भूतभव्यभविष्यत्स्थजगदाडम्बरं मया । तदानुभूतं वपुषि महाविश्वगणात्मनि
भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्यकाळ या साऱ्या जगाचा गोंधळ मी या महान विश्वात्म्याच्या देहात अनुभवला.
एकत्र कल्पविक्षुब्धपुष्करावर्तमन्थरम् । एकत्र सोम्यसकलभूतसन्ततिसुस्थितम्
एका ठिकाणी कल्पाच्या गोंधळामुळे कमळाच्या गाभ्यात हालचाल होत असते; तर दुसऱ्या ठिकाणी सर्व सृष्टी सुखरूप आणि शांतपणे वावरत असते.
एकत्र समरक्षुब्धसुरासुरनरेश्वरम् । एकत्रासम्भवद्भानुनित्याभिन्नतमोघनम्
एका ठिकाणी देव आणि दानवांचे राजे युद्धात अस्वस्थ झाले होते; दुसऱ्या ठिकाणी सूर्य उगवलाच नाही, त्यामुळे अंधाराचा मोठा पसारा तसाच राहिला.
एकत्रासम्भवद्ध्वान्तं कान्तज्वालोदरोपमम् । एकत्र नलिनीनालनिलीनमधुकैटभम्
एका ठिकाणी असा अंधार पसरला होता की तो सुंदर ज्वाळेच्या आतल्या भागासारखा वाटत होता; दुसऱ्या ठिकाणी कमळाच्या देठात मधु आणि कैटभ लपलेले होते.
एकत्र पद्ममञ्जूषासुप्तबालनवाब्जजम् । एकत्रैकार्णवोदग्रवृक्षविश्रान्तमाधवम्
एका ठिकाणी कमळाच्या पेटीत नव्याने जन्मलेला ब्रह्मा गाढ झोपला होता; दुसऱ्या ठिकाणी एकाच समुद्रातून उगवलेल्या मोठ्या झाडावर माधव विश्रांती घेत होता.
एकत्र कल्परजनीनिश्शून्यतिमिराकुलम् । शिलाजठरनिस्स्पन्दं व्योमेव वितताकृति
एका ठिकाणी कल्पांताची रात्र पूर्णपणे रिकामी आणि दाट अंधाराने भरलेली होती; ती खडकाच्या पोटासारखी स्थिर आणि आकाशासारखी विशाल दिसत होती.
सुषुप्तजठराकारम् अप्रज्ञातम् अलक्षणम् । अप्रतर्क्यम् अविज्ञेयं सुषुप्तम् इव सर्वतः
ते सर्वत्र गाढ झोपेसारखे, न कळणारे, कुठलाही ठसा नसलेले, समजता न येणारे आणि ओळखता न येणारे होते; जणू कुठेही स्वप्नही न पडलेली झोप.
एकत्र पक्षविक्षुब्धशैलकाकाकुलाम्बरम् । एकत्र वज्रनिष्पेषद्रवद्भूधरभासुरम्
एका ठिकाणी पर्वतांची पंखे हलल्यामुळे आकाशात कावळ्यांची गर्दी झाली होती; दुसरीकडे वज्राचा प्रहार होऊन वितळलेले पर्वत तेजाने चमकत होते.
एकत्रोद्वृत्तमत्ताब्धिह्रियमाणधराचलम् । एकत्र सुरवृत्रान्धबडिसङ्गरसङ्कुलम्
एका ठिकाणी मदमस्त पाताळातील हत्तींच्या धडकेत पृथ्वी हलत होती; दुसरीकडे सुर आणि वृत्र यांच्या भीषण लढाईने सगळीकडे गोंधळ उडाला होता.
एकत्र मत्तपातालगजकम्पिवसुन्धरम् । एकत्र शेषशिरसẖ कल्पान्तलुठितावनि
एका ठिकाणी उन्मत्त पाताळातील हत्तींच्या धक्क्याने वसुंधरा थरथरत होती; दुसऱ्या ठिकाणी कल्पाच्या शेवटी शेषाच्या डोक्यावर पृथ्वी उडवली जात होती.
क्वचिद् अन्येन रामेण हतरावणराक्षसम् । रक्षसा रावणेनैव क्वचिन् निहतराघवम्
कुठे तरी दुसऱ्या रामाने रावणासारख्या राक्षसाचा वध केला, तर काही ठिकाणी रावणानेच राघवाचा नाश केला.
भूस्थपादेन देवाद्रिशिरस्स्थशिरसा परम् । पश्यता पारम् आक्रान्तं क्वचिद् वै कालनेमिना
काहींनी कालनेमिने पृथ्वीवर पाय ठेवून आणि देवगिरीच्या शिखरावर डोके ठेवून दूरचा किनारा गाठलेला पाहिला.
क्वचिच् चापसुरैर् नित्यं दानवैर् एव पालितम् । क्वचिच् चामृष्टदनुजैर् अमरैर् एव पालितम्
कुठे तरी नेहमीच असुर आणि दानवांनी जगावर राज्य केले, तर काही ठिकाणी देवांनी दानवांना जिंकून राज्य केले.
जिष्णुयुक्तेन गुप्तेन विष्णुपाण्डवकौरवैः । क्वचिद् भारतयूथेन निहताक्षौहिणीगणम्
कुठे तरी अर्जुन, विष्णु, पांडव आणि कौरव यांच्या संरक्षणाखालील भारतवंशाच्या सैन्याने अनेक अक्षौहिणी सैन्यांचा संहार केला.
क्वचिच् च दाशरथिना त्वयैव हतरावणम् । रामेण रणमत्तेन निश्शेषीकृतराक्षसम्
दशरथपुत्रा, दुसरीकडे तुझ्याच हातून रावणाचा वध झाला. रणात तल्लीन असलेल्या रामाने सर्व राक्षसांचा संहार केला.
किम् अहं भगवन् पूर्वम् अभवं कथयेति मे । अभवं चेद् अनेनैव सन्निवेशेन तत् कथम्
भगवन्, मी पूर्वी कोण होतो हे मला सांगा. जर मी ह्या जन्मात याच रूपात होतो, तर ते कसे शक्य आहे?
सर्व एव विवर्तन्ते राम भावाḫ पुनḫ पुनः । पूयमाना यथा माषाẖ क्रमेणान्येन तेन च
राम, सगळ्या गोष्टी पुन्हा पुन्हा फिरत राहतात, जशा शिजत असलेल्या माशा एकामागून एक वर येतात.
सर्वक्रमसमाẖ केचित् त एवान्ये ऽथ वा मिथः । स्फुरन्त्य् अर्धसमा भावाẖ केचिद् अब्धितरङ्गवत्
काही गोष्टी नेहमीच्या क्रमाने घडतात, काही वेगळ्या क्रमाने, आणि काही अर्धवटच उगवतात, जशा समुद्रावरच्या लाटा.
पुनस् त्वं पुनर् एवाहं पुनḫ पुनर् इमे जनाः । न कदाचन नैवान्ये सम्भवत्य् अखिलं परे
पुन्हा तू, पुन्हा मी, पुन्हा हेच लोक — पुन्हा पुन्हा हेच घडतं; कधीच दुसरे कोणी नसतात, आणि त्या परब्रह्मात दुसरं काहीच निर्माण होत नाही.
त एवान्ये ऽथ वाम्भोधौ तरङ्गा इति निर्णयः । यद्वन् न जायते तद्वद् भूतानां भ्रमतां भवे
तेच दुसरे, किंवा समुद्रातल्या लाटांसारखे — असाच निष्कर्ष आहे; जसं त्या लाटा खऱ्या अर्थानं जन्म घेत नाहीत, तसंच या जगात भटकणाऱ्या जीवांचंही खरं अस्तित्व नसतं.
आयान्ति यान्त्य् अनन्तानि भूतानीह भवभ्रमैः । तान्य् एवान्यानि चान्यानि समानि विषमाणि च
असंख्य जीव जन्म घेतात आणि मरतात, या संसाराच्या भटकंतीमुळे; हेच पुन्हा तेच, किंवा वेगळे, काही सारखे, काही वेगळे — असे सगळेच.
आवृत्तिमन्ति तान्य् एव तथैवान्यानि चाभितः । विद्धि शीकरजालानि भूतानि जगदम्बुधेः
हेच जीव पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात, आणि तसेच इतरही सर्वत्र दिसतात; या जगाच्या महासागरातले जीव म्हणजे जणू दवबिंदूंच्या झुंडीच आहेत, असं समज.
वित्तबन्धुवयẖकर्मविद्याविज्ञानचेष्टितैः । तैर् एव केचिज् जायन्ते भूयो भूयश् शरीरिणः
संपत्ती, नातेवाईक, संतती, कृती, शिक्षण, ज्ञान आणि वागणूक यांच्या जोरावर काही जीव पुन्हा पुन्हा जन्म घेतात.
अर्धैस् तैस् सदृशाẖ केचित् केचित् पादेन तैस् समाः । तज्जीवास् तैर् विसदृशा भवन्त्य् अन्ये शरीरिणः
काही जण त्यांच्यासारखे अर्धवट असतात, काही थोड्या प्रमाणात तंतोतंत जुळतात; तर काहींचे जीवन त्यांच्यापेक्षा वेगळेच असते.
सर्वैर् एभिस् समाẖ केचित् कालेनैव विलक्षणाः । कालेन सदृशाẖ केचित् तैर् एव च विलक्षणाः
काही सर्व बाबतीत तंतोतंत जुळतात, तर वेळेनुसार काही वेगळे होतात; काही वेळेप्रमाणे जुळतात, आणि त्याच कारणांनी काही वेगळेही होतात.
कालेनाकुलचेष्टितान्य् अध इतो गच्छन्त्य् अथोर्ध्वं पुनर् देहालेखनखेदितान्य् अगणितान्य् अन्यानि चान्ये न च । भूताम्बूनि वहन्ति संसृतिमये यान्य् अम्बुधौ चञ्चले चक्रावृत्तिमयानि सङ्कलयितुं शक्नोति कस् तान्य् अलम्
काळाच्या अस्थिर गतीमुळे काही खाली जातात, काही पुन्हा वर जातात, आणि असंख्य जीव देहाच्या ठशांमुळे थकतात; जीवांचे पाणी या संसाराच्या समुद्रात वाहते—त्या अस्थिर समुद्रातील वावटळीसारख्या असलेल्या या सर्व गोष्टी कोण पूर्णपणे समजू शकतो?
ततश् चिदाकाशवपुर् व्याप्य् अनन्तो निरामयः । दत्तावधानो वपुषि तदापश्यम् अहं क्वचित्
मग मी मन एकाग्र करून जिथेतिथे पाहिलं, तिथे मला सगळीकडे पसरलेला, कुठलाही दोष नसलेला, अगदी अनंत असा, चैतन्याच्या आकाशासारखा एक स्वरूप दिसलं.
यावद् अन्तर्गतस् सर्गस् संस्थितो ऽङ्कुरितो मम । कुसूलस्थस्य बीजस्य सिक्तस्येवाङ्कुरो हृदि
जोपर्यंत सृष्टी माझ्यातच सुप्त अवस्थेत होती, तोपर्यंत ती हृदयात एखाद्या गवताच्या ढिगाऱ्यात पडलेल्या, पाणी मिळाल्यावर उगवायला निघालेल्या बीजासारखी होती.
उद्बुभूषुर् इवास्ते ऽन्तस् सेकाद् बीजे यथाङ्कुरः । आकारवत्य् अनाकारश् चित्त्वाच् चित्ते तथा जगत्
जसं बीजाला पाणी मिळाल्यावर त्यातून अंकुर बाहेर यायला लागतो, तसं हे जगसुद्धा चैतन्याच्या मनात, आकार असूनही निराकार स्वरूपात, उगवतं.
यथोन्मिषति दृश्यश्रीस् सुषुप्ताद् बोधम् एयुषः । जाग्रद् वा विगते स्वप्ने चिन्मात्रस्य स्वचेतनात्
जसं गाढ झोपेतून जागे झाल्यावर किंवा स्वप्न संपल्यावर जागेपणी डोळ्यांसमोर दृश्यांची शोभा प्रकट होते, तसंच हे जगही शुद्ध चैतन्यातून, त्याच्या स्वतःच्या जाणीवेने प्रकट होतं.