यथा याति नरस् सुप्तो जडतां चेतनो ऽपि सन् । चिद्व्योम गच्छद् दृश्यत्वं तथा जाड्यं प्रचेतति
जसा माणूस झोपेत असताना जरी शुद्धीत असला तरी सुस्तावतो, तसंच जेव्हा चेतना त्या ज्ञानाच्या आकाशात प्रवेश करते, तेव्हा सुस्ती स्पष्टपणे जाणवते.
आत्मानं चेतति ब्रह्म पृथ्व्यादीव यदा तदा । सुप्तं जडम् इवास्ते ऽन्तस् स्याद् अस्य न तद् अन्यथा
जेव्हा आत्मा स्वतःला ब्रह्म म्हणून, पृथ्वी वगैरे घटकांसारखा ओळखतो, तेव्हा तो आतून जणू झोपेत आणि जड झाल्यासारखा राहतो; अन्यथा तसं होत नाही.
वस्तुतस् त्व् अस्य खोर्व्यादि नासद्रूपं न सन्मयम् । द्रष्टृदृश्यम् इवाभाति ब्रह्मैवैतत् समं स्थितम्
खरं पाहिलं तर या विश्वाचं स्वरूप नाहीसंही नाही आणि पंचमहाभूतांनी बनलेलंही नाही. हे जणू पाहणारा आणि दिसणारं असं भासतं, पण प्रत्यक्षात सर्वत्र एकसमान असलेलं ब्रह्मच आहे.
एतत् सत्यं परिज्ञानं यस्योत्पन्नम् अखण्डितम् । न तस्य पञ्चभूतानि न द्रष्टृदृश्यविभ्रमः
ही खरी आणि अखंड अशी ओळख ज्याच्यात निर्माण होते, त्याच्यासाठी ना पंचमहाभूतं उरतात, ना पाहणारा आणि दिसणारं याचा गोंधळ राहतो.
तदा मयैवं शुद्धेन तत् कृतं ब्रह्मरूपिणा । ब्रह्मरूपाद् ऋते किञ्चिद् एतत् कर्तुं न युज्यते
मग मी, शुद्ध आणि ब्रह्मस्वरूप असताना, हे सर्व केलं; ब्रह्मरूपाशिवाय दुसरं काहीच घडू शकत नाही.
यदा सर्वम् इदं दृश्यं ज्ञातं ब्रह्म निरामयम् । तदा ब्रह्मपदस्थेन मयात्मैवैवम् ईक्षितः
जेव्हा हे सर्व दृश्य जग ब्रह्मरूप, निर्लेप म्हणून ओळखलं जातं, तेव्हा ब्रह्मस्थितीत असलेल्या माझ्या द्वारे मी स्वतःचं आत्मस्वरूप असंच पाहिलं.
यदा पुनर् अहं पञ्चभूतानीत्य् एव भावयन् । भवामि जड एवाहं तदा चेतामि किं किल
जेव्हा मी सतत असं विचार करतो की, 'मी फक्त पाच घटकांचाच आहे,' तेव्हा मी अगदी जड होतो; त्या वेळी मला खरंच काही जाणवतं का?
सुप्तो ऽस्मीति दृढं भावं बुद्धवांश् चेतनो ऽपि सन् । नैद्रम् एवैत्य् अलं जाड्यं न स चेतति किञ्चन
कोणी जरी जागा असला, तरी जर त्याच्या मनात ठामपणे 'मी झोपलो आहे' असा विचार असेल, तर त्याला झोप येत नाही, पण तो फक्त जडपणे काहीही न जाणता राहतो.
यस् तु प्रज्ञाप्रबुद्धात्मा देहस् तस्याधिभौतिकः । शाम्यत्य् उदेति विमलो बोधात्मैवातिवाहिकः
पण ज्याचं मन ज्ञानानं जागृत झालं आहे, त्याचं शरीर जरी भौतिक असलं तरी शांत आणि निर्मळ होतं, आणि त्याचं खरं स्वरूप म्हणजेच शुद्ध चेतना असतं.
आतिवाहिकदेहेन तेन बोधात्मनाणुना । बृहता वा यथाकामं निर्वाणात्मा स तिष्ठते
त्या चेतनेच्या सूक्ष्म देहानं — तो लहान असो किंवा मोठा, जसा त्याला हवं तसा — मुक्त झालेला आत्मा नेहमीच तिथे स्थिर असतो.
बोधदेहेन हृदयं शिलानाम् अप्य् अभेदिना । प्रविश्याशु विनिर्याति याति पातालम् अम्बरम्
ज्याचं चैतन्याचं शरीर आहे, ते कोणत्याही अडथळ्याशिवाय दगडांच्याही हृदयात सहजपणे प्रवेश करू शकतं, तो अगदी पटकन आत-बाहेर जाऊ शकतो, पाताळ असो किंवा आकाश असो.
तस्मान् मया पुरा राम बोधदेहेन तत् तदा । तथा कृतम् अनन्तेन चिन्मयव्योमरूपिणा
म्हणून, हे राम, पूर्वी मीही त्या अनंत चैतन्यस्वरूप, शुद्ध आकाशासारख्या देहाने असंच केलं होतं.
वज्रपाषाणपातालनभोऽन्तरगमागमान् । कुर्वतस् तादृशस्याशु न विघ्न उपजायते
अशा व्यक्तीसाठी वज्र, दगड, पाताळ किंवा आकाश यांतून येणं-जाणं करताना कधीच कुठलाही अडथळा येत नाही.
बोधमात्रशरीरेण यावद् आस्ते जडेष्व् असौ । पदार्थेषु तथाभूतस् तावत् तत्रावतिष्ठते
जोपर्यंत तो फक्त चैतन्याच्या देहाने जड वस्तूंमध्ये राहतो, तोपर्यंत तो तिथे तसाच त्या वस्तूंमध्ये वावरतो.
स्वेच्छयैव चलित्वाथ ततो ऽन्यत्र प्रयाति चेत् । तत् तत्रैव स्थितिं याति तथैवाङ्ग मतिर् यथा
मन आपल्या इच्छेने जसे हलते आणि दुसरीकडे जाते, तसेच ते तिथेच स्थिर होते, प्रिय, जसे मन नेहमीच करते.
बोधमात्रं विदुर् देहम् आतिवाहिकम् अव्ययम् । इदानीं त्वं तम् एवेह बुद्धो ऽनुभवसि स्वयम्
शुद्ध चेतना हेच सूक्ष्म, नाश न होणारे शरीर आहे असे ते जाणतात; आणि आता, तू जागृत होऊन, ते इथे स्वतः अनुभवतोस.
चिन्मात्रव्योमरूपो ऽस्मीत्य् अर्कादाव् इति बोधतः । आत्मैवास्तम् उपानीतस् सन्न् एवासन्न् इवात्मना
'मी फक्त शुद्ध चेतनेप्रमाणे, आकाशासारखा आहे' असे समजून, सूर्याजवळ असो किंवा कुठेही, आत्मा स्वतःच विश्रांतीला येतो—तो खरा असतो, पण स्वतःसारखा नसल्यासारखा भासतो.
स्थितं स्वप्नादिजगति तमसेवासतेव वा । आवृतेनेव वान्यासाम् अलभ्येन सता दृशाम्
स्वप्नादी जगात असताना, जणू अंधारात किंवा झाकलेल्यासारखा, किंवा दुसऱ्याने झाकल्यासारखा, तो डोळ्यांना दिसत नाही, जरी तो खरा अस्तित्वात असतो.
तरङ्गलेखयाङ्गारसरितस् स्वाङ्गलग्नया । मनोराज्यश्रियेवाशु प्रोत्पन्नस्तब्धदेहया
जणू अंगारांच्या प्रवाहावर लाटेची रेघ आपल्या अंगाला चिकटलेली आहे, किंवा मनातल्या राज्याची शोभा क्षणात उगवून, शरीर एकदम ताठ झाले आहे, असे वाटते.
कज्जलालिकया वह्निविपिने पुष्पशोभया । फुल्लत्स्थलाम्बुजासारकिंशुकाशोकरूपया
जणू फुलांनी सजलेल्या अग्निच्या जंगलात काळ्या काजळाची रेघ उमटली आहे, किंवा फुललेल्या मैदानी कमळ, किंशुक आणि अशोक यांच्या रूपात शोभा दिसते.
विततारम्भयाप्य् उच्चैर् ज्वालाजालतयेद्धया । उत्थायोत्थाय वलितं खललक्ष्म्येव लोलया
ती जणू उंच व विस्तारलेली सुरुवात, जाळाच्या जाळ्यासारखी प्रखरतेने पेटलेली आहे; पुन्हा पुन्हा उगवत, वाऱ्यावर डोलणाऱ्या चंचल लक्ष्मीप्रमाणे हलती आहे.
तेजस्तयापि परमाणुकणोदरे ऽपि दृष्टेत्थम् एवम् इह राम मया जगच्छ्रीः । अन्या च सा न च चिदम्बरतḫ परस्मात् स्वप्ने पुराचलगणो ऽत्र निदर्शनं वः
जशी तेजाची झलक अगदी लहान कणातही दिसते, तशीच, हे राम, या जगाची शोभा मी येथे पाहिली आहे; ती वेगळीही आहे आणि नाहीही, कारण ती चैतन्याच्या आकाशात विलीन होते; स्वप्नात पर्वतांचा समूह जसा दिसतो, तसा हा अनुभव तुला उदाहरण म्हणून आहे.
अथ वातमयीं धत्त्वा जगत्प्रेक्षणकौतुकात् । धारणां धीरया वृत्त्या वातताम् अहम् आगतः
मग जग पाहण्याच्या उत्सुकतेने मी वाऱ्यासारखा देह धारण केला आणि एकाग्रतेच्या स्थिर वृत्तीने वाऱ्याच्याच अवस्थेला पोहोचलो.
सम्पन्नो ऽस्म्य् अनिलो वल्लीललनालोकलासकः । कमलोत्पलकुन्दादिजालकामोदपालकः
मी वारा झालो, वेल्यांच्या तेंडळांशी खेळण्यात आनंद मानणारा आणि कमळ, निलकमळ, जाई, जुई यांसारख्या फुलांच्या गंधाचे रक्षण करणारा.
शीकरोत्करनीहारहेलाहरणतर्षुलः । सुरतश्रान्तसर्वाङ्गसमाह्लादनहर्षुलः
शीतकण आणि धुक्याचा खेळ दूर करण्याची मला ओढ आहे, आणि प्रेमाच्या थकव्याने अंग दुखलेल्यांना ताजेतवाने करण्याचा मला आनंद आहे.
तृणगुल्मलतावल्लीदलताण्डवपण्डितः । लतौषधिफलोल्लासकुसुमामोदमण्डितः
गवत, झुडुपे, वेल, पान यांच्या नृत्यात मी पारंगत आहे, आणि फुललेल्या औषधी व फळांच्या सुगंधाने मी सुशोभित झालो आहे.
मृदुर् मङ्गलकालेषु ललनालकचालकः । भीम उत्पातवातेषु पर्णवत्प्रौढपर्वतः
शुभ प्रसंगी मी मृदू असतो, स्त्रियांच्या केसांच्या लटांमध्ये अलगद फिरतो; पण मोठ्या वादळात मी भीषण होतो, जणू काही पानांनी भरलेला मोठा डोंगर.
नन्दने कुन्दमन्दारमकरन्दरजोऽरुणः । नरके ऽङ्गारसम्भारो भुवि नीहारभासुरः
स्वर्गात मी कुंद आणि मंडार फुलांच्या परागामुळे लालसर होतो; नरकात मी जळत्या कोळशांचा ढीग असतो; पृथ्वीवर मी धुक्याच्या तेजासारखा चमकतो.
सागरे ऽसरलावर्तलेखानुमितसर्पणः । दिवि वारिदसञ्चारमृष्टामृष्टेन्दुदर्पणः
सागरात माझ्या हालचाली लाटांच्या नाजूक रेषांवरून ओळखता येतात; आकाशात मी चंद्र आणि मेघ यांच्या वाटा स्वच्छ करणारा आरसा आहे.
नक्षत्रक्षत्रसैन्यस्य रथो रंहोविबृंहितः । त्रैलोक्यसिद्धसञ्चारविमानधरणेहितः
ताऱ्यांच्या आणि ग्रहांच्या सैन्याचा युद्धात विस्तारलेला रथ मी आहे; आणि त्रैलोक्यातील सिद्धांच्या विमानांना आधार देणारा मीच आहे.