नभस्तलगतासङ्ख्यनक्षत्रमणिमालितः । दिनर्तुवत्सरावर्तो वाडवाग्न्यादिफेनिलः
आकाशात मोजता न येणाऱ्या ताऱ्यांच्या हाराने सजलेला, दिवस, ऋतू आणि वर्षांच्या फेरात फिरणारा, वाडवाग्नीच्या फेनासारखा फेसाळणारा हा सागर—
चन्द्रार्कादितरङ्गो ऽन्तरजडो ऽपङ्किलो महान् । बृहद्ब्रह्माण्डखातस्थो नित्यम् एकार्णवो ऽक्षयः
चंद्रसूर्यांच्या लाटांनी भरलेला, आतून जड पण कुठेही मळ न लागलेला, विशाल, या मोठ्या ब्रह्मांडाच्या पोकळीत वसणारा, नेहमी एकच आणि कधीही न संपणारा महासागर—
हेमादिषु सुवर्णत्वं नरादिषु पराक्रमः । काचकच्यं च रत्नादिष्व् अर्कादिष्व् अवभासनम्
धातूंमध्ये सोन्याप्रमाणे, माणसांमध्ये शौर्याप्रमाणे, रत्नांमध्ये पारदर्शकतेसारखा, आणि सूर्यादींमध्ये तेजासारखा—
ज्योत्स्ना मुखेन्दुबिम्बेषु पक्ष्मलेक्षणलक्ष्मसु । स्रवत्स्नेहामृतापूरो हासस् सौहार्दभासनम्
मुखाच्या चंद्रासारख्या कांतित, डोळ्यांच्या पापण्यांवरच्या रेषांमध्ये, ओसंडून वाहणाऱ्या स्नेहाच्या अमृतात, आणि हास्यातील मैत्रीच्या प्रकाशात—
कपोलबाहुनेत्राक्षिभ्रूकरालकलासकः । निजो ऽजेयतया जातो विलासẖ कामिनीजने
स्त्रियांचा खरा आकर्षण त्यांच्या स्वतःच्या जिंकता न येणाऱ्या स्वभावातूनच येतो. त्यांच्या गालांचा, हातांचा, डोळ्यांचा, भुवयांचा आणि कुरळ्या केसांचा सहज खेळ यामध्ये तो मोहकपणा दिसतो.
तृणीकृतत्रिभुवनं चपेटास्फोटितद्विषम् । शिरस्सु वज्रीकरणं वीर्यं सिंहादिचेतसि
त्यांचे धैर्य एवढे प्रबळ असते की सिंहांसारख्या शूरांच्या मनातही ते तीनही लोकांना तृणासमान वाटू लागते. शत्रूंना एका झटक्यात पाडतात आणि त्यांच्या डोक्याला वज्रासारखे कठीण करतात.
कटुकङ्कटकुट्टाकखड्गसङ्घट्टटाङ्कृतेः । पटुस्फुटास्फोटरटि भटेष्व् अटनम् उद्भटम्
युद्धभूमीत शूर वीरांमध्ये त्यांची वावरण्याची धिटाई, कठीण तलवारींचे टणक आवाज, जोरदार फटके आणि रणभूमीतील गोंगाट यामधून स्पष्ट दिसून येते.
देवेषु दानवारित्वं सुरारित्वं सुरारिषु । सर्वभूतेषु सौजस्त्वम् उन्नामस् स्थावरादिषु
देवतांमध्ये त्या दानवांना रोखतात; दानवांमध्ये त्या देवतांच्या शत्रू ठरतात; सर्व सजीवांमध्ये त्या तेजस्वी असतात आणि स्थावर वस्तूंमध्ये त्या वर वाढणारी शक्ती असतात.
अथ हेम भवन् भास्वांस् तत्राहम् अनुभूतवान् । जगदाकाशकोशेषु तेषु तामरसेक्षण
हे सुवर्णमय, तेजस्वी, कमळासारख्या डोळ्यांच्या प्रिय, मी त्या विश्वातील अवकाशाच्या विस्तीर्ण जागांमध्ये तुला अनुभवले.
दिगन्तदशकास्तीर्णैẖ करजालैर् जगत्खगम् । गृह्णद् अद्र्यङ्गम् अर्कत्वं ग्रामवद्दृष्टभूतलम्
दहा दिशांपर्यंत पसरलेल्या किरणांनी, जणू बोटांच्या जाळ्याने जगाला पकडणारा पक्षी, पर्वताला कवेत घेणारा, सूर्य झाला आणि पृथ्वीला गावासारखी पाहणारा.
व्योमोत्पले कोशचक्रं वाडवं तिमिरार्णवे । ब्रह्माण्डसदने दीपो वृक्षो दिनफलावलेः
आकाशातील कमळांच्या चक्रासारखा, अंधाराच्या समुद्रात जणू अग्नी, ब्रह्मांडाच्या घरात दिवा, दिवसाची फळे लावणारा वृक्ष.
रसायनह्रदाकारम् इन्दुत्वं वदनं दिवः । निशानिशाचरीहासो विकासो रजनीदिशाम्
अमृताच्या सरोवरासारखा आकार असलेला चंद्र म्हणजे आकाशाचे मुख; रात्र ही जणू रात्री फिरणाऱ्या देवीचा उमलणारा हास्य, आणि रात्रीच्या दिशांचे फुलणे आहे.
जगल्लावण्यलक्ष्मीनां सर्वासाम् उपमास्पदम् । रजनीरोहिणीनारीकैरवाणां परं प्रियम्
संपूर्ण जगाच्या सौंदर्याचं आणि संपत्तीचं मूळ, रात्र, रोहिणी, स्त्रिया आणि रात्री उमलणाऱ्या कुमुदिनीला अत्यंत प्रिय असं.
नेत्रवृन्दं खशक्रस्य द्युलतापुष्पजालकम् । स्वर्गौकोमषकव्यूहं तारकापटलं पृथु
आकाशातील ताऱ्यांचा समूह म्हणजे जणू त्या आकाशाचे डोळे, स्वर्गातील वेलींवर उमललेली फुलांची जाळी, स्वर्गातील कोमल किड्यांचा समूह, आणि मोठ्या प्रमाणात विखुरलेला ताऱ्यांचा मेळा.
वणिङ्मार्गे वणिग्घस्ततलतोलनदोलितम् । रत्नत्वं जलकल्लोलहस्तान्दोलितम् अब्धिभिः
व्यापाऱ्याच्या वाटेवर व्यापाऱ्याच्या हातात ते तोलले आणि हलवले जाते; समुद्रात पाण्याच्या लाटांनी ते रत्नासारखं उचललं जातं.
अब्दाब्धौ शफरावर्तम् अब्दागे मञ्जरीगणः । अब्दाद्रौ दावदहनो वैद्युतं द्योतनं तरौ
समुद्रात ते लहान मासळींच्या वावटळीप्रमाणे, नदीत फुलांच्या गटासारखं, डोंगरावर जंगलातील आगीत, आणि झाडावर विजेच्या चमकण्यासारखं दिसतं.
दारुदारुणदुर्वारं दीप्तं ज्वलनचालनम् । यज्ञाग्निदाहकल्पान्तविस्फोटकठिनारवम्
ती प्रचंड, आवरता न येणारी ज्वाळ उठत होती, जणू काही यज्ञाग्नीच्या शेवटी स्फोट होतो तसा तीव्र आवाज करत, सर्वत्र धगधगत आणि वाऱ्यात फिरत होती.
कचत्काञ्चनमाणिक्यमुक्तामणिमयं महः । तमस्तां नीतम् आक्षिप्य पाण्डित्यम् इव पामरैः
सोनं, माणिक, मोती आणि रत्नांचं तेज, अज्ञानी लोकांनी विद्या हिरावून घेतल्यासारखं, अंधारात ओढून नेलं गेलं.
विश्रान्तं स्तनतुङ्गेषु मुक्ताहारतया मया । असुरोरगगन्धर्वनरनायकयोषिताम्
मी ते असुर, नाग, गंधर्व आणि माणसांच्या राजांच्या स्त्रियांच्या उंच उंच उरांवर मोत्यांच्या माळेसारखं विसावलेलं पाहिलं आहे.
पादाहतिशतं मार्गे तिलकत्वं वधूमुखे । खद्योतेन मया लब्धं पश्यावस्थासु चापलम्
रस्त्यावर शंभर पावलांचे ठसे पडले की, ते वधूच्या कपाळावरच्या कुंकवासारखं दिसतं; काजव्याच्या प्रकाशात मी त्याची चंचलता वेगवेगळ्या अवस्थांमध्ये पाहिली आहे.
क्वचिद् विद्युत्तयाभ्रेषु शफर्येवार्णवेष्व् इह । खस्थेषु विहृतं चारु वार्यावर्तविराविषु
कधी कधी वीज जशी ढगांत चमकते किंवा लहान मासा जसा समुद्रात तरंगतो, तशी ही इथे आकाशात, पाण्याच्या भोवऱ्यांमध्ये सुंदरपणे फिरते.
क्वचिद् दीपतया नीपकलिकाकोमलाङ्गया । अन्तḫपुरेषु कान्तानां सुरतालोकनं कृतम्
कधी कधी दिव्याच्या प्रकाशात आणि तरुणीच्या कोमल अंगांनी, अंतःपुरात प्रियकर-प्रेयसींच्या संगमाचे दर्शन घडते.
क्वचित् कज्जलजालस्य ज्वालात्वेन कचाकृतेः । खे ऽन्तर् निलीनं कूर्माङ्गसङ्घेनेव स्वकोटरे
कधी कधी काजळाच्या थरात, केसांच्या अलंकाराच्या ज्वाळेसारखी, आकाशात लपलेली असते, जशी कासवांची पिल्लं आपल्या घरट्यात लपतात.
कल्पान्तेषु क्वचित् सर्वजगद्ग्रासघनश्रमात् । खे कज्जलासिते लीनं रुद्धे ऽभ्र इव विद्युता
कल्पाच्या शेवटी, साऱ्या जगाचा संहार करून थकलेली, आकाशाच्या काळ्या अंधारात विलीन होते, जशी वीज ढगांनी आडवली जाते.
क्वचिद् आकल्पम् आपीय वडवाग्नितया जलम् । जगत्सु गगनेनेव न तृप्तं जलराशिषु
कधी कधी, अग्नीच्या रूपानं समुद्राखालील ज्वाळा जसं सगळं पाणी प्यायचं, तसं आकाश सगळ्या सागरांनी भरलं असलं तरी, या जगातल्या पाण्याच्या विपुलतेनं ते कधीच तृप्त होत नाही.
क्वचिद् उल्मुकदन्तेन मया ज्वालाभुजात्मना । विलोलधूमावर्तोग्रकुन्तलेनाकुलौजसा
कधी कधी, ज्वलंत दातांनी आणि अग्नीच्या स्वभावानं, मी धुराच्या वेड्या वावटळींसह आणि ताठर केसांच्या जाळ्यानं, प्रचंड उर्जेनं अस्वस्थ होतो.
पुरपल्वलवाहेषु कवलीकृतजन्तुना । कृताष् टकाराẖ काष्ठादिपदार्थास्वादनोदिताः
नगराच्या दलदलीतून वाहणाऱ्या नद्या ज्या जिवंत प्राण्यांना गिळतात, तिथे लाकूड आणि इतर पदार्थांचा स्वाद घेताना 'ट' असा आवाज निघतो.
हतेन शस्त्रपाषाणैर् अयḫपिण्डादिवासिना । हन्तृदाहार्थम् उद्गीर्णाẖ कणाẖ कोपलवाẖ क्वचित्
कधी कधी, शस्त्र किंवा दगडानं मारलं गेल्यावर, किंवा लोखंडाच्या गोट्यात राहणाऱ्यानं, मारणाऱ्याला जाळण्यासाठी रागाच्या ठिणग्यांसारखे कण बाहेर फेकले जातात.
क्वचिन् महाशिलाकोशे पाषाणमणिना मया । समस्तभूतादृश्येन स्थितं युगशतान्य् अपि
कधीतरी एका मोठ्या दगडाच्या गुहेत, मी शेकडो युगं सर्व जीवांना न दिसता, जणू काही दगडातल्या रत्नासारखा, निवांत राहिलो होतो.
मुने तस्याम् अवस्थायाम् अनुभूतं त्वया सुखम् । उत दुẖखम् इति ब्रूहि बोधाय मम मानद
मुनिवर, त्या अवस्थेत तुला सुख वाटलं की दुःख? हे मला समजावं म्हणून, हे मानदायक, कृपया सांग.