द्वैते तावद् असद्रूपे रमते ऽनुमते चितिः । परं पश्यति नो यावत् तं दृष्ट्वा तन्मयी भवेत्
चैतन्य द्वैतात, जे खरे नाही, तेवढ्यापुरतंच रमते; पण जेव्हा ते परमात्म्याला पाहते, तेव्हा त्याच्यात एकरूप होतं.
चिति निर्वाणरूपं तत् प्रकृतिḫ परमं पदम् । प्राप्य तत्ताम् अवाप्नोति सरिद् अब्धाव् इवाब्धिताम्
चैतन्य हेच मुक्तिस्वरूप आहे; आणि प्रकृती म्हणजेच परमपद. एकदा ते सत्य मिळालं, की जसं नदी समुद्रात मिळून समुद्रच होते, तसं तेही त्या परमात एकरूप होतं.
तावद् विमोहवशतश् चितिर् आकुलेषु सर्गेषु संसरति जन्मदशाश्रितेषु । यावन् न पश्यति परं तम् अथाशु दृष्ट्वा तत्रैव मज्जति घनं मधुनीव भृङ्गी
मोहाच्या प्रभावाखाली असलेली चित्त या गोंधळलेल्या सृष्टीत जन्माच्या अवस्थांमध्ये भटकत राहते, जोपर्यंत तिला परमात्मा दिसत नाही. पण एकदा तो परमात्मा दिसला की, जशी मधमाशी गोड मधात पूर्णपणे बुडते, तशी ही चित्त त्यातच विलीन होते.
सम्प्राप्य कस् त्यजति नाम तद् आत्मतत्त्वं प्राप्यानुभूय च जहाति रसायनं कः । शाम्यन्ति येन सकलानि निरन्तराणि दुẖखानि जन्ममृतिमोहमयानि राम
स्वतःचे खरे स्वरूप मिळवून, त्याचा अनुभव घेतल्यावर कोण ते सोडेल? ज्या अमृतामुळे जन्म, मृत्यू आणि मोह यांनी भरलेल्या सर्व दुःखांना कायमची शांती मिळते, ते अमृत कोण सोडेल, राम?
शृणु राम कथं तत्र महाकाशे तथास्थितः । देहभ्रान्तिं तु तां त्यक्त्वा स रुद्रो ऽप्य् उपशाम्यति
राम, ऐक, त्या विशाल आकाशात स्थिर झाल्यावर, अगदी रुद्रसुद्धा देहाची भ्रांती सोडून पूर्ण शांत होतो.
स रुद्रस् तौ जगत्खण्डौ तदा चित्र इवार्पिताः । निस्स्पन्दा एव तत्रासन् प्रेक्षमाणे स्थिते मयि
तेथे, रुद्र आणि त्या दोन विश्वाचे भाग जणू काही चित्रासारखे ठेवले आहेत असे वाटत होते, ते पूर्णपणे स्थिर होते आणि मी ते शांतपणे पाहत होतो.
ततो मुहूर्तमात्रेण स रुद्रस् तौ नभोऽन्तरे । खण्डौ विलोकयाम् आस दृशार्केणेव रोदसी
मग अगदी थोड्याच वेळात रुद्राने त्या दोन तुकड्यांकडे आकाशात जसे सूर्याचे डोळे आकाशभर पाहतात, तशी नजर टाकली.
ततो निमेषमात्रेण घोणाश्वासेन खण्डकौ । तौ समानीय चिक्षेप पातालान्तर् इवानने
मग डोळ्याच्या पापणी लवायच्या वेळेतच, रुद्राने जोरदार श्वास घेतला आणि ते दोन्ही तुकडे एकत्र करून, जणू काही आपल्या तोंडात टाकावेत तसे खोल खाली फेकून दिले.
अतिष्ठद् एक एवासाव् अथ खे खम् इवाखिले । भुक्तब्रह्माण्डखण्डोग्रचण्डमण्डकमण्डलः
आता तो एकटाच उरला, आकाशात अगदी आकाशासारखा मोठा आणि व्यापक, ज्याने ब्रह्मांडाचे ज्वलंत तुकडे आणि तेजस्वी गोल गिळले होते.
ततो मुहूर्तमात्रेण लघुस् सो ऽभ्रम् इवाभवत् । ततो ऽभवद् द्रुमसमस् ततस् स्तम्भनिभो ऽभवत्
मग पुन्हा अगदी थोड्याच वेळात तो हलका ढगासारखा झाला; त्यानंतर तो झाडासारखा दिसू लागला आणि मग खांबासारखा आकार धारण केला.
ततो ऽभवद् यष्टिसमस् ततḫ प्रादेशमात्रकः । ततẖ काचकणाकारो मया दृष्टस् स तादृशः
मग ते काठीसारखं झालं, त्यानंतर एक हातभर लांब झालं; त्यानंतर मी ते काचमण्यासारखं दिसताना पाहिलं.
ततस् सो ऽणुर् भवन् दृष्टो मया खाद् दिव्यदृष्टिना । परमाणुर् अथो भूत्वा तत्रैवान्तर्धिम् आययौ
मग मी दिव्यदृष्टीने ते अगदी लहान, आकाशातल्या कणासारखं होताना पाहिलं; आणि ते अगदी सूक्ष्म कण झाल्यावर तिथेच अदृश्य झालं.
इत्य् असौ शमम् आयातश् शारदाम्बुदखण्डवत् । तादृशो ऽपि महारम्भḫ पुरḫ पश्यत एव मे
अशा रीतीने ते शरद ऋतूतील ढगाच्या तुकड्यासारखं शांत झालं; पण असं असूनही, तो मोठा चमत्कार माझ्या डोळ्यांसमोर घडत राहिला.
इति सावरणे तेन ते ब्रह्माण्डकवाटके । विनिगीर्णे क्षुधार्तेन हरिणेनेव पर्णके
अशा प्रकारे, त्या सावर्णीला त्या ब्रह्मांडाच्या कवचात गिळून टाकलं, जसं उपाशी हरिण पान गिळतो.
अथाभून् निर्मलं व्योम शान्तं ब्रह्मैव केवलम् । अनादिमध्यपर्यन्तसंविदाकाशमात्रकम्
मग तिथे फक्त निर्मळ, शांत आकाश उरलं — तेच ब्रह्म, अनादी, अमर्याद, अखंड चैतन्याचं विशाल क्षेत्र.
इत्य् अहं दृष्टवांस् तत्र कल्पान्तम् उरुविभ्रमम् । दर्पणप्रतिबिम्बाभं शिलाशकलकोटरे
मी तिथे त्या कल्पाच्या शेवटापर्यंत तो अद्भुत चमत्कार पाहिला — जणू आरशातलं प्रतिबिंब किंवा दगडाच्या कपारीत उमटलेली छाया.
अथ ताम् अङ्गनां स्मृत्वा तां शिलां तं च विभ्रमम् । राजद्वारगतो ग्राम्य इवाहं विस्मयं गतः
मग ती स्त्री, तो दगड आणि तो चमत्कार आठवून मी राजवाड्याच्या दाराशी आलेल्या गावकऱ्यासारखा आश्चर्यचकित झालो.
ताम् आलोकितवान् भूयẖ कलधौतशिलाम् अहम् । यावत् सर्वत्र सन्त्य् अत्र सर्गाẖ काल्या इवाङ्गके
मी पुन्हा त्या चंद्रप्रकाशात न्हालेल्या दगडाकडे पाहिलं; आणि जसं शरीरावर ठसे असतात तसं इथे सर्वत्र सृष्टीचं अस्तित्व दिसलं.
बुद्धिनेत्रेण दृश्यन्ते दिव्याक्ष्णा वा न ते ऽन्यथा । सर्वत्र सर्वदा सर्वं यद् अस्त्य् एव तथा तदा
सर्वत्र, सर्वकाळ, जे काही अस्तित्वात आहे ते बुद्धीच्या डोळ्यांनी किंवा दिव्य दृष्टीनेच दिसते; दुसऱ्या कोणत्याही प्रकारे ते जाणवत नाही.
दूरतḫ प्रेक्ष्यते मांसदृशा यदि च सा शिला । दृश्यते तच् छिलैवैका न तु सर्गादि किञ्चन
जर एखाद्याने दूरून मांसाच्या डोळ्यांनी पाहिलं आणि ते जर दगड असेल, तर फक्त तो एकच दगड दिसतो; सृष्टी किंवा इतर काहीच दिसत नाही.
सावस्थिता शिलैवैकरूपा निबिडमण्डला । कलधौतमयी स्फारा सन्ध्याजलदसुन्दरी
तो दगड तसाच ठाम, एकसारखा, घट्ट आणि गोलाकार राहतो; तो चंद्रासारखा चमकदार, संध्याकाळच्या पावसाच्या ढगासारखा सुंदर भासतो.
ततो ऽहं विस्मयाविष्टḫ प्रविचारितवान् पुनः । शिलायाम् अपरं भागं तथैव परया दृशा
मग मी आश्चर्यचकित होऊन, त्या दगडाचा दुसरा भाग पुन्हा एकदा, पण या वेळी उच्च दृष्टीने, बारकाईने पाहिला.
यावत् तम् अपि पश्यामि जगदारम्भमन्थरम् । तथैव सुषिराकारम् इव नानार्थसुन्दरम्
मी तिथेही पाहिलं, तेव्हा मला जगाच्या उत्पत्तीचा हलका हालचालीने सुरू होणारा प्रवाह दिसला. तो काहीसा पोकळ वाटला, पण त्यात वेगवेगळ्या अर्थांनी सुंदरता होती.
पुनर् अन्यं तथैवाहं प्रदेशं परिदृष्टवान् । सर्गसंरम्भवलितं तावन्तम् अपि तादृशम्
पुन्हा मी तसाच दुसरा भाग पाहिला, आणि तिथेही तसंच दृश्य होतं—सृष्टीच्या गडबडीनं भरलेलं, अगदी आधीसारखंच.
यं यं प्रदेशं पश्यामि शिलायास् तत्र तत्र वै । जगत् पश्याम्य् अविकलम् आदर्श इव बिम्बितम्
मी त्या दगडाच्या ज्या ज्या भागाकडे पाहतो, तिथे तिथे मला आरशात उमटल्यासारखं अख्खं जग प्रतिबिंबित झालेलं दिसतं.
प्रविश्यामि जगच् चेत् तत् पश्यामीदम् इवाखिलम् । दृश्यं न चेद् बहिस्स्थस् तत् पश्याम्य् आदर्शबिम्बितम्
मी जर या जगात प्रवेश केला, तर हे सारं खरंच घडतंय असं मला वाटतं; पण जर मी बाहेरच राहिलो, तर हे सगळं आरशातल्या प्रतिबिंबासारखं दिसतं.
मयातिकौतुकेनाथ सर्वास् तस्य गिरेश् शिलाः । अन्विष्टा भूमिभागाश् च तृणगुल्मादयस् तथा
माझ्या मनात फारच कुतूहल निर्माण झालं आणि मी त्या डोंगरावरच्या सगळ्या दगडांना, मातीच्या जागांना, गवत, झुडपं आणि अशा इतर गोष्टींना नीट पाहिलं.
यावत् सर्वत्र तत् तादृग् जगद् अस्ति यथास्थितम् । बुद्ध्यैव दृश्यते नाक्ष्णा परया विविधाकृति
सगळीकडे हे जग जसं आहे तसंच आहे; ते फक्त बुद्धीनेच दिसतं, साध्या डोळ्यांनी नाही, आणि ते अनेक रूपांनी प्रकट होतं.
क्वचित् प्रथमसर्गात्मजायमानप्रजापति । कल्प्यमानर्क्षचन्द्रार्कदिनरात्र्यर्तुवत्सरम्
कुठे तरी पहिल्या सृष्टीतून जन्मलेले प्रजापती तयार होत आहेत, तिथे तारे, चंद्र, सूर्य, दिवस-रात्र, ऋतू आणि वर्ष यांचीही रचना होत आहे.
क्वचित् क्वचिन् महीपीठसम्पन्नजनमण्डलम् । क्वचित् किञ्चिद् अखातोग्रचतुस्सागरखातकम्
कुठे तरी सुपीक भूमी आणि माणसांनी वसलेली गावे आहेत, तर कुठे तरी मोठ्या खड्ड्यांनी वेढलेली, चार समुद्रांनी घेरलेली प्रदेश आहेत.