यथा खम् आवृतं सर्गैस् तथा भूर् इति बुद्धवान् । तदाहम् अभवं ध्याता धराधारणया युतः
जसा आकाश सृष्टींनी झाकला जातो, तसाच 'ही पृथ्वी आहे' असे समजून मी पृथ्वी धारण करण्याच्या सामर्थ्याने ध्यान करणारा झालो.
तया धराधारणया धरारूपधरो ऽभवम् । अत्यजन्न् एव चिद्व्योमवपुस् सम्राड् इवाचिरात्
त्या पृथ्वी धारण करण्याच्या शक्तीने मी पृथ्वीचे रूप घेतले, पण माझे चैतन्यस्वरूप सोडले नाही, जणू एखादा सम्राट क्षणातच रूप बदलतो.
धराधारणयाश्व् एव धराधातूदरं गतः । द्वीपाद्रितृणवृक्षादि देहे ऽहम् अनुभूतवान्
जशी पृथ्वी आपल्या आधारावर टिकून असते, तसंच मी पृथ्वीच्या आत शिरलो आणि या देहात मला द्वीप, पर्वत, गवत, झाडं आणि अशा अनेक गोष्टींचा अनुभव आला.
सम्पन्नो ऽस्म्य् अथ भूपीठं नानावनतनूरुहम् । नानारत्नावलीव्याप्तं नानानगरभूषणम्
मग मी पृथ्वीचा पृष्ठभाग झालो, जिथे विविध वनं आणि अनेक प्रकारची झाडं-झुडपं आहेत, असंख्य रत्नमाळांनी आणि अनेक नगरांनी सजलेला आहे.
ग्रामगह्वरपर्वाढ्यं पातालसुषिरोदरम् । कुलाचलभुजाश्लिष्टद्वीपाब्धिवलयान्वितम्
गावांनी, दऱ्यांनी आणि पर्वतांनी समृद्ध, खोल गुहा आणि पाताळातील मार्गांनी भरलेला, मोठ्या पर्वतरांगांच्या बाहूंनी वेढलेला आणि द्वीप-समुद्रांच्या कडांनी घेरलेला आहे.
तृणौघतनुरोमाढ्यं गिरिषण्डकगुल्फकम् । दिग्वारणकटव्यूढं धृतं शेषशिरश्शतैः
गवताच्या गाठींनी जणू देहाचे केस भरले आहेत, पर्वतरांगांनी टाचांसारखी रचना केली आहे, दिशांच्या कडांवर घनदाट जंगलांनी तटबंदी केली आहे आणि शेषनागाच्या शेकडो डोक्यांनी ही पृथ्वी धरली आहे.
ह्रियमाणं महीपालैश् शोभमानं तथर्तुभिः । प्राणिभिर् भुज्यमानाङ्गं वर्धमानं व्यवस्थया
राजांनी जिंकलेली, ऋतूंच्या बदलांनी उजळलेली, माझ्या अंगावर जीवजंतू उपभोग घेत असताना, त्यांच्या कृतीनुसार ती हळूहळू वाढत आहे.
हिमवद्विन्ध्यसुस्कन्धं सुमेरूदारकन्धरम् । गङ्गादिसरिदापूरमुक्ताहाररणत्तनु
हिमालय आणि विंध्याच्या उंच खांद्यांनी, सुमेरूच्या भव्य गळ्याने, गंगा व इतर नद्यांनी भरलेली, आणि मोत्यांच्या हारांनी सजलेली.
गुहागहनकच्छादि सागरादर्शमण्डलम् । मरूषरस्थलश्वैत्र्यम् अम्बराम्बरसुन्दरम्
गुहा, दाट जंगलं, दलदल, आणि समुद्राच्या वर्तुळासारखा आरसा, वाळवंटं आणि शुभ्र माळरानं, तसेच सुंदर आकाशाचा विस्तार.
भूतपूरैḫ परापूर्णं परिधूतं महार्णवैः । अलङ्कृतं पुष्पवनैस् समालब्धं रजोगणैः
अनेक जीवांनी भरलेली, मोठ्या समुद्रांनी वेढलेली, फुलांच्या बगिच्यांनी सजलेली, आणि धुळीच्या लाटांनी झाकलेली.
नित्यं कृषीवलैẖ कृष्टं वीजितं शिशिरानिलैः । तापितं तपनैस् तप्तैर् उक्षितं प्रावृडम्बुभिः
शेतकऱ्यांनी नेहमी नांगरलेली, बी पेरलेली, थंडीच्या वाऱ्यांनी गार झालेली, उन्हाच्या कडाक्याने तापलेली, आणि पावसाळ्याच्या पावसाने भिजलेली —
विपुलाग्रस्थलोरस्कं पद्माकरशतेक्षणम् । सितासितघनोष्णीषं दशाशोदरमन्दिरम्
ज्याचा छाती रुंद आणि उंच आहे, डोळे शंभर कमळांच्या तलावांसारखे आहेत, पांढऱ्या आणि काळ्या फेट्यांनी मढवलेला, तो दहा दिशांचा निवासस्थान आहे.
लोकालोकमहाखातवलयोग्रास्यभीषणम् । अनन्तभूतसङ्घातपरिस्पन्दैकचेतनम्
लोकालोक पर्वताच्या मोठ्या दरीच्या भयंकर तोंडांनी भीतीदायक, अनंत जीवांच्या समूहाला हलवणाऱ्या एकाच चेतनेने व्यापलेला.
व्याप्तम् अन्तर् बहिश् चैव नानाभूतगणैḫ पृथक् । देवदानवगन्धर्वैर् बहिर् अन्तस् तु कीटकैः
तो आत आणि बाहेर वेगवेगळ्या जीवसमूहांनी भरलेला आहे — बाहेर देव, दानव, गंधर्व; आणि आत किड्यांनी व्यापलेला.
पातालेन्द्रियरन्ध्रेषु नागासुरक्रिमिव्रजैः । सप्तस्व् अर्णवकोशेषु नानाजातिजलेचरैः
पाताळातल्या आणि इंद्रियांच्या छिद्रांमध्ये नाग, असुर, आणि कृमी यांच्या झुंडी राहतात; सात समुद्रांच्या थरांमध्ये अनेक जातींचे जलचर आणि वेगवेगळ्या प्रकारची सजीव प्राणी वावरतात.
व्याप्तं नदीवनसमुद्रदिगन्तशैलद्वीपाब्दजन्तुविजयस्थलजङ्गलौघैः । नानावनावलितमण्डलकोट्टषण्डवल्लीसरस्सरिदरातिरणाब्जषण्डैः
नद्या, जंगलं, समुद्र, क्षितिज, डोंगर, बेटं आणि असंख्य प्राणी याने हे सर्व व्यापलेलं आहे; विविध वनांचे वर्तुळ, झाडांच्या गुच्छा, वेलींनी वेढलेली जागा, तळी, ओढे, वाळवंटं आणि कमळांच्या गर्दी अशा अनेक गोष्टींनी हे भरलेलं आहे.
भूपीठेन सता तत्र मया तदनु मानद । अनुभूतं नदनदीनादिनेदं दिने दिने
माझ्या खाली पृथ्वीचा आसन घेऊन, हे सर्व मी, हे दयाळू, रोजच्या रोज अनुभवले—नद्या आणि ओढ्यांचा आवाज, आणि जगातले विविध गोंधळ.
क्वचिन् मरणसाक्रन्दनारीकरुणवेदनम् । क्वचिद् उत्ताण्डवस्त्रैणमहोत्सवमहासुखम्
कधी मृत्यूमुळे रडणाऱ्या स्त्रियांचे करूण हंबरडे ऐकायला येतात, तर कधी मोठ्या सणांचे आनंद आणि प्रियजनांच्या भेटीने मिळणारे सुख अनुभवायला मिळते.
क्वचिद् दुर्वारदुर्भिक्षदुराक्रन्ददुरीहितम् । क्वचित् सकलसस्यौघसम्पन्नघनसौहृदम्
कुठे भीषण दुष्काळ, आक्रोश आणि दुर्दैव आहे; तर कुठे सर्वत्र भरपूर पीक आणि गाढ मैत्री आहे.
क्वचिद् अग्निमहादाहदग्धदेशोग्ररोदनम् । क्वचिज् जलप्लवालूनपुरपत्तनखण्डकम्
कुठे मोठ्या आगीत जळून गेलेल्या प्रदेशात तीव्र रडारड आहे; तर कुठे प्रचंड पुरामुळे गावं आणि शहरं उद्ध्वस्त झाली आहेत.
क्वचिच् चपलसामन्तकृतलुण्ठनमण्डलम् । क्वचिद् उद्दामदौरात्म्यरक्षḫपैशाचमण्डलम्
कुठे चंचल सरदारांनी लुटलेले प्रदेश आहेत; तर कुठे प्रखर दुष्ट राक्षसांनी आणि पिशाच्चांनी व्यापलेली क्षेत्रं आहेत.
क्वचिज् जलाशयोल्लासवेल्लनोत्पुलकाङ्गकम् । कन्दरोदरनिष्क्रान्तवातवेल्लितवारिदम्
कुठे तलावांच्या लाटा आणि उसळण्यामुळे प्राण्यांच्या अंगावर रोमांच उभे राहतात; तर कुठे डोंगराच्या गुहेतून बाहेर पडलेल्या वाऱ्यामुळे ढग हलतात.
संविद्बोधोन्नमत्स्वाङ्गकोशोत्थाङ्कुरलोमकम् । वारिवारणविक्षोभनतोन्नतलसत्तलम्
तेथे आत्मज्ञानाच्या आवेगाने अंगावर रोमांच येतात आणि पृथ्वीचे पृष्ठभाग पाण्यातील हत्तींच्या हालचालींमुळे उंचावतात.
सशृङ्गभैरवश्वभ्रपुराद्रिवनझम्पनम् । सन्धिमण्डलसञ्चाललेखाङ्कमृदुकम्पनम्
तेथे शहरांत, डोंगरदऱ्यांत आणि जंगलांत रानटी प्राणी, कोल्हे आणि लांडगे उड्या मारतात; आणि प्रदेशांच्या जोडांवर हलणाऱ्या रेषांनी पृथ्वी हलकेच थरथरते.
क्वचित् सामन्तसङ्क्षुब्धसैन्यसंहरणं रणे । क्वचित् सोम्यसुखासीनसर्वसामन्तमण्डलम्
कुठे राजांच्या सैन्यांचा युद्धात पराभव होतो, तर कुठे सर्व राजे शांतपणे एकत्र बसलेले असतात.
अरण्यं क्वचिद् आशून्यम् उल्लसद्वातभाङ्कृति । जङ्गलं क्वचिद् आलूनव्युप्तसम्पन्नसस्यकम्
कुठे जंगल ओस पडलेले नसते, तिथे वाऱ्याच्या खेळामुळे त्याचा आकार बदलतो; तर कुठे रानात पाणी साचलेले असते आणि तिथे भरपूर पीक आलेले असते.
हंसकारण्डवाकीर्णसरḫ फुल्लाम्बुजं क्वचित् । क्वचिन् मरुस्थलं स्थूलस्तम्भाभार्जुनमारुतम्
कुठे तरी राजहंस आणि इतर जलपक्ष्यांनी गजबजलेली, फुललेल्या कमळांनी सजलेली सरोवरे दिसतात; तर कुठे तरी वाळवंट आहे, जिथे मोठ्या वादळासारखी जोरदार वारे वाहतात.
क्वचिद् ध्रदनदीवाहहेलानिकषघर्घरम् । क्वचिद् अङ्कुरकार्यङ्गसिक्तबीजास्यजृम्भणम्
कुठे तरी डोंगरांच्या टकरीने ढग एकमेकांवर आदळल्याने घणघणाट आवाज होतो; तर कुठे तरी ओलसर झालेल्या बियांची कोवळी अंकुर फूटू लागतात.
क्वचिद् अन्तस्स्थकीटास्यमृदुस्पन्दनवेदनम् । मां त्वम् एवाशु बुद्ध्वेह त्रायस्वेतीव बोधनम्
कुठे तरी आतल्या कीटकांच्या तोंडात हलकेसे स्पंदन जाणवते; आणि जणू जागे होऊन, 'माझी इथे लवकर ओळख पटव आणि मला वाचव,' अशी जाणीव होते.
शाखापरिकराभोगमृद्भागाङ्गनिपीडनैः । मूलजालम् अवष्टभ्य क्वचिद् विटपिधारणम्
कधी कधी फांद्यांच्या ओझ्याने आणि त्यांच्या गाठींनी मऊ माती दाबली जाते, आणि मुळं जमिनीत घट्ट रोवून झाडाचा छत्रीप्रमाणे पसरणारा भाग धरून ठेवतात.