तन्मात्रगणम् एतत् सा स्वसङ्कल्पात्मकं चितिः । वेदनावसरे ऽण्वौघम् अनाकारैव पश्यति
हे सूक्ष्म तत्त्वांचे समूह म्हणजेच चैतन्य आहे, ते आपल्या इच्छेने घडते; जाणिवेच्या क्षणी, ते असंख्य कण पाहते, पण स्वतः मात्र निराकार असते.
बीजं जगत्सु ननु पञ्चकमात्रम् अस्य बीजं परा व्यवहिता चितिशक्तिर् आद्या । तज्जं तद् एव भवतीति सदानुभूतं चिन्मात्रम् एकम् अजम् आद्यम् अतो जगच्छ्रीः
सर्व जगात बीज फक्त हे पंचसूक्ष्म तत्त्वच आहे; त्याचे खरे कारण म्हणजे ती पराक्रमी, मूळ आणि अगम्य चैतन्यशक्ती. त्यातून जे काही निर्माण होते, ते नेहमी एकच, अजन्मा आणि आद्य चैतन्य म्हणून अनुभवले जाते आणि त्यातूनच या जगाची शोभा प्रकट होते.
परमे ब्रह्मणि स्फारे समे समसमस्थितौ । अनुत्पन्ननभस्तेजस्तमस्सत्तादिकात्मनि
परम, सर्वत्र भरून राहिलेल्या ब्रह्मध्ये, जे एकसारखे आणि समत्वाने स्थित आहे, तिथे आकाश, अग्नी, अंधार, सत्त्व वगैरे काहीच उत्पन्न होत नाही.
पूर्वं चेत्यत्वकलनं स्वचेत्यांशस्य चेतनात् । उदेति चित्त्वकलनं चितिशक्तित्वचेतनात्
सुरुवातीला, जाणीवेच्या एखाद्या भागाची ओळख पटल्यावर 'हे वस्तू आहे' अशी कल्पना येते; त्यानंतर, चैतन्याच्या शक्तीमुळे 'हे मन आहे' अशी भावना निर्माण होते.
ततो जीवत्वकलनं चेत्यसम्पोषचेतनात् । ततो ऽहम्भावकलनं चेत्यैकपरतावशात्
यानंतर, ओळखलेल्या गोष्टींच्या पोषणामुळे 'मी जीव आहे' अशी कल्पना येते; त्यानंतर, फक्त त्या ओळखलेल्या गोष्टीशी एकरूप झाल्यामुळे 'मी' आहे ही भावना निर्माण होते.
ततो बुद्धित्वकलनम् अहन्तापरिणामतः । एतद् एव मनस्तादिशब्दतन्मात्रकादिमत्
यानंतर, 'मी' या भावनेच्या रूपांतरणामुळे बुद्धीची कल्पना निर्माण होते; ह्यालाच मन वगैरे नावं आणि सूक्ष्म तत्त्वे व त्यांची फळं असतात.
औच्छून्याद् अन्यतन्मात्रभावनाद् भूतरूपिणः । अयम् इत्थं महागुल्मो जगदादिर् विलोक्यते
रिकामेपणाचा अभाव आणि इतर सूक्ष्म तत्त्वांचा विचार केला, की या पंचमहाभूतांचे रूप दिसू लागते. अशा रीतीने, जगाचा आरंभ म्हणजेच हा मोठा गोंधळ आपल्याला दिसतो.
झगित्य् एव क्रमेणेति स्वप्ने पुरम् इवाकृतम् । महाकाशमहाटव्याम् उद्भूयोद्भूय नश्यताम्
हे सर्व अचानक आणि एकामागोमाग घडतं—जणू स्वप्नातलं एखादं नगर उभं राहतं आणि नाहीसं होतं, तसं या विशाल आकाशात आणि मोठ्या अरण्यात पुन्हा पुन्हा निर्माण होतं आणि नाहीसं होतं.
जगत्करञ्जकुञ्जानां बीजम् एतद् अवापजम् । नापेक्षते किञ्चिद् अपि क्षितिवार्यनिलादिकम्
जगातल्या या सर्व झाडोऱ्यांचं मूळ बीज म्हणजेच ही चेतनेतून उत्पन्न झालेली अवस्था आहे; तिला पृथ्वी, पाणी, वारा किंवा दुसऱ्या कोणत्याही गोष्टीची गरज लागत नाही.
एतच् चिदात्मकं पश्चात् किलोर्व्यादि करिष्यति । स्वप्नसंवित्पुरम् इव चिन्मात्रात्मकम् एव तत्
ही चेतनाच पुढे जाऊन पृथ्वी वगैरे निर्माण करेल; जसं स्वप्नातलं नगर फक्त शुद्ध चेतनेपासून बनलेलं असतं, तसंच हेही पूर्णपणे चेतनेचं स्वरूप आहे.
जगदाद्यङ्कुरं यत्रतत्रस्थम् अपि मुञ्चति । जगतः पञ्चकं बीजं पञ्चकस्य चिद् अव्यया
जिथे कुठे असो, तिथेच ही चेतना जगाचा अंकुर सोडते. जगाचे मूळ म्हणजे पाच तत्त्वे, आणि त्या पाच तत्त्वांचे मूळ ही अविनाशी चेतना आहे.
यद् बीजं तत् फलं विद्धि तस्माद् ब्रह्ममयं जगत् । एवम् एष महाकाशे सर्गादौ पञ्चको गणः
जसे बीज तसे फळ समजावे; म्हणून हे जग ब्रह्मस्वरूप आहे. सृष्टीच्या आरंभी या महाव्याप्तीत पाच तत्त्वांचा समूह उत्पन्न होतो.
चिच्छक्त्याकाशभूतात्मा कल्पितो ऽस्ति न वास्तवः । अनेनोच्छूनताम् एत्य यद् अपीदं वितन्यते
ही पाच तत्त्वे — चेतना, आकाश आणि बाकी तत्त्वे — केवळ कल्पना आहेत, खरी नाहीत; त्यांच्यामुळे इथे जे काही विस्तारले आहे, ते विस्तार पावते.
तद् अप्य् आकाशरूपात्म कलनात्म न सन्मयम् । न क्वचिन् नाम तत् सिद्धं यद् असिद्धेन साध्यते
ती पाच तत्त्वेही आकाशासारखी आणि कल्पनेवर आधारलेली असल्याने खरी नाहीत; जे स्वतःच अपूर्ण आहे, त्याने कधीच काही सिद्ध होत नाही.
खरूपं यद् विकल्पात्म कथं तत् सत्यताम् इयात् । अथ चेत् पञ्चकं ब्रह्म ब्रह्मात्मकतया तया
जे काही आकाशासारखं आणि केवळ कल्पनेतलं आहे, त्याला खरी अस्तित्व कशी मिळेल? पण जर हे पाचही ब्रह्मरूप असतील, तर त्यांच्या ब्रह्मस्वरूपामुळे—
तत् पञ्चकविधिप्रौढो ब्रह्मैव त्रिजगद्भ्रमः । यथा स्फुरति सर्गादाव् एष पञ्चकसम्भवः
हे पाचही, पाच प्रकारांनी परिपक्व झाल्यावर, हेच ब्रह्म आहे—तीच त्रैलोक्याची माया. सृष्टीच्या आरंभी जसं हे पाच प्रकट होतं, तसंच ते निर्माण होतं.
तथैवाद्येह भूतत्वे याति कारणतां स्वयम् । एवं न जायते किञ्चिज् जगज् जातं च लक्ष्यते
त्याचप्रमाणे, सुरुवातीला या पाच तत्त्वांनीच कारणरूप घेतलं. म्हणून, खरंतर काहीच जन्मत नाही, पण जग जणू काही निर्माण झाल्यासारखं दिसतं.
स्वप्नसङ्कल्पपुरवद् असत् सद् अनुभूयते । ब्रह्माकाशः पराकाशो जीवाकाशत्वम् आत्मनि
जसं स्वप्नातलं किंवा कल्पनेतलं शहर खरं वाटतं, तसं असत्यही सत्यासारखं अनुभवायला येतं. ब्रह्माचं आकाश, बाह्य आकाश आणि जीवाचं आकाश—हे सगळं आपल्या आतच आहे.
इति वेत्त्य् अवदातात्मा पृथ्व्यादीनाम् असम्भवात् । इत्य् एष जीवः कथितो व्योम्नि खात्मा यथोदितः
शुद्ध मनाचा जो आहे, त्याला हे कळतं की पृथ्वी आणि इतर पंचमहाभूत खरं तर निर्माण होत नाहीतच; म्हणूनच जीव म्हणजे आकाशस्वरूप असं पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे समजावं.
जीवाकाशस् त्व् इमं देहं यथा विन्दति तच् छृणु । जीवाकाशः खम् एवासौ तस्मिंस् तु परमाम्बरे
हा जीव म्हणजे आकाशासारखाच आहे, तो हा देह कसा मिळवतो ते आता ऐक. हा जीव-आकाश म्हणजेच आकाश असून, तो त्या परमविशाल आकाशात असतो.
अत्र तेजःकणो ऽस्मीति स्वयं चेतति चिन्तया । तम् एवोच्छूनम् इव सद् भावयत्य् आत्मनाम्बरे
इथे तेजाचा एक कण 'मी हाच आहे' असं स्वतःच्या विचाराने जाणवतो; तो स्वतःला जणू काही आत्म्याच्या आकाशात खरोखरच स्थिर आहे असं समजून घेतो.
असद् एव सदाकारं सङ्कल्पेन्दुर् यथा शशम् । तम् एव भावयन् द्रष्टृदृश्यरूपतया स्थितः । एक एव द्विताम् एति स्वप्ने स्वमृतिबोद्धृवत्
जे खरं नाही तेच खोटं असूनही खऱ्यासारखं रूप घेतं, जसं केवळ कल्पनेने आकाशात चंद्र दिसतो; असंच त्याचं ध्यान करत राहिलं की, तो पाहणारा आणि दिसणारा अशा दोन्ही रूपात राहतो, एकच असूनही जणू दोन होतो, जसं स्वप्नात किंवा मृत्यूची जाणीव होताना वाटतं.
किञ्चित् स्थौल्यम् इवादत्ते ततस् तारकतां विदन् । यथाभावित्वम् अत्रार्थभाविताच् चित्स्वरूपतः
तेजाचा तो अंश थोडासा ठिसूळपणा घेतो आणि मग स्वतःला तारा समजतो. जशी त्याची कल्पना केली जाते, तशी त्या चैतन्याच्या स्वरूपातून अर्थ प्रकट होतो.
ख एव खात्मा सततो ऽप्य् अयं सो ऽहम् इति स्वयम् । चित्त्वात् प्रत्ययम् आदत्ते स्वप्ने त्वम् इव पान्थताम्
ही आत्मा नेहमीच आकाशासारखी असते, पण 'मी हाच आहे' असे स्वतःला समजते. चैतन्यामुळे तिला वेगळेपणाची जाणीव होते, जशी स्वप्नात तू प्रवासी होतोस तशी.
तारकाकारम् आकारं भाविदेहाभिधं ततः । भावयन् याति तद्भावं चित्तं चेत्यार्थताम् इव
तारासारखा आकार, ज्याला ध्यानात घेतलेले शरीर म्हणतात, तो मनाशी एकरूप होतो. जसे मन ज्या गोष्टीचे चिंतन करते, त्याच स्वरूपात ते बदलते.
परित्यज्येव तद् बाह्यं ततस् तारककोटरे । अन्तर् भाति बहिस्स्थो ऽपि पर्वतो मकुरे यथा
बाह्य गोष्टी जणू सोडून दिल्यासारखे वाटते आणि मग त्या ताऱ्याच्या मध्यभागी आतून प्रकाश दिसतो, जरी तो बाहेरच असला तरी, जसा आरशात डोंगर उमटतो तसा.
कूपसंस्थं यथा देहं समुद्गकगतं च वा । स्वप्नसङ्कल्पयोस् संविद् वेत्त्य् एवं जीवको ऽणुके
जसा एखादा देह विहिरीत असू शकतो किंवा बाहेर येऊ शकतो, तसंच स्वप्न आणि कल्पनेतली जाणीव हे ओळखते. त्याचप्रमाणे, जीव सूक्ष्म कणातही सर्वकाही जाणतो.
खरूपतारकान्तस्स्थो जीवो यच् चेतति स्वयम् । तद् एतद् बुद्धिचित्तादि ज्ञानसन्तानरूपकम्
जीव हा कठीण, ताऱ्यासारख्या तेजात राहतो आणि आपोआप कार्य करतो; हेच बुद्धी, मन आणि इतर ज्ञानाचा प्रवाह आहे.
जीवाकाशस् ततस् तत्र तारकाकाशकोशगः । प्रेक्षे ऽहम् इति भावेन द्रष्टुं प्रसरतीव खे
त्यातून, जीवाचा आकाश ताऱ्यासारख्या आवरणात असतो आणि 'मी पाहतो' या भावनेने जणू आकाशात पाहण्यासाठी पसरतो.
ततो रन्ध्रद्वयेनेव भाविबाह्याभिधं पुनः । येन पश्यति तन् नेत्रयुग्मं नाम्ना भविष्यति
मग दोन छिद्रांतून तो पुन्हा बाह्य गोष्टी दाखवतो; ज्याने तो पाहतो, त्याला पुढे डोळ्यांची जोडी असं नाव दिलं जाईल.