तत् सूर्यादिविजृम्भाभिर् बीजम् आलोकशाखिनः । तस्माद् रूपविभेदेन संसारः प्रसरिष्यति
सूर्य आणि इतर तेजस्वी वस्तूंच्या विस्तारामुळे, जणू काही प्रकाशाच्या फांद्या असलेल्या झाडाचं बीज तयार होतं. या बीजापासून वेगवेगळ्या रूपांनी हा संसार पसरतो.
भवच् चतुर्णाम् अवतस् ततस् सत इवासतः । स्वदनं तस्य सङ्घस्य रसतन्मात्रम् उच्यते
ही चार घटकांची एकत्रित स्थिती, खरी आणि खोटी अशा दोन्हीपासून जशी तयार होते, तसंच त्या समूहाचा स्वाद म्हणजेच रसाचं सूक्ष्म तत्त्व असं म्हणतात.
भाविवारिविलासात्म तद् बीजं रसशाखिनः । अन्योऽन्यास्वदनेनास्मात् संसारः प्रसरिष्यति
पुढे येणाऱ्या पाण्याच्या लहरींमध्ये असलेला गाभा म्हणजेच रसाच्या झाडाचं बीज आहे. एकमेकांचा अनुभव घेत घेत, या बीजापासून संसार पसरतो.
भविष्यद्गन्धसङ्कल्पनामासौ कलनात्मका । सङ्कल्पात्मा ससौगन्धतन्मात्रत्वं प्रयच्छति
जे भविष्यातील सुगंधाचं कल्पनारूप आहे, ते पूर्णपणे मनाच्या संकल्पावर आधारलेलं असतं. हीच संकल्पशक्ती सुगंधाच्या गुणांसह त्याचं सूक्ष्म तत्त्व निर्माण करते.
भाविभूगोलकत्वेन बीजम् आकृतिशाखिनः । सर्वाधारात्मनस् तस्मात् संसारः प्रसरिष्यति
जसा एखाद्या बीजात पुढच्या जगाचा अंकुर दडलेला असतो आणि त्यातून विविध रूपांची झाडे उगवतात, तसंच सर्वांचा आधार असणाऱ्या त्या मूळ तत्त्वातून हा संसार विस्तारतो.
चिता विभाव्यमानानि तन्मात्राणि परस्परम् । स्वयं परिणतान्य् अन्तर् अम्बुनीव निरन्तरम्
चेतनेने जेव्हा सूक्ष्म तत्त्वांचा विचार केला जातो, तेव्हा ती तत्त्वे एकमेकांत सतत बदलत राहतात, जशी पाण्यात पाणीच मिसळून त्याचा आकार बदलतो.
तथैतानि विमिश्राणि विविक्तानि पुनर् यथा । न शुद्धान्य् उपलभ्यन्ते सर्वनाशान्तम् एव हि
ही तत्त्वे एकमेकांत मिसळून किंवा वेगळी राहून पुन्हा शुद्ध स्थितीत सापडत नाहीत, जोपर्यंत सर्वकाही पूर्णपणे नाहीसं होत नाही.
संवित्तिमात्ररूपाणि स्थितानि गगनोदरे । भवन्ति वटजालानि यथा बीजकणान्तरे
जशी बीजाच्या लहान जागेत वटवृक्षांची गर्दी दडलेली असते, तशी ही तत्त्वे आकाशाच्या विशालतेत फक्त शुद्ध चेतनेच्या रूपातच अस्तित्वात असतात.
प्रसवं परिपश्यन्ति शतशाखं स्फुरन्ति च । परमाण्वन्तरे मान्ति क्षणात् कल्पीभवन्ति च
ते सृष्टीचा आरंभ पाहतात, शेकडो फांद्या फुटतात, कधी सूक्ष्म कणांसारखे राहतात, तर क्षणातच कल्पासारखे विशाल होतात.
विवर्तम् एव धावन्ति निर्विवर्तानि सन्ति च । चिद्वेदितानि सर्वाणि क्षणात् पिण्डीभवन्ति हि
कधी रूप बदलत फिरतात, तर काही बदलत नाहीत; सर्व काही चैतन्याला कळते आणि क्षणात एकत्रित होते.
तन्मात्रगणम् एतत् सा स्वसङ्कल्पात्मकं चितिः । वेदनावसरे ऽण्वौघम् अनाकारैव पश्यति
हे सूक्ष्म तत्त्वांचे समूह म्हणजेच चैतन्य आहे, ते आपल्या इच्छेने घडते; जाणिवेच्या क्षणी, ते असंख्य कण पाहते, पण स्वतः मात्र निराकार असते.
बीजं जगत्सु ननु पञ्चकमात्रम् अस्य बीजं परा व्यवहिता चितिशक्तिर् आद्या । तज्जं तद् एव भवतीति सदानुभूतं चिन्मात्रम् एकम् अजम् आद्यम् अतो जगच्छ्रीः
सर्व जगात बीज फक्त हे पंचसूक्ष्म तत्त्वच आहे; त्याचे खरे कारण म्हणजे ती पराक्रमी, मूळ आणि अगम्य चैतन्यशक्ती. त्यातून जे काही निर्माण होते, ते नेहमी एकच, अजन्मा आणि आद्य चैतन्य म्हणून अनुभवले जाते आणि त्यातूनच या जगाची शोभा प्रकट होते.
परमे ब्रह्मणि स्फारे समे समसमस्थितौ । अनुत्पन्ननभस्तेजस्तमस्सत्तादिकात्मनि
परम, सर्वत्र भरून राहिलेल्या ब्रह्मध्ये, जे एकसारखे आणि समत्वाने स्थित आहे, तिथे आकाश, अग्नी, अंधार, सत्त्व वगैरे काहीच उत्पन्न होत नाही.
पूर्वं चेत्यत्वकलनं स्वचेत्यांशस्य चेतनात् । उदेति चित्त्वकलनं चितिशक्तित्वचेतनात्
सुरुवातीला, जाणीवेच्या एखाद्या भागाची ओळख पटल्यावर 'हे वस्तू आहे' अशी कल्पना येते; त्यानंतर, चैतन्याच्या शक्तीमुळे 'हे मन आहे' अशी भावना निर्माण होते.
ततो जीवत्वकलनं चेत्यसम्पोषचेतनात् । ततो ऽहम्भावकलनं चेत्यैकपरतावशात्
यानंतर, ओळखलेल्या गोष्टींच्या पोषणामुळे 'मी जीव आहे' अशी कल्पना येते; त्यानंतर, फक्त त्या ओळखलेल्या गोष्टीशी एकरूप झाल्यामुळे 'मी' आहे ही भावना निर्माण होते.
ततो बुद्धित्वकलनम् अहन्तापरिणामतः । एतद् एव मनस्तादिशब्दतन्मात्रकादिमत्
यानंतर, 'मी' या भावनेच्या रूपांतरणामुळे बुद्धीची कल्पना निर्माण होते; ह्यालाच मन वगैरे नावं आणि सूक्ष्म तत्त्वे व त्यांची फळं असतात.
औच्छून्याद् अन्यतन्मात्रभावनाद् भूतरूपिणः । अयम् इत्थं महागुल्मो जगदादिर् विलोक्यते
रिकामेपणाचा अभाव आणि इतर सूक्ष्म तत्त्वांचा विचार केला, की या पंचमहाभूतांचे रूप दिसू लागते. अशा रीतीने, जगाचा आरंभ म्हणजेच हा मोठा गोंधळ आपल्याला दिसतो.
झगित्य् एव क्रमेणेति स्वप्ने पुरम् इवाकृतम् । महाकाशमहाटव्याम् उद्भूयोद्भूय नश्यताम्
हे सर्व अचानक आणि एकामागोमाग घडतं—जणू स्वप्नातलं एखादं नगर उभं राहतं आणि नाहीसं होतं, तसं या विशाल आकाशात आणि मोठ्या अरण्यात पुन्हा पुन्हा निर्माण होतं आणि नाहीसं होतं.
जगत्करञ्जकुञ्जानां बीजम् एतद् अवापजम् । नापेक्षते किञ्चिद् अपि क्षितिवार्यनिलादिकम्
जगातल्या या सर्व झाडोऱ्यांचं मूळ बीज म्हणजेच ही चेतनेतून उत्पन्न झालेली अवस्था आहे; तिला पृथ्वी, पाणी, वारा किंवा दुसऱ्या कोणत्याही गोष्टीची गरज लागत नाही.
एतच् चिदात्मकं पश्चात् किलोर्व्यादि करिष्यति । स्वप्नसंवित्पुरम् इव चिन्मात्रात्मकम् एव तत्
ही चेतनाच पुढे जाऊन पृथ्वी वगैरे निर्माण करेल; जसं स्वप्नातलं नगर फक्त शुद्ध चेतनेपासून बनलेलं असतं, तसंच हेही पूर्णपणे चेतनेचं स्वरूप आहे.
जगदाद्यङ्कुरं यत्रतत्रस्थम् अपि मुञ्चति । जगतः पञ्चकं बीजं पञ्चकस्य चिद् अव्यया
जिथे कुठे असो, तिथेच ही चेतना जगाचा अंकुर सोडते. जगाचे मूळ म्हणजे पाच तत्त्वे, आणि त्या पाच तत्त्वांचे मूळ ही अविनाशी चेतना आहे.
यद् बीजं तत् फलं विद्धि तस्माद् ब्रह्ममयं जगत् । एवम् एष महाकाशे सर्गादौ पञ्चको गणः
जसे बीज तसे फळ समजावे; म्हणून हे जग ब्रह्मस्वरूप आहे. सृष्टीच्या आरंभी या महाव्याप्तीत पाच तत्त्वांचा समूह उत्पन्न होतो.
चिच्छक्त्याकाशभूतात्मा कल्पितो ऽस्ति न वास्तवः । अनेनोच्छूनताम् एत्य यद् अपीदं वितन्यते
ही पाच तत्त्वे — चेतना, आकाश आणि बाकी तत्त्वे — केवळ कल्पना आहेत, खरी नाहीत; त्यांच्यामुळे इथे जे काही विस्तारले आहे, ते विस्तार पावते.
तद् अप्य् आकाशरूपात्म कलनात्म न सन्मयम् । न क्वचिन् नाम तत् सिद्धं यद् असिद्धेन साध्यते
ती पाच तत्त्वेही आकाशासारखी आणि कल्पनेवर आधारलेली असल्याने खरी नाहीत; जे स्वतःच अपूर्ण आहे, त्याने कधीच काही सिद्ध होत नाही.
खरूपं यद् विकल्पात्म कथं तत् सत्यताम् इयात् । अथ चेत् पञ्चकं ब्रह्म ब्रह्मात्मकतया तया
जे काही आकाशासारखं आणि केवळ कल्पनेतलं आहे, त्याला खरी अस्तित्व कशी मिळेल? पण जर हे पाचही ब्रह्मरूप असतील, तर त्यांच्या ब्रह्मस्वरूपामुळे—
तत् पञ्चकविधिप्रौढो ब्रह्मैव त्रिजगद्भ्रमः । यथा स्फुरति सर्गादाव् एष पञ्चकसम्भवः
हे पाचही, पाच प्रकारांनी परिपक्व झाल्यावर, हेच ब्रह्म आहे—तीच त्रैलोक्याची माया. सृष्टीच्या आरंभी जसं हे पाच प्रकट होतं, तसंच ते निर्माण होतं.
तथैवाद्येह भूतत्वे याति कारणतां स्वयम् । एवं न जायते किञ्चिज् जगज् जातं च लक्ष्यते
त्याचप्रमाणे, सुरुवातीला या पाच तत्त्वांनीच कारणरूप घेतलं. म्हणून, खरंतर काहीच जन्मत नाही, पण जग जणू काही निर्माण झाल्यासारखं दिसतं.
स्वप्नसङ्कल्पपुरवद् असत् सद् अनुभूयते । ब्रह्माकाशः पराकाशो जीवाकाशत्वम् आत्मनि
जसं स्वप्नातलं किंवा कल्पनेतलं शहर खरं वाटतं, तसं असत्यही सत्यासारखं अनुभवायला येतं. ब्रह्माचं आकाश, बाह्य आकाश आणि जीवाचं आकाश—हे सगळं आपल्या आतच आहे.
इति वेत्त्य् अवदातात्मा पृथ्व्यादीनाम् असम्भवात् । इत्य् एष जीवः कथितो व्योम्नि खात्मा यथोदितः
शुद्ध मनाचा जो आहे, त्याला हे कळतं की पृथ्वी आणि इतर पंचमहाभूत खरं तर निर्माण होत नाहीतच; म्हणूनच जीव म्हणजे आकाशस्वरूप असं पूर्वी सांगितल्याप्रमाणे समजावं.
जीवाकाशस् त्व् इमं देहं यथा विन्दति तच् छृणु । जीवाकाशः खम् एवासौ तस्मिंस् तु परमाम्बरे
हा जीव म्हणजे आकाशासारखाच आहे, तो हा देह कसा मिळवतो ते आता ऐक. हा जीव-आकाश म्हणजेच आकाश असून, तो त्या परमविशाल आकाशात असतो.