व्योमोत्पले कोशचक्रं वाडवं तिमिरार्णवे । ब्रह्माण्डसदने दीपो वृक्षो दिनफलावलेः
आकाशातील कमळांच्या चक्रासारखा, अंधाराच्या समुद्रात जणू अग्नी, ब्रह्मांडाच्या घरात दिवा, दिवसाची फळे लावणारा वृक्ष.
रसायनह्रदाकारम् इन्दुत्वं वदनं दिवः । निशानिशाचरीहासो विकासो रजनीदिशाम्
अमृताच्या सरोवरासारखा आकार असलेला चंद्र म्हणजे आकाशाचे मुख; रात्र ही जणू रात्री फिरणाऱ्या देवीचा उमलणारा हास्य, आणि रात्रीच्या दिशांचे फुलणे आहे.
जगल्लावण्यलक्ष्मीनां सर्वासाम् उपमास्पदम् । रजनीरोहिणीनारीकैरवाणां परं प्रियम्
संपूर्ण जगाच्या सौंदर्याचं आणि संपत्तीचं मूळ, रात्र, रोहिणी, स्त्रिया आणि रात्री उमलणाऱ्या कुमुदिनीला अत्यंत प्रिय असं.
नेत्रवृन्दं खशक्रस्य द्युलतापुष्पजालकम् । स्वर्गौकोमषकव्यूहं तारकापटलं पृथु
आकाशातील ताऱ्यांचा समूह म्हणजे जणू त्या आकाशाचे डोळे, स्वर्गातील वेलींवर उमललेली फुलांची जाळी, स्वर्गातील कोमल किड्यांचा समूह, आणि मोठ्या प्रमाणात विखुरलेला ताऱ्यांचा मेळा.
वणिङ्मार्गे वणिग्घस्ततलतोलनदोलितम् । रत्नत्वं जलकल्लोलहस्तान्दोलितम् अब्धिभिः
व्यापाऱ्याच्या वाटेवर व्यापाऱ्याच्या हातात ते तोलले आणि हलवले जाते; समुद्रात पाण्याच्या लाटांनी ते रत्नासारखं उचललं जातं.
अब्दाब्धौ शफरावर्तम् अब्दागे मञ्जरीगणः । अब्दाद्रौ दावदहनो वैद्युतं द्योतनं तरौ
समुद्रात ते लहान मासळींच्या वावटळीप्रमाणे, नदीत फुलांच्या गटासारखं, डोंगरावर जंगलातील आगीत, आणि झाडावर विजेच्या चमकण्यासारखं दिसतं.
दारुदारुणदुर्वारं दीप्तं ज्वलनचालनम् । यज्ञाग्निदाहकल्पान्तविस्फोटकठिनारवम्
ती प्रचंड, आवरता न येणारी ज्वाळ उठत होती, जणू काही यज्ञाग्नीच्या शेवटी स्फोट होतो तसा तीव्र आवाज करत, सर्वत्र धगधगत आणि वाऱ्यात फिरत होती.
कचत्काञ्चनमाणिक्यमुक्तामणिमयं महः । तमस्तां नीतम् आक्षिप्य पाण्डित्यम् इव पामरैः
सोनं, माणिक, मोती आणि रत्नांचं तेज, अज्ञानी लोकांनी विद्या हिरावून घेतल्यासारखं, अंधारात ओढून नेलं गेलं.
विश्रान्तं स्तनतुङ्गेषु मुक्ताहारतया मया । असुरोरगगन्धर्वनरनायकयोषिताम्
मी ते असुर, नाग, गंधर्व आणि माणसांच्या राजांच्या स्त्रियांच्या उंच उंच उरांवर मोत्यांच्या माळेसारखं विसावलेलं पाहिलं आहे.
पादाहतिशतं मार्गे तिलकत्वं वधूमुखे । खद्योतेन मया लब्धं पश्यावस्थासु चापलम्
रस्त्यावर शंभर पावलांचे ठसे पडले की, ते वधूच्या कपाळावरच्या कुंकवासारखं दिसतं; काजव्याच्या प्रकाशात मी त्याची चंचलता वेगवेगळ्या अवस्थांमध्ये पाहिली आहे.
क्वचिद् विद्युत्तयाभ्रेषु शफर्येवार्णवेष्व् इह । खस्थेषु विहृतं चारु वार्यावर्तविराविषु
कधी कधी वीज जशी ढगांत चमकते किंवा लहान मासा जसा समुद्रात तरंगतो, तशी ही इथे आकाशात, पाण्याच्या भोवऱ्यांमध्ये सुंदरपणे फिरते.
क्वचिद् दीपतया नीपकलिकाकोमलाङ्गया । अन्तḫपुरेषु कान्तानां सुरतालोकनं कृतम्
कधी कधी दिव्याच्या प्रकाशात आणि तरुणीच्या कोमल अंगांनी, अंतःपुरात प्रियकर-प्रेयसींच्या संगमाचे दर्शन घडते.
क्वचित् कज्जलजालस्य ज्वालात्वेन कचाकृतेः । खे ऽन्तर् निलीनं कूर्माङ्गसङ्घेनेव स्वकोटरे
कधी कधी काजळाच्या थरात, केसांच्या अलंकाराच्या ज्वाळेसारखी, आकाशात लपलेली असते, जशी कासवांची पिल्लं आपल्या घरट्यात लपतात.
कल्पान्तेषु क्वचित् सर्वजगद्ग्रासघनश्रमात् । खे कज्जलासिते लीनं रुद्धे ऽभ्र इव विद्युता
कल्पाच्या शेवटी, साऱ्या जगाचा संहार करून थकलेली, आकाशाच्या काळ्या अंधारात विलीन होते, जशी वीज ढगांनी आडवली जाते.
क्वचिद् आकल्पम् आपीय वडवाग्नितया जलम् । जगत्सु गगनेनेव न तृप्तं जलराशिषु
कधी कधी, अग्नीच्या रूपानं समुद्राखालील ज्वाळा जसं सगळं पाणी प्यायचं, तसं आकाश सगळ्या सागरांनी भरलं असलं तरी, या जगातल्या पाण्याच्या विपुलतेनं ते कधीच तृप्त होत नाही.
क्वचिद् उल्मुकदन्तेन मया ज्वालाभुजात्मना । विलोलधूमावर्तोग्रकुन्तलेनाकुलौजसा
कधी कधी, ज्वलंत दातांनी आणि अग्नीच्या स्वभावानं, मी धुराच्या वेड्या वावटळींसह आणि ताठर केसांच्या जाळ्यानं, प्रचंड उर्जेनं अस्वस्थ होतो.
पुरपल्वलवाहेषु कवलीकृतजन्तुना । कृताष् टकाराẖ काष्ठादिपदार्थास्वादनोदिताः
नगराच्या दलदलीतून वाहणाऱ्या नद्या ज्या जिवंत प्राण्यांना गिळतात, तिथे लाकूड आणि इतर पदार्थांचा स्वाद घेताना 'ट' असा आवाज निघतो.
हतेन शस्त्रपाषाणैर् अयḫपिण्डादिवासिना । हन्तृदाहार्थम् उद्गीर्णाẖ कणाẖ कोपलवाẖ क्वचित्
कधी कधी, शस्त्र किंवा दगडानं मारलं गेल्यावर, किंवा लोखंडाच्या गोट्यात राहणाऱ्यानं, मारणाऱ्याला जाळण्यासाठी रागाच्या ठिणग्यांसारखे कण बाहेर फेकले जातात.
क्वचिन् महाशिलाकोशे पाषाणमणिना मया । समस्तभूतादृश्येन स्थितं युगशतान्य् अपि
कधीतरी एका मोठ्या दगडाच्या गुहेत, मी शेकडो युगं सर्व जीवांना न दिसता, जणू काही दगडातल्या रत्नासारखा, निवांत राहिलो होतो.
मुने तस्याम् अवस्थायाम् अनुभूतं त्वया सुखम् । उत दुẖखम् इति ब्रूहि बोधाय मम मानद
मुनिवर, त्या अवस्थेत तुला सुख वाटलं की दुःख? हे मला समजावं म्हणून, हे मानदायक, कृपया सांग.
यथा याति नरस् सुप्तो जडतां चेतनो ऽपि सन् । चिद्व्योम गच्छद् दृश्यत्वं तथा जाड्यं प्रचेतति
जसा माणूस झोपेत असताना जरी शुद्धीत असला तरी सुस्तावतो, तसंच जेव्हा चेतना त्या ज्ञानाच्या आकाशात प्रवेश करते, तेव्हा सुस्ती स्पष्टपणे जाणवते.
आत्मानं चेतति ब्रह्म पृथ्व्यादीव यदा तदा । सुप्तं जडम् इवास्ते ऽन्तस् स्याद् अस्य न तद् अन्यथा
जेव्हा आत्मा स्वतःला ब्रह्म म्हणून, पृथ्वी वगैरे घटकांसारखा ओळखतो, तेव्हा तो आतून जणू झोपेत आणि जड झाल्यासारखा राहतो; अन्यथा तसं होत नाही.
वस्तुतस् त्व् अस्य खोर्व्यादि नासद्रूपं न सन्मयम् । द्रष्टृदृश्यम् इवाभाति ब्रह्मैवैतत् समं स्थितम्
खरं पाहिलं तर या विश्वाचं स्वरूप नाहीसंही नाही आणि पंचमहाभूतांनी बनलेलंही नाही. हे जणू पाहणारा आणि दिसणारं असं भासतं, पण प्रत्यक्षात सर्वत्र एकसमान असलेलं ब्रह्मच आहे.
एतत् सत्यं परिज्ञानं यस्योत्पन्नम् अखण्डितम् । न तस्य पञ्चभूतानि न द्रष्टृदृश्यविभ्रमः
ही खरी आणि अखंड अशी ओळख ज्याच्यात निर्माण होते, त्याच्यासाठी ना पंचमहाभूतं उरतात, ना पाहणारा आणि दिसणारं याचा गोंधळ राहतो.
तदा मयैवं शुद्धेन तत् कृतं ब्रह्मरूपिणा । ब्रह्मरूपाद् ऋते किञ्चिद् एतत् कर्तुं न युज्यते
मग मी, शुद्ध आणि ब्रह्मस्वरूप असताना, हे सर्व केलं; ब्रह्मरूपाशिवाय दुसरं काहीच घडू शकत नाही.
यदा सर्वम् इदं दृश्यं ज्ञातं ब्रह्म निरामयम् । तदा ब्रह्मपदस्थेन मयात्मैवैवम् ईक्षितः
जेव्हा हे सर्व दृश्य जग ब्रह्मरूप, निर्लेप म्हणून ओळखलं जातं, तेव्हा ब्रह्मस्थितीत असलेल्या माझ्या द्वारे मी स्वतःचं आत्मस्वरूप असंच पाहिलं.
यदा पुनर् अहं पञ्चभूतानीत्य् एव भावयन् । भवामि जड एवाहं तदा चेतामि किं किल
जेव्हा मी सतत असं विचार करतो की, 'मी फक्त पाच घटकांचाच आहे,' तेव्हा मी अगदी जड होतो; त्या वेळी मला खरंच काही जाणवतं का?
सुप्तो ऽस्मीति दृढं भावं बुद्धवांश् चेतनो ऽपि सन् । नैद्रम् एवैत्य् अलं जाड्यं न स चेतति किञ्चन
कोणी जरी जागा असला, तरी जर त्याच्या मनात ठामपणे 'मी झोपलो आहे' असा विचार असेल, तर त्याला झोप येत नाही, पण तो फक्त जडपणे काहीही न जाणता राहतो.
यस् तु प्रज्ञाप्रबुद्धात्मा देहस् तस्याधिभौतिकः । शाम्यत्य् उदेति विमलो बोधात्मैवातिवाहिकः
पण ज्याचं मन ज्ञानानं जागृत झालं आहे, त्याचं शरीर जरी भौतिक असलं तरी शांत आणि निर्मळ होतं, आणि त्याचं खरं स्वरूप म्हणजेच शुद्ध चेतना असतं.
आतिवाहिकदेहेन तेन बोधात्मनाणुना । बृहता वा यथाकामं निर्वाणात्मा स तिष्ठते
त्या चेतनेच्या सूक्ष्म देहानं — तो लहान असो किंवा मोठा, जसा त्याला हवं तसा — मुक्त झालेला आत्मा नेहमीच तिथे स्थिर असतो.