तथैवात्मनि सर्गादाव् अनुभूतẖ खरूपिणि । हृदि सर्गोदयो ऽनन्यरूपस् स्वाकाररूपतः
त्याचप्रमाणे, सृष्टीच्या सुरुवातीला, अवकाशासारख्या स्वभावाच्या आत्म्यात, हृदयात, ही सृष्टी आपल्याच स्वरूपात प्रकट होते आणि ती स्वतःपासून वेगळी नसते.
आकाशरूप आकाशे परमाकाश कथ्यताम् । भूयो निपुणबोधाय कथं सर्गḫ प्रवर्तते
अवकाशस्वरूपा, या अवकाशात, मला त्या परमावकाशाबद्दल सांग. अधिक खोल समजण्यासाठी, सृष्टी कशी सुरू होते ते पुन्हा समजावून सांग.
शृणु राम यथा तत्र स्वयम्भूत्वं मया तदा । अनुभूतम् असत् सद्वद् इदं स्वप्ननरोपमम्
राम, ऐक. त्या वेळी, मी तिथे स्वतःच उत्पन्न झाल्याचा अनुभव कसा घेतला, आणि ही सृष्टी जरी खरी नसली तरी स्वप्नातील माणसासारखी खरी वाटली, हे मी कसे पाहिले ते सांगतो.
तम् आलोक्य महाकल्पसंरम्भं व्योमरूपिणा । भागे ऽन्यत्र शरीरस्य संविद् उन्मेषिता मया
त्या महान कल्पाच्या प्रचंड उपक्रमाकडे पाहून, अवकाशरूप असताना, माझी जाणीव शरीरापासून वेगळी, दुसरीकडे जागृत झाली.
यदैव सामला संवित् किञ्चिद् उन्मेषिता स्थिता । तदैवाहं क्वचित् तत्र पश्याम्य् आश्यानताम् इव
जेव्हा ती जाणीव थोडीशीही अशुद्धतेने स्पर्शलेली हलते आणि तशीच राहते, तेव्हाच मी जणू त्या जाणीवेच्या आत कुठेतरी पडून आहे असे मला वाटते.
गतस् स्वभावं चिद्व्योम यथा त्वं राम निद्रया । जाग्रद् वा स्वप्नलोकं वा विशन् वेत्सि मनाग् घनम्
रामा, जशी तू झोपेतून आपली खरी अवस्था हरवलेली जाणीव जागृत किंवा स्वप्नाच्या जगात हलकेच ओळखतोस, तशीच ही चैतन्याची विशाल जागा आहे.
चिन्मात्राकाशम् एवादौ ततो ऽस्मीत्य् एव वेदनम् । तद् घनं कथ्यते बुद्धिः सा घना मन उच्यते
सुरुवातीला फक्त शुद्ध चैतन्याचे आकाश असते; त्यानंतर 'मी आहे' ही कल्पना निर्माण होते. ती जाणीव दाट झाली की तिला बुद्धी म्हणतात, आणि तीच अधिक घट्ट झाली की तिला मन म्हणतात.
तद् वेत्ति शब्दतन्मात्रं तन्मात्राणीतराण्य् अथ । पञ्चेन्द्रियाणि तत्स्थौल्याद् इतीन्द्रियगणोदयः
ते मन प्रथम शब्दाचा सूक्ष्म गुण ओळखते, मग इतर सूक्ष्म तत्त्वे ओळखते. त्यातून जेव्हा ते तत्त्व जड होते, तेव्हा पाच इंद्रिये निर्माण होतात आणि अशा प्रकारे इंद्रियांचा समूह तयार होतो.
सुषुप्ताद् विशतस् स्वप्नं जगद्दृश्यवनोदयः । यथा तथैव सर्गादौ दृश्यं भाति निमेषतः
जसं गाढ झोपेतून स्वप्नात प्रवेश केला की जगाचं दृश्य क्षणात समोर येतं, तसंच सृष्टीच्या आरंभी हे सर्व दृश्य जग क्षणात प्रकट होतं.
तुल्यकालम् अनन्ते ऽस्मिन् दृश्यजालावभासने । कथयन्ति क्रमं केचित् केचिन् न कथयन्ति च
या अनंत आणि एकाच वेळी घडणाऱ्या दृश्यांच्या जाळ्यात, काही लोक त्यात क्रम सांगतात, तर काही जण कुठलाही क्रम मानत नाहीत.
परमाणुकणं कान्तं सम्पन्नम् अनुभूतवान् । अहं चेतनम् आत्मानं वस्तुतो ऽमलम् एव खम्
मी स्वतःचं चैतन्य, म्हणजेच आत्मा, हे खरं तर अगदी सूक्ष्म, तेजस्वी आणि पूर्ण असं निर्मळ आकाशच आहे, असं थेट अनुभवलं आहे.
यथा स्वभावतो व्योम्नि चलत्य् एवानिशं मरुत् । तथा स्वभावात् सर्वत्र पश्यत्य् एवं वपुश् चितिः
जसं वारा आपल्या स्वभावानं आकाशात सतत फिरत राहतो, तसंच चैतन्यही आपल्या स्वभावानं या देहात सर्वत्र पाहत असतं.
यादृशं चेतितं रूपं शक्त्या परमयानया । तच् छक्नोत्य् अन्यथा कर्तुं नैषा यत्नेन भूयसा
ही परमशक्ती ज्या स्वरूपाचा विचार करते, ते स्वरूप ती सहज बदलू शकते; पण कितीही प्रयत्न केला तरी ते आणखी बदलता येत नाही.
ततḫ पश्याम्य् अहं यावत् सम्पन्नो ऽस्म्य् अणुरूपकः । चित्त्वाच् चेतंस् तद् एवाशु तथाभूतो ऽस्मि संस्थितः
मग मी ज्या काळात पाहतो, त्या काळात मी सूक्ष्म स्वरूप धारण करतो; मनाने जसे ठरवतो, तसेच मी लगेच त्या अवस्थेत स्थिर होतो.
ततो ऽहं बुद्धवान् रूपं तनु तेजẖकणाकृति । तद् एव भावयन् पश्चाद् गतो ऽहं स्थूलताम् इव
नंतर मला एक स्वरूप जाणवले—ते प्रकाशकणासारखे सूक्ष्म होते; त्या स्वरूपाचा मी विचार केला आणि पुढे मला जडपणा आल्यासारखे वाटले.
प्रेक्षे तावद् अहं किञ्चिद् इति बोधाल् लघोस् ततः । मनाग् आलोकनायेव सम्प्रवृत्तो ऽनुभूतवान् । यन् नाम तत्र तत् किञ्चित् तस्येहाद्य रघूद्वह
मग थोड्याशा जाणिवेने मी काहीतरी पाहतो; त्या जाणिवेमुळे मी पाहू लागतो आणि रघुकुळातील श्रेष्ठा, तिथे जे काही असतं, तेच मी अनुभवतो.
शृणु नामानि मुख्यानि कल्पितानि भवादृशैः । द्रष्टुं प्रवृत्तो रन्ध्रेण येन तच् चक्षुर् उच्यते
आता ऐक, लोकांनी कल्पना करून ठेवलेली मुख्य नावे कोणती आहेत. ज्यातून आपण पाहायला सुरुवात करतो, त्या छिद्राला डोळे असे म्हणतात.
यच् च पश्यामि तद् दृश्यं दर्शनं तु फलं ततः । यदा पश्यामि कालो ऽसौ यथा पश्यामि स क्रमः
मी जे पाहतो ते दृश्य आहे; पाहण्याची क्रिया म्हणजे त्याचे फळ. मी जेव्हा पाहतो तो क्षण म्हणजे काळ, आणि ज्या प्रकारे पाहतो तो क्रम आहे.
प्रौढा नियतिर् इत्य् अद्य यत्र पश्यामि तन् नभः । स्थितो ऽस्मि यत्र देशो ऽसाव् इत्य् आद्यैषा प्रकल्पना
आज माझी ठाम समजूत अशी आहे की, जिथे मी पाहतो तेथे आकाश आहे; आणि जिथे मी आहे तोच देश आहे — हीच मुख्य कल्पना आहे.
तदा त्व् अहं विदुन्मेषमात्रम् एतस्य कारणम् । पश्यामीति ततस् तत्र मनाग् बोधो ममोदभूत्
त्या वेळी मला उमगले की, केवळ जाणीवेचे उघडणे आणि मिटणे हेच याचे कारण आहे. त्यामुळे तिथे माझ्या मनात हलकीशी जाणीव निर्माण झाली.
ततो रन्ध्रद्वयेनाहम् अपश्यं यत् तद् अस्ति खम् । याभ्याम् अपश्यं रन्ध्राभ्यां त इमे लोचने स्थिते
मग त्या दोन छिद्रांतून मी आकाशासारखं जे काही आहे ते पाहिलं; त्या दोन छिद्रांनी मी पाहिलं आणि हीच दोन डोळ्यांची जागा आहे.
ततẖ किञ्चिच् छृणोमीति संविद् अभ्युदिता मम । ततẖ किञ्चिन् मनाङ्मात्रझाङ्कारं श्रुतवान् अहम्
मग मी काहीतरी ऐकलं; माझ्या मनात जाणीव जागी झाली. त्यानंतर मी फारच हलका, अस्पष्ट असा एक नाद ऐकला.
आध्मातस्येव शङ्खस्य शब्दं व्योम्नस् स्वभावजम् । याभ्याम् अहम् अथाश्रौषं त इमे श्रवणव्रणे
फुंकलेल्या शंखाचा आवाज जसा असतो, तसा आकाशाचा नैसर्गिक नाद मी त्या दोन छिद्रांतून ऐकला; हीच दोन कानांची जागा आहे.
प्रदेशाभ्यां विचरता मरुताविरतस्वनम् । स्पर्शसंवेदनं किञ्चिद् अहम् अत्रानुभूतवान्
दिशांमध्ये फिरणाऱ्या वाऱ्याचा अखंड आवाज ऐकू येत होता; तिथे मला स्पर्शाचं एक वेगळं जाणवायला आलं.
तत्संवेदनमात्रात्म सो ऽयं वायुर् इति स्मृतः । स्पर्शनेन्द्रियतन्मात्रम् असद् एवेति सत् स्थितम्
त्या संवेदनाच्या केवळ जाणिवेमुळे याला 'वायू' असं म्हणतात. स्पर्शेंद्रियाचं सूक्ष्म तत्त्व खरं नाही, पण त्याचं अस्तित्व मात्र नक्की आहे.
आस्वादसंविद् याभून् मे तद् आस्वाद्यरसेन्द्रियम् । घ्राणान् मे घ्राणतन्मात्रम् उदितं व्योमरूपिणः । इत्थं न किञ्चित् सम्पन्नं सर्वं सम्पन्नम् अत्र मे
चवीची जाणीव माझ्यात निर्माण झाली आणि तीच चवीचं आस्वादन करणारं इंद्रिय बनली. माझ्या नाकातून, आकाशासारखं असं, गंधाचं सूक्ष्म तत्त्व प्रकट झालं. अशा प्रकारे, काहीच घडलं नाही असं वाटलं, पण इथे माझ्यासाठी सगळंच पूर्ण झालं.
एवम् इन्द्रियतन्मात्रजालं चेतन्न् अहं स्थितः । यावत् तावद् विदḫ पञ्च बलाद् इव ममोदिताः
अशा रीतीने मी इंद्रियांच्या सूक्ष्म तत्त्वांच्या जाळ्यातच राहिलो. जोपर्यंत मी तिथे होतो, तोपर्यंत पाचही इंद्रिये माझ्यात जोराने प्रकट झाली.
शब्दरूपरसस्पर्शगन्धमात्रशरीरिकाः । अनाकारास् तथानाम्न्यẖ खरूपिण्यो भ्रमात्मिकाः
शब्द, रूप, रस, स्पर्श आणि गंध या केवळ तत्त्वांनी बनलेली जी शरीरं आहेत, ती आकाररहित, नाव नसलेली, आकाशासारखी आणि भ्रमावर आधारलेली आहेत.
एवंरूपम् अहं जालं भावयन् यत् तदा स्थितः । तद् अहङ्कार इत्य् अद्य कथ्यते त्वादृशैर् जनैः
जेव्हा कोणी 'मीपणाच्या' या जाळ्याचा विचार करतो आणि त्या अवस्थेत स्थिर राहतो, तेव्हाच आज तुमच्यासारख्या लोकांनी ज्याला अहंकार म्हणतात, तेच ते आहे.
एष एव घनीभूतो बुद्धिर् इत्य् अभिधीयते । साथ बुद्धिर् घनीभूता मन इत्य् अभिधीयते
हेच जेव्हा अधिक घट्ट होतं, तेव्हा त्याला बुद्धी असं म्हणतात; आणि तीच बुद्धी अजून घट्ट झाली, की तिला मन म्हणतात.