तथा चलन्त्या लुठितं तस्या देहगतं जगत् । न लुठत्य् एव मकुरप्रतिबिम्बम् इव स्थितं
जशी ती चालते, तसं तिच्या देहाशी जोडलेलं जग जणू काही उलटल्यासारखं वाटतं, पण खरं तर ते काहीच घडत नाही—जसं आरशातलं प्रतिबिंब हलत नाही, तसंच.
स त्रैलोक्यमहारम्भस् सत्यो ऽपि भ्रान्तिमात्रकम् । भ्रान्तिमात्रस्य के नाम लुठनालुठने वद
ही तीनही जगांची मोठी रचना खरी असली तरी ती फक्त भ्रम आहे; फक्त भ्रम असलेल्या गोष्टीला पडणं किंवा न पडणं असं काही असतं का, सांग.
कदा स्वप्नपुरं सत्यं कदा स्वप्नपुरं मुधा । कदा स्वप्नपुरं भग्नं कदा स्वप्नपुरं स्थितं
स्वप्नातलं शहर कधी खरं असतं? कधी ते खोटं असतं? कधी ते तुटलेलं असतं? कधी ते तसंच राहतं?
भ्रान्तिर् न केवलं सैव दृश्यश्रीर् यावद् अग्रगाम् । त्वं विद्धीमाम् अपि भ्रान्तिं जगल्लक्ष्मीम् अवास्तवीम्
फक्त दिसणाऱ्या गोष्टीच भ्रम नाहीत, तर हेही जाणून ठेव—मीसुद्धा भ्रमच आहे, या जगाची संपत्ती, खरी नाही.
सङ्कल्पने मनोराज्ये स्वप्ने सङ्कथने भ्रमे । यथा पुरानुभवनं त्रैलोक्यानुभवस् तथा
कल्पनेत, मनाच्या राज्यात, स्वप्नात, गोष्टींत आणि भ्रमात जशी पूर्वीची अनुभूती होते, तशीच त्रैलोक्याची अनुभूतीही होते.
अहम् इति जगद् इति स्वान्तर् भ्रान्तिर् इयं प्रकचतीव चितेः । परमाकाशकृशाङ्ग्याश् शाम्यति निपुणं परिज्ञाता
‘मी आहे’ आणि ‘हे जग आहे’ अशी ही अंतर्गत भ्रांती चैतन्यात चमकत असते; पण जेव्हा ती नीट समजली जाते, तेव्हा ती अत्यंत सूक्ष्म, आकाशासारखी शांतपणे निवते.
इति नृत्यति सा देवी दीर्घैर् दोर्दण्डमण्डलैः । परिस्पन्दात्मकैर् व्योम कुर्वाणा घनकाननम्
ती देवी लांब हातांचे वर्तुळ करत नाचते, तिच्या हालचालींनी आकाशात घनदाट जंगल निर्माण होते.
क्रियासौ नृत्यति तथा चितिशक्तिर् अनामया । अस्या विभूषणं शूर्पकुणालपटलादिकम्
ती क्रिया म्हणजेच नृत्य करणारी, तीच निरामय चैतन्यशक्ती; तिची अलंकारे म्हणजे सुप, पक्ष्यांची पिसं आणि अशा अनेक वस्तू.
शरशक्तिगदाप्रासमुसुलासिशिलादि च । भावाभावपदार्थौघकलाकालक्रमादि च
बाण, भाले, गदा, भाले, मुसळ, तलवारी, दगड आणि असे अनेक अस्त्रे, तसेच अस्तित्व आणि अनुपस्थितीतील सर्व वस्तू, काळाचे आणि क्षणांचे प्रवाह— हे सर्व एकाच प्रकारे आहेत.
चित्स्पन्दो ऽन्तर् जगद् धत्ते कल्पनेव पुरं हृदि । सैव वा जगद् इत्य् एव कल्पनैव यथा पुरं
जशी कल्पनेत मनात एखादे शहर तयार होते, तशीच अंतःकरणातील चैतन्याची लहर हे जग निर्माण करते. आणि हेच जग म्हणजे फक्त कल्पना आहे, जशी पूर्वी होती तशीच.
पवनस्य यथा स्पन्दस् तथैवेच्छा शिवस्य सा । यथास्पन्दो ऽनिलश् शान्तḫ प्रशान्तेच्छस् तथा शिवः
जसा वाऱ्याचा हलका स्पर्श म्हणजे त्याची हालचाल, तशीच शिवाची इच्छा असते. जसा वारा शांत झाला की तो स्थिर होतो, तशीच इच्छा शांत झाली की शिवही शांत होतो.
अमूर्तो मूर्तम् आकाशे शब्दाडम्बरम् आनिलः । यथा स्पन्दस् तनोत्य् एवं शिवेच्छा कुरुते जगत्
जसा निराकार वारा आकाशात हालचाल करताना आवाज आणि गोंगाट निर्माण करतो, तशीच शिवाची इच्छा आपल्या लहरींनी हे जग घडवते.
नृत्यन्त्याथ यदा तत्र तया तस्मिन् पराम्बरे । काकतालीययोगेन संरम्भवशतस् स्वयम्
मग ती इच्छा त्या परमविशालतेत नाचू लागते, आणि अगदी योगायोगानं, तिच्या स्वतःच्या अस्वस्थतेमुळे—
निकटस्थश् शिवस् स्पृष्टस् स मनाङ्मात्रम् अन्तिकात् । वाडवो ऽग्निस् स्वनाशाय वहन्त्येवाम्बुलेखया
तेव्हा जवळ असलेल्या शिवाला ती अगदी हलक्याच स्पर्श करते, जसं पाण्याच्या एका लहरीने समुद्राखालचा अग्नी स्वतःच्या नाशासाठी वाहून नेला जातो—
स्पृष्टमात्रे शिवे तस्मिंस् ततḫ परमकारणे । प्रवृत्ता प्रकृतिर् गन्तुं सा शनैस् तनुतां तदा
त्या परमकारण असलेल्या शिवाचा स्पर्श होताच, ती प्रकृती हलू लागते, आणि त्या क्षणी ती हळूहळू सूक्ष्म होत जाते.
अनन्ताकारतां त्यक्त्वा सम्पन्ना गिरिमात्रिका । ततो नगरमात्रासौ ततश् च द्रुमसुन्दरी
अनंत रूपं सोडून ती डोंगराएवढी होते; मग शहराएवढी उरते, आणि नंतर सुंदर झाडासारखी दिसू लागते.
ततो व्योमसमाकारा शिवस्यैवाकृतिं ततः । सा प्रविष्टा सरिच् छान्तसंरम्भेव महार्णवम्
मग ती आकाशासारखी रूप घेऊन, शंकराचंच स्वरूप धारण करून, अगदी शांतपणे वाहणारी नदी जशी मोठ्या समुद्रात मिसळते तशी, त्या महाशिवामध्ये विलीन झाली.
एक एवाभवद् अथो शिवया परिवर्जितः । शिव एव शिवे शान्ते आकाशे शमशोभितः
त्यानंतर तिथे फक्त एकच उरलं—शिव आणि शक्ती यांच्यातला भेद नाहीसा झाला. त्या विशाल आकाशात, शांततेने शोभणारे, केवळ शांत आणि एकरूप शिवच उरले.
भगवञ् शिवसंस्पृष्टा सा शिवा परमेश्वरी । किमर्थम् आगता शान्तिम् इति मे ब्रूहि तत्त्वतः
हे भगवंत, शिवाच्या स्पर्शाने ती परात्पर शक्ती—शिवा—शांततेला का पोचली, हे मला खरं खरं सांगा.
सा राम प्रकृतिḫ प्रोक्ता शिवेच्छा परमेश्वरी । जगन्मायेति विख्याता स्पन्दशक्तिर् अकृत्रिमा
रामा, तीच प्रकृती म्हणून ओळखली जाते, ती शंकराची सर्वोच्च इच्छा आहे. जगाला व्यापणारी माया म्हणून प्रसिद्ध, आणि नैसर्गिक कंपनशक्ती म्हणूनही ओळखली जाते.
स परḫ प्रकृतेḫ प्रोक्तḫ पुरुषḫ पावनाकृतिः । शिवरूपधरश् शान्तḫ परमाकाशशक्तिमान्
तोच परम पुरुष म्हणतात, त्याचं रूप पवित्र आहे; तो शिवाचं रूप धारण करणारा, शांत आणि अत्युच्च आकाशासारखी शक्ती असलेला आहे.
भ्रमति प्रकृतिस् तावत् संसारे भ्रमरूपिणी । स्पन्दमात्रात्मिका सेच्छा चिच्छक्तिḫ परमेश्वरी
प्रकृती मधमाशीच्या रूपात या संसारात भटकते; तिचं स्वरूप फक्त स्पंदन आहे, तिची इच्छा म्हणजेच परमेश्वरी चैतन्यशक्ती आहे.
यावन् न पश्यति शिवं नित्यतृप्तम् अनामयम् । अजडं पदम् आद्यन्तवर्जितं तर्जितद्वयम्
जोपर्यंत ती शिवाला पाहत नाही—जो नेहमी तृप्त, दुःखरहित, जड नसलेला, सुरुवात आणि शेवट नसलेला, द्वैताच्या पलीकडचा आहे—
संविन्मात्रैकधर्मत्वात् काकतालीययोगतः । संविद्देवी शिवं स्पृष्ट्वा तन्मय्य् एव भवत्य् अलम्
कारण केवळ चैतन्यच एकमेव सत्य आहे; योगायोगाने, चैतन्यदेवी शिवाशी एकरूप झाल्यावर ती पूर्णपणे त्याच्यात विलीन होते.
प्रकृतिḫ पुरुषं स्पृष्ट्वा प्रकृतित्वं समुज्झति । तदन्तर् एकतां गत्वा नदी रूपम् इवार्णवे
निसर्ग जेव्हा आत्म्याला स्पर्श करतो, तेव्हा तो आपली मूळ अवस्था सोडून देतो; मग दोघेही आतून एकरूप होतात, जशी एखादी नदी समुद्रात मिसळली की तिचं वेगळं अस्तित्व राहत नाही.
आपगा हि पयोमात्रा सङ्गतार्णव एव सा । यदा तदा तम् एवाशु प्राप्य तत्रैव लीयते
कारण नदी म्हणजे फक्त पाणीच असतं, आणि जेव्हा ती समुद्रात मिसळते, तेव्हा ती लगेचच त्या समुद्रात विलीन होते.
चितिश् शिवेच्छा सा देवं तम् एवासाद्य शाम्यति । जन्मस्थानं शिलां प्राप्य तीक्ष्णा धारा यथायसी
जशी चेतना ही शिवाची इच्छा आहे, ती त्या परमात्म्याशी एकरूप झाली की शांत होते; अगदी जशी एखादी तिखट धार तिच्या उगमाच्या दगडावर पोहोचली की थांबते.
पुंसश् छाया निजा छायां प्रविष्टस्य शरीरकम् । यथाशु प्रविशत्य् एव प्रकृतिḫ पुरुषं तथा
माणूस घरात शिरला की त्याची सावली पटकन त्याच्या शरीरात मिसळते, तशीच निसर्गही आत्म्यात लगेच प्रवेश करते.
चेतित्वा चिन् निजं भावं पुरुषाख्यं सनातनम् । भूयो भ्रमति संसारे नेह तत्तां प्रयाति हि
स्वतःचं शाश्वत स्वरूप, ज्याला पुरुष म्हणतात, ओळखूनही, ती चैतन्य पुन्हा या जगात भटकत राहते; कारण इथे तिला अंतिम सत्य मिळत नाही.
साधुर् वसति चौरौघे तावद् यावद् असौ न तम् । परिजानाति विज्ञाय न तत्र रमते पुनः
एक चांगला माणूस चोरांच्या गर्दीत तोपर्यंत राहतो, जोपर्यंत त्याला ते खरे स्वरूप कळत नाही; पण एकदा समजलं की, तिथे त्याला पुन्हा आनंद वाटत नाही.