अन्धकारस्य दैन्यस्य समस्तगुणनाशिनः । अदृश्यं दृश्यम् अनिशं सर्वस्य गुणशालिनः
अंधाराची जी दु:खद स्थिती सर्व सद्गुणांचा नाश करणारी आहे, ती दिसत नाही, पण तरीही नेहमी दिसते, कारण सर्व गुणी गोष्टींमध्ये ती सतत असते.
तमस्तमालपरशुḫ परशुद्धिकरं पदम् । सुवर्णमणिमाणिक्यमुक्तादिजनजीवितम्
अज्ञानरूपी अंधार छाटणारा जो श्रेष्ठ अवस्था आहे, तो पूर्णपणे शुद्धता देणारा आहे; तो सुवर्ण, रत्न, मोती आणि सर्व मौल्यवान वस्तूंचे खरे जीवन आहे.
शुक्लकृष्णारुणादीनां भित्त्यङ्गोत्सङ्गशायिनाम् । पुत्राणाम् इव वर्णानां सर्वेषां देहदḫ पिता
पांढरे, काळे, तांबडे आणि इतर रंग भिंतींवर, अंगावर किंवा मांडीवर जसे विसावतात, तसेच सर्व रंगांचा जणू काही देह हा वडील आहे, आणि ते रंग म्हणजे त्याची मुले आहेत.
घनस्नेहदशं पृथ्व्या रक्षितानिलवेधनम् । गृहं प्रति घनानन्दैर् धृतदीपकपुत्रकम्
पृथ्वीतील घट्ट, पोषक ओलावा, वाऱ्याच्या तीव्रतेपासून जपलेला, प्रत्येक घरात खोल आनंद भरून राहिला होता, आणि दिवे जणू लाडकी मुले हाती धरल्यासारखे होते.
दृष्टं पातालकेष्व् ईषत् तमोरूपिषु पावनम् । अर्धदृष्टं रजोरूपे भूतले भूतमालिते
ते पाताळात, किंचित अंधाराच्या रूपात शुद्ध करणारे दिसले; धुळीच्या रूपात अर्धवट दिसले, पण पृथ्वीवर आणि सर्व सजीवांमध्ये प्रकाश पसरला.
सत्त्वात्मसु महासत्त्वं नित्यस्थं देवसद्मसु । जगज्जीर्णकुटीदीपẖ कूपो ऽन्धतमसो महान्
सत्त्वगुणी जीवांमध्ये जे महान सत्त्व आहे, ते देवांच्या निवासस्थानी कायमचे वास करते; जसे या जगाच्या जुन्या झोपडीतला दिवा, तसेच ते गडद अंधाराचा मोठा विहीर आहे.
दिग्वधूविमलादर्शो निशानीहारमारुतः । सत्त्वं चन्द्रार्कवह्नीनां कुङ्कुमालेपनं दिवः
दिशांची वधू जशी निर्मळ आरशी, रात्रीचा धुके हाकणारा वारा, चंद्र-सूर्य-अग्नीचं सार, आकाशाचं केशराचं लेप — असं हे आहे.
केदारं दिनसस्यानां तमोऽम्बूनाम् अवग्रहः । नभẖकाचबृहत्पात्रक्षालनाम्बु समुल्लसत्
दिवसाच्या पिकांसाठीचं शेत, अंधाराच्या ढगांचं एकत्र येणं, आकाशाचं मोठं पात्र पावसाच्या पाण्याने धुतलं जातं — असं हे आहे.
सत्ताप्रदतयार्थानां प्रकाशकतयापि च । चिन्मात्रपरमार्थस्य सहोदर इवानुजः
सर्व गोष्टींना अस्तित्व देणं आणि त्यांना प्रकट करणं, यातून हे शुद्ध चैतन्याच्या, ज्याचं खरेपणच परमार्थ आहे, त्याचा लहान भाऊच जणू.
क्रियाकमलिनीभानुर् भूतलोदरजीवितम् । रूपालोकमनस्कारचमत्कारे चितिर् यथा
कर्मरूपी कमळासाठी जसा सूर्य, पृथ्वीच्या उदरातील जीवन, रूप, प्रकाश आणि मनाच्या आश्चर्याला जशी चित्त — तसंच हे आहे.
नभस्तलगतासङ्ख्यनक्षत्रमणिमालितः । दिनर्तुवत्सरावर्तो वाडवाग्न्यादिफेनिलः
आकाशात मोजता न येणाऱ्या ताऱ्यांच्या हाराने सजलेला, दिवस, ऋतू आणि वर्षांच्या फेरात फिरणारा, वाडवाग्नीच्या फेनासारखा फेसाळणारा हा सागर—
चन्द्रार्कादितरङ्गो ऽन्तरजडो ऽपङ्किलो महान् । बृहद्ब्रह्माण्डखातस्थो नित्यम् एकार्णवो ऽक्षयः
चंद्रसूर्यांच्या लाटांनी भरलेला, आतून जड पण कुठेही मळ न लागलेला, विशाल, या मोठ्या ब्रह्मांडाच्या पोकळीत वसणारा, नेहमी एकच आणि कधीही न संपणारा महासागर—
हेमादिषु सुवर्णत्वं नरादिषु पराक्रमः । काचकच्यं च रत्नादिष्व् अर्कादिष्व् अवभासनम्
धातूंमध्ये सोन्याप्रमाणे, माणसांमध्ये शौर्याप्रमाणे, रत्नांमध्ये पारदर्शकतेसारखा, आणि सूर्यादींमध्ये तेजासारखा—
ज्योत्स्ना मुखेन्दुबिम्बेषु पक्ष्मलेक्षणलक्ष्मसु । स्रवत्स्नेहामृतापूरो हासस् सौहार्दभासनम्
मुखाच्या चंद्रासारख्या कांतित, डोळ्यांच्या पापण्यांवरच्या रेषांमध्ये, ओसंडून वाहणाऱ्या स्नेहाच्या अमृतात, आणि हास्यातील मैत्रीच्या प्रकाशात—
कपोलबाहुनेत्राक्षिभ्रूकरालकलासकः । निजो ऽजेयतया जातो विलासẖ कामिनीजने
स्त्रियांचा खरा आकर्षण त्यांच्या स्वतःच्या जिंकता न येणाऱ्या स्वभावातूनच येतो. त्यांच्या गालांचा, हातांचा, डोळ्यांचा, भुवयांचा आणि कुरळ्या केसांचा सहज खेळ यामध्ये तो मोहकपणा दिसतो.
तृणीकृतत्रिभुवनं चपेटास्फोटितद्विषम् । शिरस्सु वज्रीकरणं वीर्यं सिंहादिचेतसि
त्यांचे धैर्य एवढे प्रबळ असते की सिंहांसारख्या शूरांच्या मनातही ते तीनही लोकांना तृणासमान वाटू लागते. शत्रूंना एका झटक्यात पाडतात आणि त्यांच्या डोक्याला वज्रासारखे कठीण करतात.
कटुकङ्कटकुट्टाकखड्गसङ्घट्टटाङ्कृतेः । पटुस्फुटास्फोटरटि भटेष्व् अटनम् उद्भटम्
युद्धभूमीत शूर वीरांमध्ये त्यांची वावरण्याची धिटाई, कठीण तलवारींचे टणक आवाज, जोरदार फटके आणि रणभूमीतील गोंगाट यामधून स्पष्ट दिसून येते.
देवेषु दानवारित्वं सुरारित्वं सुरारिषु । सर्वभूतेषु सौजस्त्वम् उन्नामस् स्थावरादिषु
देवतांमध्ये त्या दानवांना रोखतात; दानवांमध्ये त्या देवतांच्या शत्रू ठरतात; सर्व सजीवांमध्ये त्या तेजस्वी असतात आणि स्थावर वस्तूंमध्ये त्या वर वाढणारी शक्ती असतात.
अथ हेम भवन् भास्वांस् तत्राहम् अनुभूतवान् । जगदाकाशकोशेषु तेषु तामरसेक्षण
हे सुवर्णमय, तेजस्वी, कमळासारख्या डोळ्यांच्या प्रिय, मी त्या विश्वातील अवकाशाच्या विस्तीर्ण जागांमध्ये तुला अनुभवले.
दिगन्तदशकास्तीर्णैẖ करजालैर् जगत्खगम् । गृह्णद् अद्र्यङ्गम् अर्कत्वं ग्रामवद्दृष्टभूतलम्
दहा दिशांपर्यंत पसरलेल्या किरणांनी, जणू बोटांच्या जाळ्याने जगाला पकडणारा पक्षी, पर्वताला कवेत घेणारा, सूर्य झाला आणि पृथ्वीला गावासारखी पाहणारा.
व्योमोत्पले कोशचक्रं वाडवं तिमिरार्णवे । ब्रह्माण्डसदने दीपो वृक्षो दिनफलावलेः
आकाशातील कमळांच्या चक्रासारखा, अंधाराच्या समुद्रात जणू अग्नी, ब्रह्मांडाच्या घरात दिवा, दिवसाची फळे लावणारा वृक्ष.
रसायनह्रदाकारम् इन्दुत्वं वदनं दिवः । निशानिशाचरीहासो विकासो रजनीदिशाम्
अमृताच्या सरोवरासारखा आकार असलेला चंद्र म्हणजे आकाशाचे मुख; रात्र ही जणू रात्री फिरणाऱ्या देवीचा उमलणारा हास्य, आणि रात्रीच्या दिशांचे फुलणे आहे.
जगल्लावण्यलक्ष्मीनां सर्वासाम् उपमास्पदम् । रजनीरोहिणीनारीकैरवाणां परं प्रियम्
संपूर्ण जगाच्या सौंदर्याचं आणि संपत्तीचं मूळ, रात्र, रोहिणी, स्त्रिया आणि रात्री उमलणाऱ्या कुमुदिनीला अत्यंत प्रिय असं.
नेत्रवृन्दं खशक्रस्य द्युलतापुष्पजालकम् । स्वर्गौकोमषकव्यूहं तारकापटलं पृथु
आकाशातील ताऱ्यांचा समूह म्हणजे जणू त्या आकाशाचे डोळे, स्वर्गातील वेलींवर उमललेली फुलांची जाळी, स्वर्गातील कोमल किड्यांचा समूह, आणि मोठ्या प्रमाणात विखुरलेला ताऱ्यांचा मेळा.
वणिङ्मार्गे वणिग्घस्ततलतोलनदोलितम् । रत्नत्वं जलकल्लोलहस्तान्दोलितम् अब्धिभिः
व्यापाऱ्याच्या वाटेवर व्यापाऱ्याच्या हातात ते तोलले आणि हलवले जाते; समुद्रात पाण्याच्या लाटांनी ते रत्नासारखं उचललं जातं.
अब्दाब्धौ शफरावर्तम् अब्दागे मञ्जरीगणः । अब्दाद्रौ दावदहनो वैद्युतं द्योतनं तरौ
समुद्रात ते लहान मासळींच्या वावटळीप्रमाणे, नदीत फुलांच्या गटासारखं, डोंगरावर जंगलातील आगीत, आणि झाडावर विजेच्या चमकण्यासारखं दिसतं.
दारुदारुणदुर्वारं दीप्तं ज्वलनचालनम् । यज्ञाग्निदाहकल्पान्तविस्फोटकठिनारवम्
ती प्रचंड, आवरता न येणारी ज्वाळ उठत होती, जणू काही यज्ञाग्नीच्या शेवटी स्फोट होतो तसा तीव्र आवाज करत, सर्वत्र धगधगत आणि वाऱ्यात फिरत होती.
कचत्काञ्चनमाणिक्यमुक्तामणिमयं महः । तमस्तां नीतम् आक्षिप्य पाण्डित्यम् इव पामरैः
सोनं, माणिक, मोती आणि रत्नांचं तेज, अज्ञानी लोकांनी विद्या हिरावून घेतल्यासारखं, अंधारात ओढून नेलं गेलं.
विश्रान्तं स्तनतुङ्गेषु मुक्ताहारतया मया । असुरोरगगन्धर्वनरनायकयोषिताम्
मी ते असुर, नाग, गंधर्व आणि माणसांच्या राजांच्या स्त्रियांच्या उंच उंच उरांवर मोत्यांच्या माळेसारखं विसावलेलं पाहिलं आहे.
पादाहतिशतं मार्गे तिलकत्वं वधूमुखे । खद्योतेन मया लब्धं पश्यावस्थासु चापलम्
रस्त्यावर शंभर पावलांचे ठसे पडले की, ते वधूच्या कपाळावरच्या कुंकवासारखं दिसतं; काजव्याच्या प्रकाशात मी त्याची चंचलता वेगवेगळ्या अवस्थांमध्ये पाहिली आहे.