अन्योऽन्यम् अलम् आक्रम्य दिक्तटाङ्गनिपीडनैः । क्वचिद् अद्र्यस्थिनिबिडैर् अर्णवोल्लासवेल्लितम्
कुठे झाडांची दाट फांद्या एकमेकांवर जोरात दाबल्या जातात; तर कुठे समुद्राच्या उसळत्या लाटांनी डोंगरांची घन हाडं इकडून तिकडे फेकली जातात.
शुष्कपल्लवसङ्कोचनिबिडाङ्गनिपीडनम् । अमर्षणैẖ करैर् आर्कैस् स्वरसाकर्षणं क्वचित्
कुठे वाळलेल्या पानांची आकसून एकमेकांवर घट्ट दाटी होते; तर कधी सूर्याच्या कडक किरणांनी आपल्या जळत्या हातांनी रसाचा गाभा बाहेर ओढला जातो.
शृङ्गमन्दिरमातङ्गप्रहाराशनिभूरुहाम् । निबिडाङ्गोत्कटस्थैर्यपरुषं पतनं क्वचित्
कुठे डोंगराच्या गुहेत राहणाऱ्या हत्तींच्या जबरदस्त धक्क्यांनी झाडं मोठ्या आवाजात, कठोरपणे आणि जोरात कोसळतात.
निमीलितेक्षणामन्दतनून्नामसमक्रमम् । क्वचित् सूक्ष्मरसोल्लेखम् अङ्कुरोल्लसनं नवम्
कुठे डोळे अर्धवट मिटल्यासारखे आणि शरीर हलके वाकल्यासारखे मऊ हालचाल दिसते; तर कधी नव्या कोंबांनी उमलणाऱ्या नाजूक चमकदार झळा दिसतात.
मक्षिकायौकमषकनिकाषसदृशं क्वचित् । कुद्दालशङ्कुतुङ्गारिहलहेलानिकर्षणम्
कुठे ते माशी, मधमाशी, डास यांच्या उरलेल्या चिखलासारखं दिसतं; तर कुठे कुऱ्हाड, नांगर, किंवा धारदार साधनांनी खणून, कुरतडून, रेखाटलेलं असतं.
शीतं शीतविशीर्णाङ्गजर्जरत्वग्विकीर्णमृत् । पाषाणीभूतसलिलं क्वचित् परुषमारुतम्
कुठे ते खूप थंड असतं, थंडीमुळे शरीराचे अवयव तुटलेले, कातडी सोललेली आणि विखुरलेली, पाणी दगडासारखं झालेलं, आणि तिथे कडक वारे वाहत असतात.
उद्गालीभूतमृद्वङ्गमज्जदन्तẖक्रिमिव्रजम् । क्वचिद् उद्भवदब्जादिमूलं जलनिमज्जनम्
कुठे ती माती मऊ, ओलसर आणि चिखलाने भरलेली असते, जिथे अनेक किडे आणि कीटक वावरतात; तर कुठे पाण्यातून कमळ किंवा इतर जलवनस्पतींच्या मुळ्या वर येताना दिसतात.
शनैर् अन्तर्निलीनाम्बुकृताह्लादं बहिẖखरम् । सोन्नामाङ्कुररोमौघं क्वचिद् धर्षविजृम्भितम्
कधी पाणी आतल्या बाजूला शांतपणे लपलेलं असतं, त्यामुळे आत गारवा जाणवतो आणि बाहेरून खरखरीतपणा असतो; तर कुठे नवे कोंब किंवा रोमांसारखी पाती उगवून, ती भूमी उन्मेषाने फुललेली असते.
तनुतरपवनविकम्पितकोमलनलिनीदलास्तरणैः । विरहिण इव मे विहितं सरोभिर् अङ्गेषु निर्वाणम्
हळुवार कमळाच्या पानांनी मांडलेल्या पाणथळ जागांवर, हलक्या वाऱ्याने हलणाऱ्या त्या पानांनी, जणू प्रियजनापासून दूर असलेल्या माणसासारखे, या तलावांनी माझ्या अंगात शांतता निर्माण केली आहे.
पार्थिवीं धारणां बद्ध्वा जगन्ति समवेक्षितुम् । सम्पन्नस् त्वम् अयं भूमेर् लोकẖ किम् उत मानसः
पृथ्वीचं ध्यान करून, तू साऱ्या जगाकडे पाहू शकतोस. हे पृथ्वीबद्दल शक्य आहे, तर मग मनाने निर्माण केलेल्या जगाबद्दल काय सांगावं!
इदं च मानसं चाहं सम्पन्नḫ पृथुभूतलम् । नेदं न मानसं चैव सम्पन्नो वस्तुतस् त्व् अहम्
हे जग आणि मनाने निर्माण केलेलं जग, दोन्ही मीच साध्य केलं आहे; प्रत्यक्षात हे जग किंवा ते मनाचं जग असं काहीच खरं नाही—खरं तर फक्त मीच खरा आहे.
अमानसं महीपीठं न सम्भवति किञ्चन । यद् असद् वेत्सि यत् सद् वा मनोमात्रकम् एव तत्
मनाशिवाय असलेल्या पृथ्वीच्या आधारावर काहीच निर्माण होत नाही; जे काही खोटं किंवा खरं तुला माहीत आहे, ते सगळं फक्त मनाचं रूप आहे.
चिदाकाशम् अहं शुद्धं तस्य मे ऽनन्यद् आत्मनः । यच् चिन्मात्रात्मकचनं तत् सङ्कल्पाभिधं स्मृतम्
मी शुद्ध चैतन्याचा आकाश आहे; माझ्यासाठी आत्म्याशिवाय दुसरे काहीच नाही. जे काही केवळ चैतन्यस्वरूप आहे, त्यालाच 'कल्पना' असे म्हणतात.
तन् मनस् तन् महीपीठं तज् जगत् स पितामहः । सङ्कल्पपुरवद् व्योम्नि कचत्य् एतन् मनोनभः
तेच मन आहे, तेच पृथ्वीचे क्षेत्र आहे, तेच जग आहे आणि तोच सृष्टीकर्ता आहे; जसे आकाशात कल्पनेचे शहर फिरते, तसे हे मनाचे विस्तार चैतन्याच्या आकाशात फिरत असते.
एवं सङ्कल्पमात्रं मे मनोमात्रं तद् आततम् । धारणाभ्याससम्पुष्टं भूमण्डलम् इति स्थितम्
माझ्यासाठी सर्व काही फक्त कल्पना आहे, फक्त मन आहे, जे एकाग्रतेच्या सरावाने विस्तारले आणि बळकट झाले आहे, आणि ते पृथ्वीमंडळ म्हणून स्थिर झाले आहे.
नेदं भूमण्डलं तद् वै तदन्यद् धि मनोमयम् । आकाशमात्रकचनम् अचेत्यं कचनं चितेः
हे पृथ्वीमंडळ खरेच तसे नाही; ते काही वेगळेच आहे, मनाने बनलेले आहे, केवळ आकाशातील एक रचना आहे, जड आहे, आणि चैतन्यातील एक कल्पना आहे.
तद् एवाकाशमात्रात्म तथाभूतं चिरस्थितेः । इदम्प्रत्ययलब्धत्वान् मानसत्वं समुज्झति
जे केवळ आकाशासारखं स्वरूप असतं, ते असंच बराच काळ टिकून राहतं; पण 'हे' असं म्हणून जेव्हा त्याची जाणीव होते, तेव्हा त्याचं मनाचं स्वरूप संपतं.
इदं स्थिरं सुकठिनं विततं भूमिमण्डलम् । अस्तीति जायते बुद्धिर् व्योम्न्य् एव चिरवेदनात्
ही पृथ्वी, जी स्थिर, कठीण आणि विस्तारलेली आहे, तिचं अस्तित्व आहे असं समजणं, आकाशातच दीर्घकाळ झालेल्या अनुभवानं निर्माण होतं.
न्यायेनेदम् इवानेन तत् स्थितं वसुधातलम् । इदं न चैवम् एवाद्य सर्गस्यादाव् उपागतम्
या विचारानुसार, पृथ्वीचं पृष्ठभाग असं स्थिर झालेलं दिसतं; पण सृष्टीच्या सुरुवातीला हे असं नव्हतंच.
यथा स्वप्ने पुरत्वेन चिद् एव व्योम्नि भासते । तथा चिद् एव सर्गादाव् इदं जगद् इति स्थिता
जसं स्वप्नात, शुद्ध चैतन्यच आपल्या पुढे एखादं शहर आकाशात उमटल्यासारखं दिसतं, तसंच सृष्टीच्या आरंभी हे जग म्हणजे फक्त चैतन्यच आहे असं ठरतं.
विद्धि चिद्रूपबालस्य मनोराज्यं जगत्त्रयम् । महीतलादिकं दृश्यम् इदं सर्गं च सर्वदा
ज्याच्या स्वभावात चैतन्य आहे, त्याच्या मनाचं राज्य म्हणजे हे तिन्ही जग. पृथ्वीपासून जे काही दिसतं, ते सगळं सृष्टीचं दृश्य नेहमीच मनाचं प्रतिबिंब असतं.
चिद्रूपस्यात्मनो नान्यस् सङ्कल्पस् तन्मयं जगत् । वस्तुतस् तु न पिण्डात्म न सत्यात्म न भासुरम्
चैतन्यस्वरूप आत्म्याला दुसरं काही इच्छाविचार नसतो; हे जग त्याच्याच स्वरूपाचं आहे. प्रत्यक्षात, हे घनदाट नाही, खरं अस्तित्व नाही, आणि तेजस्वीही नाही.
दृश्यम् अस्त्य् अपरिज्ञातं परिज्ञातं न विद्यते । परिज्ञानं तद् एवास्य शृणोषि यद् इदं चिरम्
जेव्हा काही कळलेलं नसतं, तेव्हा ते दृश्य असतं; पण एकदा ते ओळखलं गेलं, की ते उरत नाही. हेच जाणणं, ज्याबद्दल तू इतक्या काळापासून ऐकत आहेस.
सर्वं चिन्मात्रम् आकाशं प्रकचत्य् आत्मनात्मनि । भूमण्डलात्म दृश्यात्म द्वैतैक्याभ्यां विवर्जितम्
सगळं काही चैतन्याचं आहे, आकाशासारखं, स्वतःमध्येच उजळतं. त्याला पृथ्वीचं किंवा दृश्याचं स्वरूप नाही, द्वैत किंवा अद्वैत यातलं काहीच लागत नाही.
मणिर् यथा स्वभावेन शुक्लपीतादिकास् त्विषः । अकुर्वन्न् एव कुरुते चिदाकाशस् तथा जगत्
जसा एखादा मणी आपल्या स्वभावाने पांढरा, पिवळा असे वेगवेगळे रंग दाखवतो, पण प्रत्यक्षात काही करत नाही, तसंच चैतन्याचं आकाश हे जग म्हणून दिसतं.
यतो न किञ्चित् कुरुते न च रूपं समुज्झति । तस्मान् न मानसं नेदं किञ्चिद् अस्ति महीतलम्
कारण ते काहीच करत नाही आणि आपलं मूळ रूप सोडत नाही, म्हणून हे पृथ्वी आणि सर्व काही मनाचं निर्माण नाही, इथे खरंतर काहीच अस्तित्वात नाही.
महीतलम् इवाभाति चिद्व्योमैव निरन्तरम् । आत्मन्य् एवातलं व्योम यथामलतलं स्थितम्
जी पृथ्वी दिसते, ती खरंतर अखंड चैतन्याचं आकाश आहे; आत्म्यातच पृथ्वी आणि आकाश स्थिर आहेत, जसं निर्मळ पृष्ठभागावर प्रतिबिंब उमटतं.
स्वभावमात्रकचनं तत् तदा मे तथा स्थितम् । भूमण्डलम् इवात्यच्छं खम् एव विततान्तरम्
त्या वेळी माझ्यासाठी सर्व काही केवळ आपल्या स्वभावाचा प्रकाशच होतं; जसं पृथ्वीचं गोलक अगदी स्वच्छ असतं, तसं ते फक्त आकाशाचं विस्तार होतं.
इदं भूमण्डलं तच् च द्वयम् एतन् महाचितेः । स्वरूपम् एव कचति तव स्वप्नपुरं यथा
ही पृथ्वी आणि तिचा गोल, हे दोन्ही महान चैतन्याचं स्वरूप आहे; जसं तुझं स्वप्नातील शहर चमकतं, तसंच हेही प्रकट होतं.
चिरकालप्रत्ययतस् स्थिरम् इत्य् अवगम्यते । परिज्ञातं यथाभूतं चिद्व्योमैव निरन्तरम्
खूप काळापासून असलेल्या समजुतीमुळे हे स्थिर आहे असं वाटतं; पण खरं स्वरूप ओळखल्यावर, हे अखंड चैतन्याचं आकाशच आहे असं समजतं.