आमोदरत्नलुण्ठाको विमाननगरावनिः । दाहान्धकारशीतांशुश् शैत्येन्दुक्षीरसागरः
सुगंधाच्या रत्नांचा लुटारू, आकाशरथाच्या नगरीची भूमी; जळणारा, अंधार आणि शीतल चंद्र, चंद्राच्या शीत अमृताचा समुद्र.
प्राणापानकलारज्ज्वा प्राणिनां यन्त्रवाहकः । अरिर् मित्रं च दीपानां द्वीपसञ्चरणे रतः
प्राण आणि अपान यांच्या शक्तींच्या दोऱ्याने सर्व सजीवांचे यंत्र चालवणारा; दिव्यांचा शत्रू आणि मित्र दोन्ही, द्वीपांमध्ये संचार करण्यात आनंद मानणारा.
पुरोगतो ऽप्य् अदृश्यात्मा मनोराज्यपुरोपमः । तालवृन्ततिले तैलम् आलानं स्पन्ददन्तिनः
जरी तो पुढे जातो, तरी त्याचं खरं स्वरूप दिसत नाही, जसं मनाच्या राज्याची राजधानी दिसत नाही; जसं तीळामधलं तेल लपलेलं असतं, किंवा हलणाऱ्या हत्तीला बांधलेली दोरी.
एकक्षणलवेनैव वलिताखिलभूधरः । वर्णावलितरङ्गाणां गङ्गावाहरवैककृत्
फक्त एका क्षणात तो सगळ्या पर्वतांना वळवू शकतो; रंगीबेरंगी लाटांमध्ये गंगा आणणारा तो एकमेव आहे.
श्यामाम्बुवाहरजसां महावर्तकृद् अम्भसाम् । द्युनदीवाहवार्योघो नभोनीलोत्पलालिकः
काळ्या पाण्याचे वाहक ज्या धुळीचा मोठा भोवरा करतात, तोच आकाशगंगेच्या पाण्याचा पूर आहे, आणि आकाशातल्या निळ्या कमळांची माळ आहे.
शरीरावेष्टितोन्मुक्तपुराणतृणचोपनः । स्पन्दपद्मवनादित्यश् शब्दवर्षैकवारिदः
शरीरात गुंडाळलेला आणि जुन्या कुंचल्याच्या गवतापासून सुटलेला; तो कंपणाऱ्या कमळांच्या वनाचा सूर्य आहे, आणि शब्दांच्या पावसाचा एकमेव मेघ आहे.
व्योमकाननमातङ्गश् शरीरगृहगर्गटः । धूलीकदम्बविपिनम् आशालिङ्गननायकः
आकाशातील हत्ती, शरीररूपी घरातील गोंगाट, आणि धुळीच्या ढगांनी भरलेल्या अरण्याला कवटाळणारा तोच स्वामी आहे.
स्त्यानीकरणसंशोषधृतिस्पन्दनसौरभैः । सशैत्यैẖ कर्मभिष् षड्भिर् अलब्धक्षण आक्षयम्
जडत्व, कोरडेपणा, स्थैर्य, कंप, सुगंध आणि शीतलता या सहा कृतींनी तो कधीही विश्रांती न घेता अखंड कार्यरत असतो.
रसाकर्षणसुव्यग्रो नित्यं भ्रातेव तेजसः । हरणादानकर्तॄणाम् अङ्गानां विनियोगकृत्
रस शोषण्यात नेहमीच व्यग्र असलेला, अग्नीच्या तेजासारखा, घेणे, देणे आणि हरणे या क्रियांमध्ये इंद्रियांचे संचालन करणारा आहे.
शरीरनगरे नाडीमार्गैर् गतिनिरर्गलः । रसभाण्डपरावर्ताद् आयुर्मणिमहावणिक्
शरीररूपी नगरीत नाड्यांमधून मोकळेपणाने फिरणारा, रसाच्या भांड्यांना फिरवणारा आणि आयुष्याच्या मौल्यवान रत्नांचा मोठा व्यापारी आहे.
शरीरनगरीनाशनिर्माणैकपरायणः । रसकिट्टकलाधातुपृथक्करणकोविदः
जो आपल्या देहाच्या नगरीच्या निर्माण आणि नाशातच पूर्णपणे गुंतलेला असतो, तो देहातील सार, मल, विविध कला आणि धातू यांची योग्य ओळख ठेवतो.
प्रतिसूक्ष्माणुकं देहे ततो दृष्टं मया जगत् । तत्रेत्थंरूपम् आरम्भि स्फुटम् आभोगि सुस्थिरम्
या देहातील प्रत्येक सूक्ष्म कणात मला हे जग दिसले; तिथे असे एक रूप प्रकट होते—ते स्पष्ट, आनंददायक आणि स्थिर असते.
परमाणुं प्रति त्व् अत्र प्रोह्यन्त इव सर्गकाः । न च किञ्चित् किलोह्यन्ते खाकृतेẖ किम् इवोह्यते
इथे प्रत्येक अती सूक्ष्म कणासाठी निर्माणकर्ते जणू काही पुढे ढकलले जातात; पण प्रत्यक्षात काहीच हलवले जात नाही, कारण आकाशातून बनलेल्या वस्तूमध्ये नक्की काय हलवता येईल?
सचन्द्रार्कानिलाग्नीन्द्रयमवैश्रवणेश्वराः । सब्रह्महरिगन्धर्वविद्याधरमहोरगाः
चंद्र, सूर्य, वारा, अग्नी, इंद्र, कुबेर हे सर्व देव, तसेच ब्रह्मा, विष्णू, गंधर्व, विद्याधर आणि महान सर्प हेही यामध्ये आहेत.
ससागरगिरिद्वीपदिगन्तरमहार्णवाः । सलोकान्तरलोकेशक्रियाकालक्रियाक्रमाः
समुद्र, डोंगर, बेटे, चारही दिशांचा विस्तार, मोठ्या महासागरांसह; विविध जग, त्या जगांचे अधिपती, आणि कृतींच्या व काळाच्या मालिका—या सर्वांसह.
सस्वर्गभूमिपातालतललोकान्तरान्तराः । सभावाभाववैधुर्यजरामरणसम्भ्रमाः
स्वर्ग, पृथ्वी, पाताळ आणि असंख्य अंतरंग जग; अस्तित्व व नास्तित्वातील गोंधळ, अस्थिरता, वार्धक्य आणि मृत्यू—या सर्वांसह.
एवं नाम तदा राम भूतपञ्चकरूपिणा । मया प्रविहृतं तत्र त्रैलोक्यनलिनोदरे
असं, हे राम, त्या वेळी पाच घटकांच्या रूपानं मी त्या त्रैलोक्याच्या कमळाच्या आत फिरत होतो.
रसḫ पीतो ऽनुभूतश् च क्ष्माजलानिलतेजसाम् । मूलजालेषु वृक्षाणां प्राणिनां च सता मया
माती, पाणी, वारा आणि अग्नी यांचा सार मी झाडांच्या मुळांमध्ये आणि सजीवांमध्ये अनुभवला आणि चाखला.
रसायनघनाङ्गेषु चन्दनद्रवशोभिषु । लुठितं चन्द्रबिम्बेषु तुषारशयनेष्व् इव
जीवनरसाने भरलेल्या, चंदनाच्या लेपाने शोभलेल्या अंगांमध्ये, तसेच चंद्रप्रकाशात मी लोळलो, जणू काही हिमाच्या गादीवर झोपलो आहे.
सर्वर्तुवनजालेषु नानामोदानि दिक्ष्व् अलम् । भुक्तानि पुष्पजालानि प्रोच्छिष्टं ददतालये
वसंताच्या जाळ्यात, सगळ्या दिशांना पसरलेल्या वेगवेगळ्या सुवासांचा मी आस्वाद घेतला; फुलांच्या माळा खाल्ल्या आणि त्याचे उरलेले तुकडे घरात ठेवले.
नतोन्नतासु मृद्वीषु स्वास्तीर्णास्व् अम्बराजिरे । सुप्तं शुभ्राभ्रमालासु नवनीतस्थलीष्व् इव
ना फार उंच ना फार खाली, मऊसूत पसरलेल्या वस्त्रांवर मी झोपलो, शुभ्र ढगांच्या रांगांमध्ये, जणू ताज्या लोण्याच्या ताटात झोपलो आहे.
सुमनḫपत्त्रमृदुषु लीनं लक्ष्मीविलासिषु । सुरसिद्धाङ्गनाङ्गेषु दूरास्तस्मरवासनम्
फुलांच्या पानांच्या मऊपणात, लक्ष्मीच्या खेळात, देव आणि सिद्ध स्त्रियांच्या अंगांवर मी गुंतलो होतो, कामवासनेपासून दूर.
कृतẖ कुमुदकल्हारकराले नलिनीवने । कोमलẖ कलहंसीभिर् लीलाकलकलारवः
नील आणि पांढऱ्या कमळांनी भरलेल्या तलावात, कोमल हंसांच्या खेळकर आवाजाने गोड गूंज उमटते.
सरत्सरित्सिरासारमूलभूमण्डलान्विताः । अङ्गेषूढास् स्फुरद्भूता लोमालय इवाद्रयः
नद्या, त्यांच्या शाखा आणि उगमस्थानांसह, माझ्या अंगावर जणू पर्वतावर उभ्या असलेल्या थरथरणाऱ्या केसांसारख्या पसरलेल्या आहेत.
चतुर्दिग्ग्रथितादीर्घसरित्सूत्रैस् समुद्रकैः । आदर्शैर् इव विश्रान्तम् अङ्गेषु प्रतिबिम्बिभिः
चारही दिशांना लांब नद्यांनी जोडलेले समुद्र, माझ्या अंगावर आरशात उमटलेल्या प्रतिबिंबासारखे विसावले आहेत.
भूतसर्गेण विभ्रान्तं सिद्धविद्याधरादिना । मद्देहे चेतितेनैव मक्षिकायौकरूपिणा
सिद्ध आणि विद्याधर यांच्या सामर्थ्याने गोंधळलेल्या सर्व सृष्टी, माझ्या देहातच, मनाने चालविलेल्या मधमाशांच्या रूपासारख्या आहेत.
मत्प्रसादेन मुदितैर् लब्धम् अर्कादिभिर् वपुः । कृष्णरक्तसितापीतहरितैर् हारितैर् इव
माझ्या कृपेने, सूर्यादी देवतांकडून आनंदाने मिळालेलं हे शरीर काळं, लाल, पांढरं, पिवळं आणि हिरवं अशा रंगांनी जणू काही विविध रंगांनी सजवल्यासारखं शोभून दिसतं.
समुद्रमुद्रया सप्तद्वीपसप्तात्मरूपया । संस्थया स्थापिता भूमिḫ प्रकोष्ठे वलयोपमा
माझ्या हातावर स्थिर झालेली ही पृथ्वी, समुद्राच्या कडांनी वेढलेली, सात द्वीप आणि सात अंतरात्म्यांच्या रूपात, जणू काही हातातल्या कड्यासारखी दिसते.
विद्याधरपुरन्ध्रीणां परामृष्टाङ्गयष्टिना । अदृष्टेनैव विहितḫ पुलकोल्लास आत्मना
विद्याधरांच्या स्त्रियांच्या बारीक हातांनी न दिसणाऱ्या स्पर्शाने माझ्या अंगावर रोमांच उभा राहिला आणि मनात आनंदाची लहर उमटली.
सरित्सिरासरत्साररसानि सुषिराणि च । जगन्त्य् एवास्थिजालानि ममासन् संस्थितानि च
नद्या, त्यांचे उपनद्यांचे प्रवाह, त्यातील सार, पाणी आणि वाहण्याचे मार्ग — हे सर्व जग म्हणजे माझ्या शरीरातील हाडांचं जाळं होतं आणि तसंच ते टिकून राहिलं.