जगन्मृगतृडम्बूनि भान्ति संविदि संविदः । न बाह्यम् अस्ति नाबाह्यं खे तद् व्योम तथा स्थितम्
जग म्हणजे मृगजळासारखे भासतं, आणि ते फक्त चैतन्यातच दिसतं. बाहेर काहीच नाही, आणि बाहेर नसलेलंही काही नाही. जसं आकाशात आकाशच असतं, तसं ते तिथेच आहे.
मरौ नास्त्य् एव सलिलं संवित् पश्यति तत् तथा । निर्मूलम् अन्तस्सन्तप्ता स्वसम्भ्रमवती भ्रमम्
जसं वाळवंटात खरंतर पाणी नसतं, पण चैतन्य तसं दिसतं; तसंच, मूळ नसलेल्या आणि आतून अस्वस्थ झालेल्या चैतन्याला स्वतःच्या गोंधळातच गोंधळ वाटतो.
नास्त्य् एव ब्रह्मणि जगत् संवित् पश्यति तत् तथा । निर्मूलम् एव संवित्त्वाद् एव भ्रान्तेश् च सम्भ्रमम्
ब्रह्मरामध्ये खरंतर जगच नाही, पण चैतन्य तसंच पाहतं. ते मूळ नसलेलं आहे, आणि फक्त चैतन्यामुळे व भ्रमामुळेच असा गोंधळ निर्माण होतो.
असद् एवेदम् आभाति हृद्य् एव जगद् आततम् । सङ्कल्पनमनोराज्यकथास्वप्नपुरादिवत्
हे जग मनात पसरलेलं आहे आणि ते खोटंच भासतं—जसं मनातले कल्पनांचे किल्ले, स्वप्नं किंवा जुन्या गोष्टींच्या कथा.
पार्श्वसुप्तजनस्वप्नस् तच्चित्तावेशनं विना । यथा न किञ्चित् तच्चित्तावेशनात् त्व् अनुभूयते
जसा आपल्या शेजारी झोपलेल्या माणसाचा स्वप्न आपण त्याच्या मनात शिरल्याशिवाय अनुभवता येत नाही, तसंच कोणतीही गोष्ट त्या मनात प्रवेश केल्याशिवाय अनुभवता येत नाही.
तथा न किञ्चित् एवेदं चित्तावेशेन वेद्यते । आदर्शबिम्बिताकारं दृष्टम् अप्य् अन्यथा त्व् असत्
त्याचप्रमाणे, मनात पूर्णपणे गुंतल्याशिवाय इथलं काहीच खरं समजत नाही; आरशात दिसणारी प्रतिमा जरी दिसली, तरी ती प्रत्यक्षात खरी नाही.
आधिभौतिकभावेन नेत्रेण यदि लक्ष्यते । तत् तन् न दृश्यते किञ्चिद् गिरिर् एवोपदृश्यते
जर आपण बाह्य डोळ्यांनी, म्हणजेच भौतिक स्वरूपात काही पाहिलं, तर प्रत्यक्षात काहीच दिसत नाही—फक्त डोंगरच दिसतो.
आतिवाहिकदेहेन परबोधदृशा यदि । प्रेक्ष्यते दृश्यते सर्गḫ परमात्मैव वामलः
पण जर आपण सूक्ष्म देहाने, म्हणजेच उच्च ज्ञानाच्या दृष्टीने पाहिलं, तर सृष्टीच दिसते, आणि ती सुद्धा शुद्ध परमात्माच आहे.
सर्वत्र सर्गनिर्माणं प्रज्ञालोकेन लक्ष्यते । ब्रह्मात्मैवान्यथा त्व् एतन् न किञ्चिद् अपि लक्ष्यते
सर्वत्र या ज्ञानाच्या प्रकाशाने जगाची निर्मिती दिसते, तिथेच ती ओळखता येते; अन्यथा, ब्रह्मस्वरूप स्वतःखेरीज काहीच दिसत नाही.
यत् पश्यत्य् अवदाता धीस् सोपपत्तिविचारणा । न तन् नेत्रैस् त्रिभिश् शर्वो नेन्द्रो नेत्रशतैर् अपि
शुद्ध बुद्धीने विचारपूर्वक जे पाहिले जाते, ते शंकराच्या तीन डोळ्यांनी किंवा इंद्राच्या शंभर डोळ्यांनीसुद्धा दिसू शकत नाही.
यथा खम् आवृतं सर्गैस् तथा भूर् इति बुद्धवान् । तदाहम् अभवं ध्याता धराधारणया युतः
जसा आकाश सृष्टींनी झाकला जातो, तसाच 'ही पृथ्वी आहे' असे समजून मी पृथ्वी धारण करण्याच्या सामर्थ्याने ध्यान करणारा झालो.
तया धराधारणया धरारूपधरो ऽभवम् । अत्यजन्न् एव चिद्व्योमवपुस् सम्राड् इवाचिरात्
त्या पृथ्वी धारण करण्याच्या शक्तीने मी पृथ्वीचे रूप घेतले, पण माझे चैतन्यस्वरूप सोडले नाही, जणू एखादा सम्राट क्षणातच रूप बदलतो.
धराधारणयाश्व् एव धराधातूदरं गतः । द्वीपाद्रितृणवृक्षादि देहे ऽहम् अनुभूतवान्
जशी पृथ्वी आपल्या आधारावर टिकून असते, तसंच मी पृथ्वीच्या आत शिरलो आणि या देहात मला द्वीप, पर्वत, गवत, झाडं आणि अशा अनेक गोष्टींचा अनुभव आला.
सम्पन्नो ऽस्म्य् अथ भूपीठं नानावनतनूरुहम् । नानारत्नावलीव्याप्तं नानानगरभूषणम्
मग मी पृथ्वीचा पृष्ठभाग झालो, जिथे विविध वनं आणि अनेक प्रकारची झाडं-झुडपं आहेत, असंख्य रत्नमाळांनी आणि अनेक नगरांनी सजलेला आहे.
ग्रामगह्वरपर्वाढ्यं पातालसुषिरोदरम् । कुलाचलभुजाश्लिष्टद्वीपाब्धिवलयान्वितम्
गावांनी, दऱ्यांनी आणि पर्वतांनी समृद्ध, खोल गुहा आणि पाताळातील मार्गांनी भरलेला, मोठ्या पर्वतरांगांच्या बाहूंनी वेढलेला आणि द्वीप-समुद्रांच्या कडांनी घेरलेला आहे.
तृणौघतनुरोमाढ्यं गिरिषण्डकगुल्फकम् । दिग्वारणकटव्यूढं धृतं शेषशिरश्शतैः
गवताच्या गाठींनी जणू देहाचे केस भरले आहेत, पर्वतरांगांनी टाचांसारखी रचना केली आहे, दिशांच्या कडांवर घनदाट जंगलांनी तटबंदी केली आहे आणि शेषनागाच्या शेकडो डोक्यांनी ही पृथ्वी धरली आहे.
ह्रियमाणं महीपालैश् शोभमानं तथर्तुभिः । प्राणिभिर् भुज्यमानाङ्गं वर्धमानं व्यवस्थया
राजांनी जिंकलेली, ऋतूंच्या बदलांनी उजळलेली, माझ्या अंगावर जीवजंतू उपभोग घेत असताना, त्यांच्या कृतीनुसार ती हळूहळू वाढत आहे.
हिमवद्विन्ध्यसुस्कन्धं सुमेरूदारकन्धरम् । गङ्गादिसरिदापूरमुक्ताहाररणत्तनु
हिमालय आणि विंध्याच्या उंच खांद्यांनी, सुमेरूच्या भव्य गळ्याने, गंगा व इतर नद्यांनी भरलेली, आणि मोत्यांच्या हारांनी सजलेली.
गुहागहनकच्छादि सागरादर्शमण्डलम् । मरूषरस्थलश्वैत्र्यम् अम्बराम्बरसुन्दरम्
गुहा, दाट जंगलं, दलदल, आणि समुद्राच्या वर्तुळासारखा आरसा, वाळवंटं आणि शुभ्र माळरानं, तसेच सुंदर आकाशाचा विस्तार.
भूतपूरैḫ परापूर्णं परिधूतं महार्णवैः । अलङ्कृतं पुष्पवनैस् समालब्धं रजोगणैः
अनेक जीवांनी भरलेली, मोठ्या समुद्रांनी वेढलेली, फुलांच्या बगिच्यांनी सजलेली, आणि धुळीच्या लाटांनी झाकलेली.
नित्यं कृषीवलैẖ कृष्टं वीजितं शिशिरानिलैः । तापितं तपनैस् तप्तैर् उक्षितं प्रावृडम्बुभिः
शेतकऱ्यांनी नेहमी नांगरलेली, बी पेरलेली, थंडीच्या वाऱ्यांनी गार झालेली, उन्हाच्या कडाक्याने तापलेली, आणि पावसाळ्याच्या पावसाने भिजलेली —
विपुलाग्रस्थलोरस्कं पद्माकरशतेक्षणम् । सितासितघनोष्णीषं दशाशोदरमन्दिरम्
ज्याचा छाती रुंद आणि उंच आहे, डोळे शंभर कमळांच्या तलावांसारखे आहेत, पांढऱ्या आणि काळ्या फेट्यांनी मढवलेला, तो दहा दिशांचा निवासस्थान आहे.
लोकालोकमहाखातवलयोग्रास्यभीषणम् । अनन्तभूतसङ्घातपरिस्पन्दैकचेतनम्
लोकालोक पर्वताच्या मोठ्या दरीच्या भयंकर तोंडांनी भीतीदायक, अनंत जीवांच्या समूहाला हलवणाऱ्या एकाच चेतनेने व्यापलेला.
व्याप्तम् अन्तर् बहिश् चैव नानाभूतगणैḫ पृथक् । देवदानवगन्धर्वैर् बहिर् अन्तस् तु कीटकैः
तो आत आणि बाहेर वेगवेगळ्या जीवसमूहांनी भरलेला आहे — बाहेर देव, दानव, गंधर्व; आणि आत किड्यांनी व्यापलेला.
पातालेन्द्रियरन्ध्रेषु नागासुरक्रिमिव्रजैः । सप्तस्व् अर्णवकोशेषु नानाजातिजलेचरैः
पाताळातल्या आणि इंद्रियांच्या छिद्रांमध्ये नाग, असुर, आणि कृमी यांच्या झुंडी राहतात; सात समुद्रांच्या थरांमध्ये अनेक जातींचे जलचर आणि वेगवेगळ्या प्रकारची सजीव प्राणी वावरतात.
व्याप्तं नदीवनसमुद्रदिगन्तशैलद्वीपाब्दजन्तुविजयस्थलजङ्गलौघैः । नानावनावलितमण्डलकोट्टषण्डवल्लीसरस्सरिदरातिरणाब्जषण्डैः
नद्या, जंगलं, समुद्र, क्षितिज, डोंगर, बेटं आणि असंख्य प्राणी याने हे सर्व व्यापलेलं आहे; विविध वनांचे वर्तुळ, झाडांच्या गुच्छा, वेलींनी वेढलेली जागा, तळी, ओढे, वाळवंटं आणि कमळांच्या गर्दी अशा अनेक गोष्टींनी हे भरलेलं आहे.
भूपीठेन सता तत्र मया तदनु मानद । अनुभूतं नदनदीनादिनेदं दिने दिने
माझ्या खाली पृथ्वीचा आसन घेऊन, हे सर्व मी, हे दयाळू, रोजच्या रोज अनुभवले—नद्या आणि ओढ्यांचा आवाज, आणि जगातले विविध गोंधळ.
क्वचिन् मरणसाक्रन्दनारीकरुणवेदनम् । क्वचिद् उत्ताण्डवस्त्रैणमहोत्सवमहासुखम्
कधी मृत्यूमुळे रडणाऱ्या स्त्रियांचे करूण हंबरडे ऐकायला येतात, तर कधी मोठ्या सणांचे आनंद आणि प्रियजनांच्या भेटीने मिळणारे सुख अनुभवायला मिळते.
क्वचिद् दुर्वारदुर्भिक्षदुराक्रन्ददुरीहितम् । क्वचित् सकलसस्यौघसम्पन्नघनसौहृदम्
कुठे भीषण दुष्काळ, आक्रोश आणि दुर्दैव आहे; तर कुठे सर्वत्र भरपूर पीक आणि गाढ मैत्री आहे.
क्वचिद् अग्निमहादाहदग्धदेशोग्ररोदनम् । क्वचिज् जलप्लवालूनपुरपत्तनखण्डकम्
कुठे मोठ्या आगीत जळून गेलेल्या प्रदेशात तीव्र रडारड आहे; तर कुठे प्रचंड पुरामुळे गावं आणि शहरं उद्ध्वस्त झाली आहेत.