सहोदर इव क्षिप्रगामित्वाद् अस्य चेतसः । अनङ्गो ऽपि समस्ताङ्गस् स्पन्दनानन्दचन्दनः
या चपळ मनाची गती जणू सख्ख्या भावासारखी आहे. शरीर नसतानाही ते सर्व अंगांत वावरते, जीवनाच्या स्पंदनातून आनंदाचा गंध पसरवणारे आहे.
तुषारशीकरासारजरारोमविजर्जरः । आमोदयौवनोन्मादो मौनमार्दवशैशवः
ओल्या दवाच्या थंडीत आणि वार्धक्याच्या झळांनी जरी ते क्षीण झाले असले, तरी तरुणपणाच्या सुगंधाने ते मोहित आहे, शांत, कोमल आणि बालसुलभ आहे.
नन्दनामोदमधुरो मधुरोदारसंसृतिः । चारुचैत्ररथोन्मुक्तो हृतकान्तारतश्रमः
नंदनवनाच्या सुवासाने मधुर, सौम्य प्रवाहाने उदार, वसंताच्या सुंदर रथासारखे, प्रिय व्यक्तीच्या वियोगाची थकवा हरवलेले आहे.
चिरं गङ्गातरङ्गाङ्गदोलान्दोलनसश्रमः । श्रमस्वरूपज्ञतया निवारितरतश्रमः
गंगेच्या लाटांवर अंग झुलवल्याने दीर्घकाळ थकले असले, तरी प्रयत्नाचे खरे स्वरूप ओळखल्यामुळे इच्छेचा थकवा नाहीसा झाला आहे.
पुष्पभारनतास् स्पर्शैर् वसन्तवनितालताः । चिरं चपलयंल् लोलदलहस्तालिलोचनाः
वसंतातील तरुणींच्या वेलींना फुलांचं ओझं झेलताना त्या वाकतात, त्यांच्या डोळ्यांत पानांसारखी चंचलता असते, हात थरथरत राहतात, आणि त्या खूप वेळ खेळकरपणाने वावरतात.
चिरं भुङ्क्त्वेन्दुबिम्बाङ्गं सुप्त्वा पूर्णाभ्रतल्पके । विधूय कमलानीकम् अपनीतरतश्रमः
चंद्राच्या पूर्ण गोलाचा आनंद घेत, गडद ढगांच्या गादीवर झोपून, कमळांच्या झुंडीला दूर सारून, इच्छा आणि श्रम मागे टाकून तो दीर्घकाळ सुखात रमतो.
समस्तरजसाम् ओको व्योमगामी तुरङ्गमः । आमोदमदमातङ्गसमुल्लासमहासुहृत्
सर्व वासनांचं निवासस्थान, आकाशातून धावणारा घोडा, आनंदाच्या सुगंधात आणि मस्तीत न्हालेला, मोठा मित्र.
धारोर्णाढ्यतडिच्छृङ्गपयोदपशुपालकः । तन्तुश् शीकरमुक्तानाम् अरिर् घर्मरजोरुजाम्
पावसाच्या धारा आणि वीजेच्या शिखरांनी सजलेला, ढगांचा राखणारा, दवबिंदूंच्या मण्यांसारखा तंतू, उन्हाच्या धुळीच्या आणि वेदनेचा शत्रू.
आकाशकुसुमामोदस् सर्वशब्दसहोदरः । नाडीप्रणालीसलिलं भूताङ्गोपाङ्गनर्तकः
आकाशातील फुलांच्या आनंदात रमणारा, सर्व शब्दांचा जणू सख्खा भाऊ; नाड्यांमधील प्रवाही पाणी, आणि पंचमहाभूतांच्या अंग-उपांगांमध्ये नाचणारा.
मर्मकर्मकरैकात्मा हृद्गुहागेहकेसरी । नित्यम् एकान्तपथिकस् सारथिर् जातवेदसः
जीवनातील अत्यावश्यक कृती करणाऱ्याशी एकरूप, हृदयाच्या गुहेत वसणारा सिंह; नेहमी एकटा प्रवास करणारा, अग्निजन्म्याचा सारथी.
आमोदरत्नलुण्ठाको विमाननगरावनिः । दाहान्धकारशीतांशुश् शैत्येन्दुक्षीरसागरः
सुगंधाच्या रत्नांचा लुटारू, आकाशरथाच्या नगरीची भूमी; जळणारा, अंधार आणि शीतल चंद्र, चंद्राच्या शीत अमृताचा समुद्र.
प्राणापानकलारज्ज्वा प्राणिनां यन्त्रवाहकः । अरिर् मित्रं च दीपानां द्वीपसञ्चरणे रतः
प्राण आणि अपान यांच्या शक्तींच्या दोऱ्याने सर्व सजीवांचे यंत्र चालवणारा; दिव्यांचा शत्रू आणि मित्र दोन्ही, द्वीपांमध्ये संचार करण्यात आनंद मानणारा.
पुरोगतो ऽप्य् अदृश्यात्मा मनोराज्यपुरोपमः । तालवृन्ततिले तैलम् आलानं स्पन्ददन्तिनः
जरी तो पुढे जातो, तरी त्याचं खरं स्वरूप दिसत नाही, जसं मनाच्या राज्याची राजधानी दिसत नाही; जसं तीळामधलं तेल लपलेलं असतं, किंवा हलणाऱ्या हत्तीला बांधलेली दोरी.
एकक्षणलवेनैव वलिताखिलभूधरः । वर्णावलितरङ्गाणां गङ्गावाहरवैककृत्
फक्त एका क्षणात तो सगळ्या पर्वतांना वळवू शकतो; रंगीबेरंगी लाटांमध्ये गंगा आणणारा तो एकमेव आहे.
श्यामाम्बुवाहरजसां महावर्तकृद् अम्भसाम् । द्युनदीवाहवार्योघो नभोनीलोत्पलालिकः
काळ्या पाण्याचे वाहक ज्या धुळीचा मोठा भोवरा करतात, तोच आकाशगंगेच्या पाण्याचा पूर आहे, आणि आकाशातल्या निळ्या कमळांची माळ आहे.
शरीरावेष्टितोन्मुक्तपुराणतृणचोपनः । स्पन्दपद्मवनादित्यश् शब्दवर्षैकवारिदः
शरीरात गुंडाळलेला आणि जुन्या कुंचल्याच्या गवतापासून सुटलेला; तो कंपणाऱ्या कमळांच्या वनाचा सूर्य आहे, आणि शब्दांच्या पावसाचा एकमेव मेघ आहे.
व्योमकाननमातङ्गश् शरीरगृहगर्गटः । धूलीकदम्बविपिनम् आशालिङ्गननायकः
आकाशातील हत्ती, शरीररूपी घरातील गोंगाट, आणि धुळीच्या ढगांनी भरलेल्या अरण्याला कवटाळणारा तोच स्वामी आहे.
स्त्यानीकरणसंशोषधृतिस्पन्दनसौरभैः । सशैत्यैẖ कर्मभिष् षड्भिर् अलब्धक्षण आक्षयम्
जडत्व, कोरडेपणा, स्थैर्य, कंप, सुगंध आणि शीतलता या सहा कृतींनी तो कधीही विश्रांती न घेता अखंड कार्यरत असतो.
रसाकर्षणसुव्यग्रो नित्यं भ्रातेव तेजसः । हरणादानकर्तॄणाम् अङ्गानां विनियोगकृत्
रस शोषण्यात नेहमीच व्यग्र असलेला, अग्नीच्या तेजासारखा, घेणे, देणे आणि हरणे या क्रियांमध्ये इंद्रियांचे संचालन करणारा आहे.
शरीरनगरे नाडीमार्गैर् गतिनिरर्गलः । रसभाण्डपरावर्ताद् आयुर्मणिमहावणिक्
शरीररूपी नगरीत नाड्यांमधून मोकळेपणाने फिरणारा, रसाच्या भांड्यांना फिरवणारा आणि आयुष्याच्या मौल्यवान रत्नांचा मोठा व्यापारी आहे.
शरीरनगरीनाशनिर्माणैकपरायणः । रसकिट्टकलाधातुपृथक्करणकोविदः
जो आपल्या देहाच्या नगरीच्या निर्माण आणि नाशातच पूर्णपणे गुंतलेला असतो, तो देहातील सार, मल, विविध कला आणि धातू यांची योग्य ओळख ठेवतो.
प्रतिसूक्ष्माणुकं देहे ततो दृष्टं मया जगत् । तत्रेत्थंरूपम् आरम्भि स्फुटम् आभोगि सुस्थिरम्
या देहातील प्रत्येक सूक्ष्म कणात मला हे जग दिसले; तिथे असे एक रूप प्रकट होते—ते स्पष्ट, आनंददायक आणि स्थिर असते.
परमाणुं प्रति त्व् अत्र प्रोह्यन्त इव सर्गकाः । न च किञ्चित् किलोह्यन्ते खाकृतेẖ किम् इवोह्यते
इथे प्रत्येक अती सूक्ष्म कणासाठी निर्माणकर्ते जणू काही पुढे ढकलले जातात; पण प्रत्यक्षात काहीच हलवले जात नाही, कारण आकाशातून बनलेल्या वस्तूमध्ये नक्की काय हलवता येईल?
सचन्द्रार्कानिलाग्नीन्द्रयमवैश्रवणेश्वराः । सब्रह्महरिगन्धर्वविद्याधरमहोरगाः
चंद्र, सूर्य, वारा, अग्नी, इंद्र, कुबेर हे सर्व देव, तसेच ब्रह्मा, विष्णू, गंधर्व, विद्याधर आणि महान सर्प हेही यामध्ये आहेत.
ससागरगिरिद्वीपदिगन्तरमहार्णवाः । सलोकान्तरलोकेशक्रियाकालक्रियाक्रमाः
समुद्र, डोंगर, बेटे, चारही दिशांचा विस्तार, मोठ्या महासागरांसह; विविध जग, त्या जगांचे अधिपती, आणि कृतींच्या व काळाच्या मालिका—या सर्वांसह.
सस्वर्गभूमिपातालतललोकान्तरान्तराः । सभावाभाववैधुर्यजरामरणसम्भ्रमाः
स्वर्ग, पृथ्वी, पाताळ आणि असंख्य अंतरंग जग; अस्तित्व व नास्तित्वातील गोंधळ, अस्थिरता, वार्धक्य आणि मृत्यू—या सर्वांसह.
एवं नाम तदा राम भूतपञ्चकरूपिणा । मया प्रविहृतं तत्र त्रैलोक्यनलिनोदरे
असं, हे राम, त्या वेळी पाच घटकांच्या रूपानं मी त्या त्रैलोक्याच्या कमळाच्या आत फिरत होतो.
रसḫ पीतो ऽनुभूतश् च क्ष्माजलानिलतेजसाम् । मूलजालेषु वृक्षाणां प्राणिनां च सता मया
माती, पाणी, वारा आणि अग्नी यांचा सार मी झाडांच्या मुळांमध्ये आणि सजीवांमध्ये अनुभवला आणि चाखला.
रसायनघनाङ्गेषु चन्दनद्रवशोभिषु । लुठितं चन्द्रबिम्बेषु तुषारशयनेष्व् इव
जीवनरसाने भरलेल्या, चंदनाच्या लेपाने शोभलेल्या अंगांमध्ये, तसेच चंद्रप्रकाशात मी लोळलो, जणू काही हिमाच्या गादीवर झोपलो आहे.
सर्वर्तुवनजालेषु नानामोदानि दिक्ष्व् अलम् । भुक्तानि पुष्पजालानि प्रोच्छिष्टं ददतालये
वसंताच्या जाळ्यात, सगळ्या दिशांना पसरलेल्या वेगवेगळ्या सुवासांचा मी आस्वाद घेतला; फुलांच्या माळा खाल्ल्या आणि त्याचे उरलेले तुकडे घरात ठेवले.