क्वचिद् अन्येन रामेण हतरावणराक्षसम् । रक्षसा रावणेनैव क्वचिन् निहतराघवम्
कुठे तरी दुसऱ्या रामाने रावणासारख्या राक्षसाचा वध केला, तर काही ठिकाणी रावणानेच राघवाचा नाश केला.
भूस्थपादेन देवाद्रिशिरस्स्थशिरसा परम् । पश्यता पारम् आक्रान्तं क्वचिद् वै कालनेमिना
काहींनी कालनेमिने पृथ्वीवर पाय ठेवून आणि देवगिरीच्या शिखरावर डोके ठेवून दूरचा किनारा गाठलेला पाहिला.
क्वचिच् चापसुरैर् नित्यं दानवैर् एव पालितम् । क्वचिच् चामृष्टदनुजैर् अमरैर् एव पालितम्
कुठे तरी नेहमीच असुर आणि दानवांनी जगावर राज्य केले, तर काही ठिकाणी देवांनी दानवांना जिंकून राज्य केले.
जिष्णुयुक्तेन गुप्तेन विष्णुपाण्डवकौरवैः । क्वचिद् भारतयूथेन निहताक्षौहिणीगणम्
कुठे तरी अर्जुन, विष्णु, पांडव आणि कौरव यांच्या संरक्षणाखालील भारतवंशाच्या सैन्याने अनेक अक्षौहिणी सैन्यांचा संहार केला.
क्वचिच् च दाशरथिना त्वयैव हतरावणम् । रामेण रणमत्तेन निश्शेषीकृतराक्षसम्
दशरथपुत्रा, दुसरीकडे तुझ्याच हातून रावणाचा वध झाला. रणात तल्लीन असलेल्या रामाने सर्व राक्षसांचा संहार केला.
किम् अहं भगवन् पूर्वम् अभवं कथयेति मे । अभवं चेद् अनेनैव सन्निवेशेन तत् कथम्
भगवन्, मी पूर्वी कोण होतो हे मला सांगा. जर मी ह्या जन्मात याच रूपात होतो, तर ते कसे शक्य आहे?
सर्व एव विवर्तन्ते राम भावाḫ पुनḫ पुनः । पूयमाना यथा माषाẖ क्रमेणान्येन तेन च
राम, सगळ्या गोष्टी पुन्हा पुन्हा फिरत राहतात, जशा शिजत असलेल्या माशा एकामागून एक वर येतात.
सर्वक्रमसमाẖ केचित् त एवान्ये ऽथ वा मिथः । स्फुरन्त्य् अर्धसमा भावाẖ केचिद् अब्धितरङ्गवत्
काही गोष्टी नेहमीच्या क्रमाने घडतात, काही वेगळ्या क्रमाने, आणि काही अर्धवटच उगवतात, जशा समुद्रावरच्या लाटा.
पुनस् त्वं पुनर् एवाहं पुनḫ पुनर् इमे जनाः । न कदाचन नैवान्ये सम्भवत्य् अखिलं परे
पुन्हा तू, पुन्हा मी, पुन्हा हेच लोक — पुन्हा पुन्हा हेच घडतं; कधीच दुसरे कोणी नसतात, आणि त्या परब्रह्मात दुसरं काहीच निर्माण होत नाही.
त एवान्ये ऽथ वाम्भोधौ तरङ्गा इति निर्णयः । यद्वन् न जायते तद्वद् भूतानां भ्रमतां भवे
तेच दुसरे, किंवा समुद्रातल्या लाटांसारखे — असाच निष्कर्ष आहे; जसं त्या लाटा खऱ्या अर्थानं जन्म घेत नाहीत, तसंच या जगात भटकणाऱ्या जीवांचंही खरं अस्तित्व नसतं.
आयान्ति यान्त्य् अनन्तानि भूतानीह भवभ्रमैः । तान्य् एवान्यानि चान्यानि समानि विषमाणि च
असंख्य जीव जन्म घेतात आणि मरतात, या संसाराच्या भटकंतीमुळे; हेच पुन्हा तेच, किंवा वेगळे, काही सारखे, काही वेगळे — असे सगळेच.
आवृत्तिमन्ति तान्य् एव तथैवान्यानि चाभितः । विद्धि शीकरजालानि भूतानि जगदम्बुधेः
हेच जीव पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात, आणि तसेच इतरही सर्वत्र दिसतात; या जगाच्या महासागरातले जीव म्हणजे जणू दवबिंदूंच्या झुंडीच आहेत, असं समज.
वित्तबन्धुवयẖकर्मविद्याविज्ञानचेष्टितैः । तैर् एव केचिज् जायन्ते भूयो भूयश् शरीरिणः
संपत्ती, नातेवाईक, संतती, कृती, शिक्षण, ज्ञान आणि वागणूक यांच्या जोरावर काही जीव पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात.
अर्धैस् तैस् सदृशाẖ केचित् केचित् पादेन तैस् समाः । तज्जीवास् तैर् विसदृशा भवन्त्य् अन्ये शरीरिणः
काही जण त्यांच्यासारखे अर्धवट असतात, काही थोड्या प्रमाणात तंतोतंत जुळतात; तर काहींचे जीवन त्यांच्यापेक्षा वेगळेच असते.
सर्वैर् एभिस् समाẖ केचित् कालेनैव विलक्षणाः । कालेन सदृशाẖ केचित् तैर् एव च विलक्षणाः
काही सर्व बाबतीत तंतोतंत जुळतात, तर वेळेनुसार काही वेगळे होतात; काही वेळेप्रमाणे जुळतात, आणि त्याच कारणांनी काही वेगळेही होतात.
कालेनाकुलचेष्टितान्य् अध इतो गच्छन्त्य् अथोर्ध्वं पुनर् देहालेखनखेदितान्य् अगणितान्य् अन्यानि चान्ये न च । भूताम्बूनि वहन्ति संसृतिमये यान्य् अम्बुधौ चञ्चले चक्रावृत्तिमयानि सङ्कलयितुं शक्नोति कस् तान्य् अलम्
काळाच्या अस्थिर गतीमुळे काही खाली जातात, काही पुन्हा वर जातात, आणि असंख्य जीव देहाच्या ठशांमुळे थकतात; जीवांचे पाणी या संसाराच्या समुद्रात वाहते—त्या अस्थिर समुद्रातील वावटळीसारख्या असलेल्या या सर्व गोष्टी कोण पूर्णपणे समजू शकतो?
ततश् चिदाकाशवपुर् व्याप्य् अनन्तो निरामयः । दत्तावधानो वपुषि तदापश्यम् अहं क्वचित्
मग मी मन एकाग्र करून जिथेतिथे पाहिलं, तिथे मला सगळीकडे पसरलेला, कुठलाही दोष नसलेला, अगदी अनंत असा, चैतन्याच्या आकाशासारखा एक स्वरूप दिसलं.
यावद् अन्तर्गतस् सर्गस् संस्थितो ऽङ्कुरितो मम । कुसूलस्थस्य बीजस्य सिक्तस्येवाङ्कुरो हृदि
जोपर्यंत सृष्टी माझ्यातच सुप्त अवस्थेत होती, तोपर्यंत ती हृदयात एखाद्या गवताच्या ढिगाऱ्यात पडलेल्या, पाणी मिळाल्यावर उगवायला निघालेल्या बीजासारखी होती.
उद्बुभूषुर् इवास्ते ऽन्तस् सेकाद् बीजे यथाङ्कुरः । आकारवत्य् अनाकारश् चित्त्वाच् चित्ते तथा जगत्
जसं बीजाला पाणी मिळाल्यावर त्यातून अंकुर बाहेर यायला लागतो, तसं हे जगसुद्धा चैतन्याच्या मनात, आकार असूनही निराकार स्वरूपात, उगवतं.
यथोन्मिषति दृश्यश्रीस् सुषुप्ताद् बोधम् एयुषः । जाग्रद् वा विगते स्वप्ने चिन्मात्रस्य स्वचेतनात्
जसं गाढ झोपेतून जागे झाल्यावर किंवा स्वप्न संपल्यावर जागेपणी डोळ्यांसमोर दृश्यांची शोभा प्रकट होते, तसंच हे जगही शुद्ध चैतन्यातून, त्याच्या स्वतःच्या जाणीवेने प्रकट होतं.
तथैवात्मनि सर्गादाव् अनुभूतẖ खरूपिणि । हृदि सर्गोदयो ऽनन्यरूपस् स्वाकाररूपतः
त्याचप्रमाणे, सृष्टीच्या सुरुवातीला, अवकाशासारख्या स्वभावाच्या आत्म्यात, हृदयात, ही सृष्टी आपल्याच स्वरूपात प्रकट होते आणि ती स्वतःपासून वेगळी नसते.
आकाशरूप आकाशे परमाकाश कथ्यताम् । भूयो निपुणबोधाय कथं सर्गḫ प्रवर्तते
अवकाशस्वरूपा, या अवकाशात, मला त्या परमावकाशाबद्दल सांग. अधिक खोल समजण्यासाठी, सृष्टी कशी सुरू होते ते पुन्हा समजावून सांग.
शृणु राम यथा तत्र स्वयम्भूत्वं मया तदा । अनुभूतम् असत् सद्वद् इदं स्वप्ननरोपमम्
राम, ऐक. त्या वेळी, मी तिथे स्वतःच उत्पन्न झाल्याचा अनुभव कसा घेतला, आणि ही सृष्टी जरी खरी नसली तरी स्वप्नातील माणसासारखी खरी वाटली, हे मी कसे पाहिले ते सांगतो.
तम् आलोक्य महाकल्पसंरम्भं व्योमरूपिणा । भागे ऽन्यत्र शरीरस्य संविद् उन्मेषिता मया
त्या महान कल्पाच्या प्रचंड उपक्रमाकडे पाहून, अवकाशरूप असताना, माझी जाणीव शरीरापासून वेगळी, दुसरीकडे जागृत झाली.
यदैव सामला संवित् किञ्चिद् उन्मेषिता स्थिता । तदैवाहं क्वचित् तत्र पश्याम्य् आश्यानताम् इव
जेव्हा ती जाणीव थोडीशीही अशुद्धतेने स्पर्शलेली हलते आणि तशीच राहते, तेव्हाच मी जणू त्या जाणीवेच्या आत कुठेतरी पडून आहे असे मला वाटते.
गतस् स्वभावं चिद्व्योम यथा त्वं राम निद्रया । जाग्रद् वा स्वप्नलोकं वा विशन् वेत्सि मनाग् घनम्
रामा, जशी तू झोपेतून आपली खरी अवस्था हरवलेली जाणीव जागृत किंवा स्वप्नाच्या जगात हलकेच ओळखतोस, तशीच ही चैतन्याची विशाल जागा आहे.
चिन्मात्राकाशम् एवादौ ततो ऽस्मीत्य् एव वेदनम् । तद् घनं कथ्यते बुद्धिः सा घना मन उच्यते
सुरुवातीला फक्त शुद्ध चैतन्याचे आकाश असते; त्यानंतर 'मी आहे' ही कल्पना निर्माण होते. ती जाणीव दाट झाली की तिला बुद्धी म्हणतात, आणि तीच अधिक घट्ट झाली की तिला मन म्हणतात.
तद् वेत्ति शब्दतन्मात्रं तन्मात्राणीतराण्य् अथ । पञ्चेन्द्रियाणि तत्स्थौल्याद् इतीन्द्रियगणोदयः
ते मन प्रथम शब्दाचा सूक्ष्म गुण ओळखते, मग इतर सूक्ष्म तत्त्वे ओळखते. त्यातून जेव्हा ते तत्त्व जड होते, तेव्हा पाच इंद्रिये निर्माण होतात आणि अशा प्रकारे इंद्रियांचा समूह तयार होतो.
सुषुप्ताद् विशतस् स्वप्नं जगद्दृश्यवनोदयः । यथा तथैव सर्गादौ दृश्यं भाति निमेषतः
जसं गाढ झोपेतून स्वप्नात प्रवेश केला की जगाचं दृश्य क्षणात समोर येतं, तसंच सृष्टीच्या आरंभी हे सर्व दृश्य जग क्षणात प्रकट होतं.
तुल्यकालम् अनन्ते ऽस्मिन् दृश्यजालावभासने । कथयन्ति क्रमं केचित् केचिन् न कथयन्ति च
या अनंत आणि एकाच वेळी घडणाऱ्या दृश्यांच्या जाळ्यात, काही लोक त्यात क्रम सांगतात, तर काही जण कुठलाही क्रम मानत नाहीत.