विततारम्भयाप्य् उच्चैर् ज्वालाजालतयेद्धया । उत्थायोत्थाय वलितं खललक्ष्म्येव लोलया
ती जणू उंच व विस्तारलेली सुरुवात, जाळाच्या जाळ्यासारखी प्रखरतेने पेटलेली आहे; पुन्हा पुन्हा उगवत, वाऱ्यावर डोलणाऱ्या चंचल लक्ष्मीप्रमाणे हलती आहे.
तेजस्तयापि परमाणुकणोदरे ऽपि दृष्टेत्थम् एवम् इह राम मया जगच्छ्रीः । अन्या च सा न च चिदम्बरतḫ परस्मात् स्वप्ने पुराचलगणो ऽत्र निदर्शनं वः
जशी तेजाची झलक अगदी लहान कणातही दिसते, तशीच, हे राम, या जगाची शोभा मी येथे पाहिली आहे; ती वेगळीही आहे आणि नाहीही, कारण ती चैतन्याच्या आकाशात विलीन होते; स्वप्नात पर्वतांचा समूह जसा दिसतो, तसा हा अनुभव तुला उदाहरण म्हणून आहे.
अथ वातमयीं धत्त्वा जगत्प्रेक्षणकौतुकात् । धारणां धीरया वृत्त्या वातताम् अहम् आगतः
मग जग पाहण्याच्या उत्सुकतेने मी वाऱ्यासारखा देह धारण केला आणि एकाग्रतेच्या स्थिर वृत्तीने वाऱ्याच्याच अवस्थेला पोहोचलो.
सम्पन्नो ऽस्म्य् अनिलो वल्लीललनालोकलासकः । कमलोत्पलकुन्दादिजालकामोदपालकः
मी वारा झालो, वेल्यांच्या तेंडळांशी खेळण्यात आनंद मानणारा आणि कमळ, निलकमळ, जाई, जुई यांसारख्या फुलांच्या गंधाचे रक्षण करणारा.
शीकरोत्करनीहारहेलाहरणतर्षुलः । सुरतश्रान्तसर्वाङ्गसमाह्लादनहर्षुलः
शीतकण आणि धुक्याचा खेळ दूर करण्याची मला ओढ आहे, आणि प्रेमाच्या थकव्याने अंग दुखलेल्यांना ताजेतवाने करण्याचा मला आनंद आहे.
तृणगुल्मलतावल्लीदलताण्डवपण्डितः । लतौषधिफलोल्लासकुसुमामोदमण्डितः
गवत, झुडुपे, वेल, पान यांच्या नृत्यात मी पारंगत आहे, आणि फुललेल्या औषधी व फळांच्या सुगंधाने मी सुशोभित झालो आहे.
मृदुर् मङ्गलकालेषु ललनालकचालकः । भीम उत्पातवातेषु पर्णवत्प्रौढपर्वतः
शुभ प्रसंगी मी मृदू असतो, स्त्रियांच्या केसांच्या लटांमध्ये अलगद फिरतो; पण मोठ्या वादळात मी भीषण होतो, जणू काही पानांनी भरलेला मोठा डोंगर.
नन्दने कुन्दमन्दारमकरन्दरजोऽरुणः । नरके ऽङ्गारसम्भारो भुवि नीहारभासुरः
स्वर्गात मी कुंद आणि मंडार फुलांच्या परागामुळे लालसर होतो; नरकात मी जळत्या कोळशांचा ढीग असतो; पृथ्वीवर मी धुक्याच्या तेजासारखा चमकतो.
सागरे ऽसरलावर्तलेखानुमितसर्पणः । दिवि वारिदसञ्चारमृष्टामृष्टेन्दुदर्पणः
सागरात माझ्या हालचाली लाटांच्या नाजूक रेषांवरून ओळखता येतात; आकाशात मी चंद्र आणि मेघ यांच्या वाटा स्वच्छ करणारा आरसा आहे.
नक्षत्रक्षत्रसैन्यस्य रथो रंहोविबृंहितः । त्रैलोक्यसिद्धसञ्चारविमानधरणेहितः
ताऱ्यांच्या आणि ग्रहांच्या सैन्याचा युद्धात विस्तारलेला रथ मी आहे; आणि त्रैलोक्यातील सिद्धांच्या विमानांना आधार देणारा मीच आहे.
सहोदर इव क्षिप्रगामित्वाद् अस्य चेतसः । अनङ्गो ऽपि समस्ताङ्गस् स्पन्दनानन्दचन्दनः
या चपळ मनाची गती जणू सख्ख्या भावासारखी आहे. शरीर नसतानाही ते सर्व अंगांत वावरते, जीवनाच्या स्पंदनातून आनंदाचा गंध पसरवणारे आहे.
तुषारशीकरासारजरारोमविजर्जरः । आमोदयौवनोन्मादो मौनमार्दवशैशवः
ओल्या दवाच्या थंडीत आणि वार्धक्याच्या झळांनी जरी ते क्षीण झाले असले, तरी तरुणपणाच्या सुगंधाने ते मोहित आहे, शांत, कोमल आणि बालसुलभ आहे.
नन्दनामोदमधुरो मधुरोदारसंसृतिः । चारुचैत्ररथोन्मुक्तो हृतकान्तारतश्रमः
नंदनवनाच्या सुवासाने मधुर, सौम्य प्रवाहाने उदार, वसंताच्या सुंदर रथासारखे, प्रिय व्यक्तीच्या वियोगाची थकवा हरवलेले आहे.
चिरं गङ्गातरङ्गाङ्गदोलान्दोलनसश्रमः । श्रमस्वरूपज्ञतया निवारितरतश्रमः
गंगेच्या लाटांवर अंग झुलवल्याने दीर्घकाळ थकले असले, तरी प्रयत्नाचे खरे स्वरूप ओळखल्यामुळे इच्छेचा थकवा नाहीसा झाला आहे.
पुष्पभारनतास् स्पर्शैर् वसन्तवनितालताः । चिरं चपलयंल् लोलदलहस्तालिलोचनाः
वसंतातील तरुणींच्या वेलींना फुलांचं ओझं झेलताना त्या वाकतात, त्यांच्या डोळ्यांत पानांसारखी चंचलता असते, हात थरथरत राहतात, आणि त्या खूप वेळ खेळकरपणाने वावरतात.
चिरं भुङ्क्त्वेन्दुबिम्बाङ्गं सुप्त्वा पूर्णाभ्रतल्पके । विधूय कमलानीकम् अपनीतरतश्रमः
चंद्राच्या पूर्ण गोलाचा आनंद घेत, गडद ढगांच्या गादीवर झोपून, कमळांच्या झुंडीला दूर सारून, इच्छा आणि श्रम मागे टाकून तो दीर्घकाळ सुखात रमतो.
समस्तरजसाम् ओको व्योमगामी तुरङ्गमः । आमोदमदमातङ्गसमुल्लासमहासुहृत्
सर्व वासनांचं निवासस्थान, आकाशातून धावणारा घोडा, आनंदाच्या सुगंधात आणि मस्तीत न्हालेला, मोठा मित्र.
धारोर्णाढ्यतडिच्छृङ्गपयोदपशुपालकः । तन्तुश् शीकरमुक्तानाम् अरिर् घर्मरजोरुजाम्
पावसाच्या धारा आणि वीजेच्या शिखरांनी सजलेला, ढगांचा राखणारा, दवबिंदूंच्या मण्यांसारखा तंतू, उन्हाच्या धुळीच्या आणि वेदनेचा शत्रू.
आकाशकुसुमामोदस् सर्वशब्दसहोदरः । नाडीप्रणालीसलिलं भूताङ्गोपाङ्गनर्तकः
आकाशातील फुलांच्या आनंदात रमणारा, सर्व शब्दांचा जणू सख्खा भाऊ; नाड्यांमधील प्रवाही पाणी, आणि पंचमहाभूतांच्या अंग-उपांगांमध्ये नाचणारा.
मर्मकर्मकरैकात्मा हृद्गुहागेहकेसरी । नित्यम् एकान्तपथिकस् सारथिर् जातवेदसः
जीवनातील अत्यावश्यक कृती करणाऱ्याशी एकरूप, हृदयाच्या गुहेत वसणारा सिंह; नेहमी एकटा प्रवास करणारा, अग्निजन्म्याचा सारथी.
आमोदरत्नलुण्ठाको विमाननगरावनिः । दाहान्धकारशीतांशुश् शैत्येन्दुक्षीरसागरः
सुगंधाच्या रत्नांचा लुटारू, आकाशरथाच्या नगरीची भूमी; जळणारा, अंधार आणि शीतल चंद्र, चंद्राच्या शीत अमृताचा समुद्र.
प्राणापानकलारज्ज्वा प्राणिनां यन्त्रवाहकः । अरिर् मित्रं च दीपानां द्वीपसञ्चरणे रतः
प्राण आणि अपान यांच्या शक्तींच्या दोऱ्याने सर्व सजीवांचे यंत्र चालवणारा; दिव्यांचा शत्रू आणि मित्र दोन्ही, द्वीपांमध्ये संचार करण्यात आनंद मानणारा.
पुरोगतो ऽप्य् अदृश्यात्मा मनोराज्यपुरोपमः । तालवृन्ततिले तैलम् आलानं स्पन्ददन्तिनः
जरी तो पुढे जातो, तरी त्याचं खरं स्वरूप दिसत नाही, जसं मनाच्या राज्याची राजधानी दिसत नाही; जसं तीळामधलं तेल लपलेलं असतं, किंवा हलणाऱ्या हत्तीला बांधलेली दोरी.
एकक्षणलवेनैव वलिताखिलभूधरः । वर्णावलितरङ्गाणां गङ्गावाहरवैककृत्
फक्त एका क्षणात तो सगळ्या पर्वतांना वळवू शकतो; रंगीबेरंगी लाटांमध्ये गंगा आणणारा तो एकमेव आहे.
श्यामाम्बुवाहरजसां महावर्तकृद् अम्भसाम् । द्युनदीवाहवार्योघो नभोनीलोत्पलालिकः
काळ्या पाण्याचे वाहक ज्या धुळीचा मोठा भोवरा करतात, तोच आकाशगंगेच्या पाण्याचा पूर आहे, आणि आकाशातल्या निळ्या कमळांची माळ आहे.
शरीरावेष्टितोन्मुक्तपुराणतृणचोपनः । स्पन्दपद्मवनादित्यश् शब्दवर्षैकवारिदः
शरीरात गुंडाळलेला आणि जुन्या कुंचल्याच्या गवतापासून सुटलेला; तो कंपणाऱ्या कमळांच्या वनाचा सूर्य आहे, आणि शब्दांच्या पावसाचा एकमेव मेघ आहे.
व्योमकाननमातङ्गश् शरीरगृहगर्गटः । धूलीकदम्बविपिनम् आशालिङ्गननायकः
आकाशातील हत्ती, शरीररूपी घरातील गोंगाट, आणि धुळीच्या ढगांनी भरलेल्या अरण्याला कवटाळणारा तोच स्वामी आहे.
स्त्यानीकरणसंशोषधृतिस्पन्दनसौरभैः । सशैत्यैẖ कर्मभिष् षड्भिर् अलब्धक्षण आक्षयम्
जडत्व, कोरडेपणा, स्थैर्य, कंप, सुगंध आणि शीतलता या सहा कृतींनी तो कधीही विश्रांती न घेता अखंड कार्यरत असतो.
रसाकर्षणसुव्यग्रो नित्यं भ्रातेव तेजसः । हरणादानकर्तॄणाम् अङ्गानां विनियोगकृत्
रस शोषण्यात नेहमीच व्यग्र असलेला, अग्नीच्या तेजासारखा, घेणे, देणे आणि हरणे या क्रियांमध्ये इंद्रियांचे संचालन करणारा आहे.
शरीरनगरे नाडीमार्गैर् गतिनिरर्गलः । रसभाण्डपरावर्ताद् आयुर्मणिमहावणिक्
शरीररूपी नगरीत नाड्यांमधून मोकळेपणाने फिरणारा, रसाच्या भांड्यांना फिरवणारा आणि आयुष्याच्या मौल्यवान रत्नांचा मोठा व्यापारी आहे.