सावस्थिता शिलैवैकरूपा निबिडमण्डला । कलधौतमयी स्फारा सन्ध्याजलदसुन्दरी
तो दगड तसाच ठाम, एकसारखा, घट्ट आणि गोलाकार राहतो; तो चंद्रासारखा चमकदार, संध्याकाळच्या पावसाच्या ढगासारखा सुंदर भासतो.
ततो ऽहं विस्मयाविष्टḫ प्रविचारितवान् पुनः । शिलायाम् अपरं भागं तथैव परया दृशा
मग मी आश्चर्यचकित होऊन, त्या दगडाचा दुसरा भाग पुन्हा एकदा, पण या वेळी उच्च दृष्टीने, बारकाईने पाहिला.
यावत् तम् अपि पश्यामि जगदारम्भमन्थरम् । तथैव सुषिराकारम् इव नानार्थसुन्दरम्
मी तिथेही पाहिलं, तेव्हा मला जगाच्या उत्पत्तीचा हलका हालचालीने सुरू होणारा प्रवाह दिसला. तो काहीसा पोकळ वाटला, पण त्यात वेगवेगळ्या अर्थांनी सुंदरता होती.
पुनर् अन्यं तथैवाहं प्रदेशं परिदृष्टवान् । सर्गसंरम्भवलितं तावन्तम् अपि तादृशम्
पुन्हा मी तसाच दुसरा भाग पाहिला, आणि तिथेही तसंच दृश्य होतं—सृष्टीच्या गडबडीनं भरलेलं, अगदी आधीसारखंच.
यं यं प्रदेशं पश्यामि शिलायास् तत्र तत्र वै । जगत् पश्याम्य् अविकलम् आदर्श इव बिम्बितम्
मी त्या दगडाच्या ज्या ज्या भागाकडे पाहतो, तिथे तिथे मला आरशात उमटल्यासारखं अख्खं जग प्रतिबिंबित झालेलं दिसतं.
प्रविश्यामि जगच् चेत् तत् पश्यामीदम् इवाखिलम् । दृश्यं न चेद् बहिस्स्थस् तत् पश्याम्य् आदर्शबिम्बितम्
मी जर या जगात प्रवेश केला, तर हे सारं खरंच घडतंय असं मला वाटतं; पण जर मी बाहेरच राहिलो, तर हे सगळं आरशातल्या प्रतिबिंबासारखं दिसतं.
मयातिकौतुकेनाथ सर्वास् तस्य गिरेश् शिलाः । अन्विष्टा भूमिभागाश् च तृणगुल्मादयस् तथा
माझ्या मनात फारच कुतूहल निर्माण झालं आणि मी त्या डोंगरावरच्या सगळ्या दगडांना, मातीच्या जागांना, गवत, झुडपं आणि अशा इतर गोष्टींना नीट पाहिलं.
यावत् सर्वत्र तत् तादृग् जगद् अस्ति यथास्थितम् । बुद्ध्यैव दृश्यते नाक्ष्णा परया विविधाकृति
सगळीकडे हे जग जसं आहे तसंच आहे; ते फक्त बुद्धीनेच दिसतं, साध्या डोळ्यांनी नाही, आणि ते अनेक रूपांनी प्रकट होतं.
क्वचित् प्रथमसर्गात्मजायमानप्रजापति । कल्प्यमानर्क्षचन्द्रार्कदिनरात्र्यर्तुवत्सरम्
कुठे तरी पहिल्या सृष्टीतून जन्मलेले प्रजापती तयार होत आहेत, तिथे तारे, चंद्र, सूर्य, दिवस-रात्र, ऋतू आणि वर्ष यांचीही रचना होत आहे.
क्वचित् क्वचिन् महीपीठसम्पन्नजनमण्डलम् । क्वचित् किञ्चिद् अखातोग्रचतुस्सागरखातकम्
कुठे तरी सुपीक भूमी आणि माणसांनी वसलेली गावे आहेत, तर कुठे तरी मोठ्या खड्ड्यांनी वेढलेली, चार समुद्रांनी घेरलेली प्रदेश आहेत.
क्वचित् किञ्चिद् असञ्जातसुरं सञ्जातदानवम् । क्वचित् किञ्चित् कृतयुगाचारसज्जनभूतकम्
कुठे काही ठिकाणी देव नाहीत, तिथे फक्त दैत्यच निर्माण झाले आहेत; तर काही ठिकाणी सत्काळातील चांगल्या माणसांसारखे, धर्मशील लोक राहतात.
क्वचित् किञ्चित् कलियुगाचारदुर्जनभूतकम् । क्वचित् किञ्चित् कल्पकालमध्यसंस्थितिसुस्थितम्
कुठे काही ठिकाणी कलियुगातील वाईट लोकांसारखे वर्तन करणारे लोक आहेत; तर काही ठिकाणी कल्पाच्या मध्यभागी असलेली, नीट स्थिर झालेली सृष्टी आहे.
क्वचित् किञ्चित् पुरव्यूहदैत्यसङ्गरदुस्तरम् । क्वचित् किञ्चिन् महाशैलजालनिर्विवरावनि
कुठे काही ठिकाणी दैत्यांच्या युद्धामुळे मजबूत तटबंदी असलेल्या, जिंकता न येणाऱ्या नगरी आहेत; तर काही ठिकाणी मोठ्या पर्वतरांगा असून, सलग सपाट जमीन आहे.
क्वचित् किञ्चिद् असम्पन्नसर्गम् एकाम्बुजोद्भवम् । क्वचित् किञ्चिज् जरामृत्युमुक्तभूतलमानवम्
कुठे काही ठिकाणी अपूर्ण सृष्टी आहे, जिथे फक्त एकच कमळातून जन्मलेला जीव आहे; तर काही ठिकाणी वृद्धत्व आणि मृत्यू यापासून मुक्त झालेले मानवांचे जग आहे.
क्वचित् किञ्चिद् असञ्जातचन्द्रशून्यशिरश्शिवम् । अनिर्मथितदुग्धाब्धिमृत्युमत्सुरपूरितम्
कुठे तरी काही शुभ आहे : अजून न जन्मलेला चंद्र नसलेले डोके, अजून न हलवलेला क्षीरसागर, आणि मृत्यूने न स्पर्श केलेले, देवांनी भरलेले ते स्थान.
असञ्जातामृताश्वेभवैद्यागकमलाविषम् । शुक्रामरमहाविद्यानाशनोत्कसुरव्रजम्
तेथे अमृताचे घोडे अजून जन्मलेले नाहीत, औषधाच्या कमळाचे विष नाही, आणि शुक्रादींच्या महान विद्या नष्ट करायला उत्सुक असलेले देवांचे समूहही तेथे नाहीत.
क्वचित् किञ्चिच् च गर्भाङ्गकर्तनोत्कसुरेश्वरम् । अपरिम्लानधर्मत्वात् स्वप्रकाशाखिलप्रजम्
कुठे तरी काही आहे : अजून गर्भात असलेल्या अंगांचे तुकडे करायला उत्सुक असलेला राक्षसांचा राजा, आणि नष्ट न होणाऱ्या धर्मामुळे स्वतःच्या प्रकाशाने उजळणारी सर्व प्रजा.
क्वचित् किञ्चिच् च पूर्वान्यसन्निवेशक्रमस्थिति । अपूर्ववेदशास्त्रार्थसमाचारविचारणम्
कुठे तरी काही आहे : पूर्वीचे किंवा वेगळ्या प्रकारचे व्यवस्थेचे अस्तित्व, आणि कधीही न ऐकलेल्या वेदशास्त्रांच्या अर्थाचा व आचाराचा विचार.
क्वचित् किञ्चन कल्पान्तसङ्क्षोभाशिवसंस्थिति । क्वचित् किञ्चिच् च दैत्यौघविलुण्ठितसुरालयम्
कुठे तरी कल्पाच्या शेवटी निर्माण होणाऱ्या गोंधळातही काही शुभता असते; तर कुठे तरी दैत्यांच्या झुंडीने देवांचे लोक उध्वस्त केलेले असतात.
क्वचित् किञ्चित् सुरोद्यानगायद्गन्धर्वकिन्नरम् । क्वचित् किञ्चित् समारब्धगीर्वाणासुरसौहृदम्
कुठे तरी देवांच्या बागेत गंधर्व आणि किन्नर गाणी गात असतात; तर कुठे तरी देव आणि दैत्य यांच्यात मैत्रीची सुरुवात होत असते.
भूतभव्यभविष्यत्स्थजगदाडम्बरं मया । तदानुभूतं वपुषि महाविश्वगणात्मनि
भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्यकाळ या साऱ्या जगाचा गोंधळ मी या महान विश्वात्म्याच्या देहात अनुभवला.
एकत्र कल्पविक्षुब्धपुष्करावर्तमन्थरम् । एकत्र सोम्यसकलभूतसन्ततिसुस्थितम्
एका ठिकाणी कल्पाच्या गोंधळामुळे कमळाच्या गाभ्यात हालचाल होत असते; तर दुसऱ्या ठिकाणी सर्व सृष्टी सुखरूप आणि शांतपणे वावरत असते.
एकत्र समरक्षुब्धसुरासुरनरेश्वरम् । एकत्रासम्भवद्भानुनित्याभिन्नतमोघनम्
एका ठिकाणी देव आणि दानवांचे राजे युद्धात अस्वस्थ झाले होते; दुसऱ्या ठिकाणी सूर्य उगवलाच नाही, त्यामुळे अंधाराचा मोठा पसारा तसाच राहिला.
एकत्रासम्भवद्ध्वान्तं कान्तज्वालोदरोपमम् । एकत्र नलिनीनालनिलीनमधुकैटभम्
एका ठिकाणी असा अंधार पसरला होता की तो सुंदर ज्वाळेच्या आतल्या भागासारखा वाटत होता; दुसऱ्या ठिकाणी कमळाच्या देठात मधु आणि कैटभ लपलेले होते.
एकत्र पद्ममञ्जूषासुप्तबालनवाब्जजम् । एकत्रैकार्णवोदग्रवृक्षविश्रान्तमाधवम्
एका ठिकाणी कमळाच्या पेटीत नव्याने जन्मलेला ब्रह्मा गाढ झोपला होता; दुसऱ्या ठिकाणी एकाच समुद्रातून उगवलेल्या मोठ्या झाडावर माधव विश्रांती घेत होता.
एकत्र कल्परजनीनिश्शून्यतिमिराकुलम् । शिलाजठरनिस्स्पन्दं व्योमेव वितताकृति
एका ठिकाणी कल्पांताची रात्र पूर्णपणे रिकामी आणि दाट अंधाराने भरलेली होती; ती खडकाच्या पोटासारखी स्थिर आणि आकाशासारखी विशाल दिसत होती.
सुषुप्तजठराकारम् अप्रज्ञातम् अलक्षणम् । अप्रतर्क्यम् अविज्ञेयं सुषुप्तम् इव सर्वतः
ते सर्वत्र गाढ झोपेसारखे, न कळणारे, कुठलाही ठसा नसलेले, समजता न येणारे आणि ओळखता न येणारे होते; जणू कुठेही स्वप्नही न पडलेली झोप.
एकत्र पक्षविक्षुब्धशैलकाकाकुलाम्बरम् । एकत्र वज्रनिष्पेषद्रवद्भूधरभासुरम्
एका ठिकाणी पर्वतांची पंखे हलल्यामुळे आकाशात कावळ्यांची गर्दी झाली होती; दुसरीकडे वज्राचा प्रहार होऊन वितळलेले पर्वत तेजाने चमकत होते.
एकत्रोद्वृत्तमत्ताब्धिह्रियमाणधराचलम् । एकत्र सुरवृत्रान्धबडिसङ्गरसङ्कुलम्
एका ठिकाणी मदमस्त पाताळातील हत्तींच्या धडकेत पृथ्वी हलत होती; दुसरीकडे सुर आणि वृत्र यांच्या भीषण लढाईने सगळीकडे गोंधळ उडाला होता.
एकत्र मत्तपातालगजकम्पिवसुन्धरम् । एकत्र शेषशिरसẖ कल्पान्तलुठितावनि
एका ठिकाणी उन्मत्त पाताळातील हत्तींच्या धक्क्याने वसुंधरा थरथरत होती; दुसऱ्या ठिकाणी कल्पाच्या शेवटी शेषाच्या डोक्यावर पृथ्वी उडवली जात होती.