुळेही तो थकतो, जणू डोळ्यांत अश्रू भरले आहेत.
किम् इमा दुःखदायिन्यः प्रस्फुरन्ति पुरोगताः । इति नृत्तविलासेषु कामिनीः परिनिन्दति
नृत्य आणि हसण्याच्या गोंधळातही तो त्या स्त्रियांना दोष देतो, 'या दुःख देणाऱ्या माझ्यासमोर का येतात?' असे म्हणतो.
भोजनं शयनं स्नानं विलासं पानम् आसनम् । उन्मत्तचेष्टितम् इव नाभिनन्दति निन्दितम्
भोजन, झोप, स्नान, करमणूक, पान किंवा आसन यांत त्याला काहीच गोडी वाटत नाही; वेड्याच्या वागण्यासारखे वाटून तो त्यांना न आवडतो, न निंदा करतो.
किं सम्पदा किं विपदा किं गेहेन किम् ईहितैः । सर्वम् एवासद् इत्य् उक्त्वा तूष्णीम् एको ऽवतिष्ठते
तो म्हणतो, 'संपत्तीचा काय उपयोग, दुःखाचं काय, घराचं काय, आणि प्रयत्नांचं काय? हे सगळं खोटं आहे,' असं म्हणून तो एकटा शांत बसतो.
नोदेति परिहासेषु न भोगेषु निमज्जति । न च तिष्ठति कार्येषु मौनम् एवावलम्बते
तो कुणासोबत हसण्यात भाग घेत नाही, सुखभोगात गुंतत नाही, किंवा कोणत्याही कामात रमतो नाही—फक्त मौन पाळतो.
विलोलालकवल्लर्यो हेलावलितलोचनाः । नानन्दयन्ति तं नार्यो मृग्यो वनतरुं यथा
लांब केस आणि खेळकर नजरा असलेल्या स्त्रिया त्याला आनंद देत नाहीत, जसं हरणांना जंगलातलं एखादं झाड आवडत नाही.
एकान्तेषु दिगन्तेषु तीरेषु विपिनेषु च । रतिम् आयात्य् अरण्येषु विक्रीतवद् अजन्तुषु
एकांत स्थळी, क्षितिजावर, नदीच्या काठी किंवा जंगलात, तो जंगली प्राण्यांमध्ये आपल्यासारखं समाधान अनुभवतो.
वस्त्रपानाशनादानपराङ्मुखतया तया । परिव्राड्धर्मिणां राजन् सो ऽनुयाति तपस्विनाम्
राजा, कपडे, पाणी, अन्न आणि वस्तू यांच्याकडे पाठ फिरवून, तो संन्याशांसारखा वागतो आणि कठोर तपाचा मार्ग धरतो.
एक एव वसन् देशे जनशून्ये जनेश्वर । न हसत्य् एकया बुद्ध्या न गायति न रोदिति
माणसांनी ओस पडलेल्या जागी तो एकटाच राहतो, राजाधिराज, आणि एकट्या मनाने न हसतो, न गातो, न रडतो.
बद्धपद्मासनश् शून्यमना वामकरस्थले । कपोलतलम् आदाय केवलं परितिष्ठति
पद्मासनात बसून, मन रिकामे ठेवून, डाव्या हातावर गाल टेकवून तो फक्त तिथेच शांतपणे बसून राहतो.
नाभिमानम् उपादत्ते नाभिवाञ्छति राजताम् । नोदेति नास्तम् आयाति सुखदुःखानुवृत्तिषु
तो स्वतःला मोठे समजत नाही, राज्याची इच्छा करत नाही; सुखदुःखाच्या ओघात तो न उचकटतो, न मावळतो.
न विद्मः किम् असौ जातः किं करोति किम् ईहते । किं ध्यायति किम् आयाति कथं किम् अनुधावति
आपणास माहीत नाही की तो कधी जन्मला, काय करतो, काय इच्छितो, काय विचार करतो, कुठे जातो, किंवा तो कसा आणि का वागतो.
प्रत्यहं कृशतां याति प्रत्यहं याति पाण्डुताम् । विरागं प्रत्यहं याति शरदन्त इव द्रुमः
तो दररोज कृश होत जातो, दररोज फिकट पडतो, दररोज त्याच्या मनात विरक्ती वाढत जाते, जणू शरद ऋतूच्या शेवटी झाड जसे सुकत जाते तसे.