परमाणुकणं कान्तं सम्पन्नम् अनुभूतवान् । अहं चेतनम् आत्मानं वस्तुतो ऽमलम् एव खम्
मी स्वतःचं चैतन्य, म्हणजेच आत्मा, हे खरं तर अगदी सूक्ष्म, तेजस्वी आणि पूर्ण असं निर्मळ आकाशच आहे, असं थेट अनुभवलं आहे.
यथा स्वभावतो व्योम्नि चलत्य् एवानिशं मरुत् । तथा स्वभावात् सर्वत्र पश्यत्य् एवं वपुश् चितिः
जसं वारा आपल्या स्वभावानं आकाशात सतत फिरत राहतो, तसंच चैतन्यही आपल्या स्वभावानं या देहात सर्वत्र पाहत असतं.
यादृशं चेतितं रूपं शक्त्या परमयानया । तच् छक्नोत्य् अन्यथा कर्तुं नैषा यत्नेन भूयसा
ही परमशक्ती ज्या स्वरूपाचा विचार करते, ते स्वरूप ती सहज बदलू शकते; पण कितीही प्रयत्न केला तरी ते आणखी बदलता येत नाही.
ततḫ पश्याम्य् अहं यावत् सम्पन्नो ऽस्म्य् अणुरूपकः । चित्त्वाच् चेतंस् तद् एवाशु तथाभूतो ऽस्मि संस्थितः
मग मी ज्या काळात पाहतो, त्या काळात मी सूक्ष्म स्वरूप धारण करतो; मनाने जसे ठरवतो, तसेच मी लगेच त्या अवस्थेत स्थिर होतो.
ततो ऽहं बुद्धवान् रूपं तनु तेजẖकणाकृति । तद् एव भावयन् पश्चाद् गतो ऽहं स्थूलताम् इव
नंतर मला एक स्वरूप जाणवले—ते प्रकाशकणासारखे सूक्ष्म होते; त्या स्वरूपाचा मी विचार केला आणि पुढे मला जडपणा आल्यासारखे वाटले.
प्रेक्षे तावद् अहं किञ्चिद् इति बोधाल् लघोस् ततः । मनाग् आलोकनायेव सम्प्रवृत्तो ऽनुभूतवान् । यन् नाम तत्र तत् किञ्चित् तस्येहाद्य रघूद्वह
मग थोड्याशा जाणिवेने मी काहीतरी पाहतो; त्या जाणिवेमुळे मी पाहू लागतो आणि रघुकुळातील श्रेष्ठा, तिथे जे काही असतं, तेच मी अनुभवतो.
शृणु नामानि मुख्यानि कल्पितानि भवादृशैः । द्रष्टुं प्रवृत्तो रन्ध्रेण येन तच् चक्षुर् उच्यते
आता ऐक, लोकांनी कल्पना करून ठेवलेली मुख्य नावे कोणती आहेत. ज्यातून आपण पाहायला सुरुवात करतो, त्या छिद्राला डोळे असे म्हणतात.
यच् च पश्यामि तद् दृश्यं दर्शनं तु फलं ततः । यदा पश्यामि कालो ऽसौ यथा पश्यामि स क्रमः
मी जे पाहतो ते दृश्य आहे; पाहण्याची क्रिया म्हणजे त्याचे फळ. मी जेव्हा पाहतो तो क्षण म्हणजे काळ, आणि ज्या प्रकारे पाहतो तो क्रम आहे.
प्रौढा नियतिर् इत्य् अद्य यत्र पश्यामि तन् नभः । स्थितो ऽस्मि यत्र देशो ऽसाव् इत्य् आद्यैषा प्रकल्पना
आज माझी ठाम समजूत अशी आहे की, जिथे मी पाहतो तेथे आकाश आहे; आणि जिथे मी आहे तोच देश आहे — हीच मुख्य कल्पना आहे.
तदा त्व् अहं विदुन्मेषमात्रम् एतस्य कारणम् । पश्यामीति ततस् तत्र मनाग् बोधो ममोदभूत्
त्या वेळी मला उमगले की, केवळ जाणीवेचे उघडणे आणि मिटणे हेच याचे कारण आहे. त्यामुळे तिथे माझ्या मनात हलकीशी जाणीव निर्माण झाली.
ततो रन्ध्रद्वयेनाहम् अपश्यं यत् तद् अस्ति खम् । याभ्याम् अपश्यं रन्ध्राभ्यां त इमे लोचने स्थिते
मग त्या दोन छिद्रांतून मी आकाशासारखं जे काही आहे ते पाहिलं; त्या दोन छिद्रांनी मी पाहिलं आणि हीच दोन डोळ्यांची जागा आहे.
ततẖ किञ्चिच् छृणोमीति संविद् अभ्युदिता मम । ततẖ किञ्चिन् मनाङ्मात्रझाङ्कारं श्रुतवान् अहम्
मग मी काहीतरी ऐकलं; माझ्या मनात जाणीव जागी झाली. त्यानंतर मी फारच हलका, अस्पष्ट असा एक नाद ऐकला.
आध्मातस्येव शङ्खस्य शब्दं व्योम्नस् स्वभावजम् । याभ्याम् अहम् अथाश्रौषं त इमे श्रवणव्रणे
फुंकलेल्या शंखाचा आवाज जसा असतो, तसा आकाशाचा नैसर्गिक नाद मी त्या दोन छिद्रांतून ऐकला; हीच दोन कानांची जागा आहे.
प्रदेशाभ्यां विचरता मरुताविरतस्वनम् । स्पर्शसंवेदनं किञ्चिद् अहम् अत्रानुभूतवान्
दिशांमध्ये फिरणाऱ्या वाऱ्याचा अखंड आवाज ऐकू येत होता; तिथे मला स्पर्शाचं एक वेगळं जाणवायला आलं.
तत्संवेदनमात्रात्म सो ऽयं वायुर् इति स्मृतः । स्पर्शनेन्द्रियतन्मात्रम् असद् एवेति सत् स्थितम्
त्या संवेदनाच्या केवळ जाणिवेमुळे याला 'वायू' असं म्हणतात. स्पर्शेंद्रियाचं सूक्ष्म तत्त्व खरं नाही, पण त्याचं अस्तित्व मात्र नक्की आहे.
आस्वादसंविद् याभून् मे तद् आस्वाद्यरसेन्द्रियम् । घ्राणान् मे घ्राणतन्मात्रम् उदितं व्योमरूपिणः । इत्थं न किञ्चित् सम्पन्नं सर्वं सम्पन्नम् अत्र मे
चवीची जाणीव माझ्यात निर्माण झाली आणि तीच चवीचं आस्वादन करणारं इंद्रिय बनली. माझ्या नाकातून, आकाशासारखं असं, गंधाचं सूक्ष्म तत्त्व प्रकट झालं. अशा प्रकारे, काहीच घडलं नाही असं वाटलं, पण इथे माझ्यासाठी सगळंच पूर्ण झालं.
एवम् इन्द्रियतन्मात्रजालं चेतन्न् अहं स्थितः । यावत् तावद् विदḫ पञ्च बलाद् इव ममोदिताः
अशा रीतीने मी इंद्रियांच्या सूक्ष्म तत्त्वांच्या जाळ्यातच राहिलो. जोपर्यंत मी तिथे होतो, तोपर्यंत पाचही इंद्रिये माझ्यात जोराने प्रकट झाली.
शब्दरूपरसस्पर्शगन्धमात्रशरीरिकाः । अनाकारास् तथानाम्न्यẖ खरूपिण्यो भ्रमात्मिकाः
शब्द, रूप, रस, स्पर्श आणि गंध या केवळ तत्त्वांनी बनलेली जी शरीरं आहेत, ती आकाररहित, नाव नसलेली, आकाशासारखी आणि भ्रमावर आधारलेली आहेत.
एवंरूपम् अहं जालं भावयन् यत् तदा स्थितः । तद् अहङ्कार इत्य् अद्य कथ्यते त्वादृशैर् जनैः
जेव्हा कोणी 'मीपणाच्या' या जाळ्याचा विचार करतो आणि त्या अवस्थेत स्थिर राहतो, तेव्हाच आज तुमच्यासारख्या लोकांनी ज्याला अहंकार म्हणतात, तेच ते आहे.
एष एव घनीभूतो बुद्धिर् इत्य् अभिधीयते । साथ बुद्धिर् घनीभूता मन इत्य् अभिधीयते
हेच जेव्हा अधिक घट्ट होतं, तेव्हा त्याला बुद्धी असं म्हणतात; आणि तीच बुद्धी अजून घट्ट झाली, की तिला मन म्हणतात.
अन्तẖकरणरूपẖ खम् एव तत्राहम् आस्थितः । आतिवाहिकदेहात्मा चिन्मयव्योमरूपवान्
अंतःकरण हेच आकाशासारखं आहे, आणि तिथे मी सूक्ष्म देहाचा आत्मा म्हणून, चैतन्याच्या आकाशरूपाने वास करतो.
पवनाद् अप्य् अहं शून्यẖ केवलाकाशमात्रकम् । सर्वेषाम् एव भावानां शून्याकृतिर् अरोधकः
मी वाऱ्यापेक्षाही सूक्ष्म, एक निव्वळ आकाशासारखा आहे; सर्व गोष्टींसाठी मी रिकामेपणाचं रूप असून, कुणीही मला अडवू शकत नाही.
अथैनं भावयन्न् अहं यदा तत्र स्थिरं स्थितः । तदाहं देहवान् पुष्ट इति मे प्रत्ययो ऽभवत्
मग मी हे मनाशी धरून, तिथेच स्थिर राहिलो. तेव्हा मला असं ठाम वाटू लागलं की, 'मी देहधारी आहे आणि पोसलेलो आहे.'
तेनाहं प्रत्ययेनाथ शब्दं कर्तुं प्रवृत्तवान् । शून्य एव यथा सुप्तस् स्वप्नोड्डीनो नरो रवम्
त्या खात्रीने मग मी आवाज काढायला सुरुवात केली, जसं एखादा माणूस रिकाम्या जागेत झोपेत असतानाही, स्वप्नात ओरडतो.
अथ पूर्वं कृतश् शब्दो बालेनेव तद् ॐ इति । ततस् स एष ओङ्कार इति नीतḫ पुनḫ प्रथाम्
सुरुवातीला, लहान मुलासारखा, 'ॐ' असा आवाज निघाला. नंतर तोच आवाज पुन्हा 'ॐ' या अक्षरात स्थिर झाला.
ततस् स्वप्ने नरेणेव यत् किञ्चिद् गदितं मया । तद् एतद् विद्धि वाचं त्वं पश्चान् नीतां प्रथाम् इह
मग स्वप्नात मी जसं काही बोललो, तेच इथे या जगात नंतर वाणी म्हणून प्रस्थापित झालं, असं समज.
ब्रह्मैव सो ऽस्मि सम्पन्नस् सृष्टेẖ कर्ता जगद्गुरुः । ततो मनोमयेनैव कल्पितास् सृष्टयो मया
मीच खरा ब्रह्म आहे, सर्व काही साध्य केलेला, सृष्टीचा कर्ता आणि जगाचा गुरु आहे. म्हणून या सर्व सृष्टी मीच माझ्या मनाने निर्माण केल्या आहेत.
एवम् अस्मि समुत्पन्नो न तु जातो ऽस्मि किञ्चन । दृष्टवान् अस्मि ब्रह्माण्डं तन् न किञ्चन कुत्रचित्
अशा प्रकारे मी निर्माण झालो, पण प्रत्यक्षात काहीच जन्मलो नाही. मी ब्रह्मांड पाहिले, पण तेही कुठेच काहीच नाही.
एवं जगति सम्पन्ने ममैतस्मिन् मनोमये । न किञ्चित् तत्र सम्पन्नं तच् छून्यं व्योम केवलम्
या जगात, जे मनाच्या स्वरूपाचे आहे, जेव्हा काही घडले असे वाटते, तेव्हा त्या मनात प्रत्यक्षात काहीच घडत नाही—तेथे फक्त रिकामेपण आणि शुद्ध आकाशच आहे.
इत्थं संशून्यम् एवेदं सर्वं वेदनमात्रकम् । न मनाग् अपि सन्त्य् एते भावाḫ पृथ्व्यादयẖ किल
अशा रीतीने हे सर्व खरेतर पूर्णपणे रिकामे असून, केवळ जाणिवेचेच स्वरूप आहे. पृथ्वी वगैरे सर्व वस्तू अगदी थोड्याही प्रमाणात अस्तित्वात नाहीत.