रामासौ किल चिच्छक्तिस् तया यच् चोदितं तथा । तत् प्रचेतितम् एवान्तस् सत्यं चेदम् इवाखिलम्
राम, ही जी चेतनेची शक्ती आहे, तिच्या प्रेरणेने जे काही घडतं, ते सर्व आतूनच जाणवतं; हे सगळं जसं दिसतं तसं खरंच आहे.
न तत् प्रबिम्बितं बाह्यान् मकुरप्रतिबिम्बवत् । सत्यं तद् अन्तर् एवास्ति चितेर् नासत्यम् अर्थतः
हे बाहेर आरशातल्या प्रतिबिंबासारखं दिसत नाही; ते फक्त चेतनेतच खरं अस्तित्वात आहे, आणि प्रत्यक्षात खोटं नाही.
चिद्रूपस्य तथाप्य् अन्तस् सत् सङ्कल्पपुरं भवेत् । दृढध्यानाद् विशुद्धायाश् चितेर् भवतु मा कथम्
जरी चैतन्यस्वरूप असलं, तरी आतल्या मनात कल्पनेचं एक जग असू शकतं. मन एकदम शुद्ध आणि एकाग्र झालं, तर त्या ध्यानामुळे कल्पना उगवू नये असं कसं होईल?
आदर्शे ऽस्त्व् अथ वा स्वप्ने सर्गस् सङ्कल्पने ऽस्तु वा । स आत्मन्य् अर्थकारित्वात् सत्य इत्य् एव मे मतिः
आरशात दिसो, स्वप्नात वाटो, किंवा कल्पनेत उमटू दे — सृष्टी कुठेही दिसली तरी, ती आपल्याला काहीतरी अर्थ देत असल्यामुळे मला ती खरी वाटते.
मम नार्थाय स इति वक्षि चेत् तत् कथं न ते । देशान्तरगतास् सर्वे भवन्त्य् अर्थाय सम्प्रति
तू म्हणशील, 'माझ्यासाठी त्याचा काही उपयोग नाही,' पण मग तुझ्यासाठीच तो कसा नाही? जे काही दुसरीकडे आहे, ते सुद्धा कधीतरी तुझ्यासाठी महत्त्वाचं होतं.
यथा देशान्तरग्रामस् तद्गतस्यार्थकृद् भवेत् । सर्वे तथैते तद्भावं गतस्यार्थाय निश्चयात्
जसं दूरच्या गावात गेलेल्या माणसाला तिथलं सगळं उपयोगाचं वाटतं, तसंच जो त्या अवस्थेला पोचला आहे, त्याला इथलं प्रत्येक गोष्ट नक्कीच अर्थपूर्ण वाटते.
यद् यथाभूतसर्वार्थक्रियाकारि प्रदृश्यते । तत् सत्यम् आत्मनो ऽन्यस्य नैव तत्ताम् उपेयुषः
जेव्हा एखादी गोष्ट जशी आहे तशी सर्व कार्ये करताना दिसते, तेव्हा ती गोष्ट त्या व्यक्तीसाठी खरी असते; पण ज्याने तो अनुभव मिळवलेला नाही, त्याच्यासाठी ती खरी वाटत नाही.
तस्माच् चिच्छक्तिकोशस्थास् सर्वास् सर्गपरम्पराः । सत्या आत्मनि तद्भावं गतस्यान्यस्य नाखिलाः
म्हणून, ज्या सर्व सृष्टी चेतनेच्या आवरणात आहेत, त्या त्या अवस्थेला पोहोचलेल्या व्यक्तीसाठी खरी असतात; पण दुसऱ्यासाठी त्या पूर्णपणे खरी वाटत नाहीत.
भूतभव्यभविष्यत्स्थास् सङ्कल्पस्वप्नपूर्गणाः । सर्वे सत्याḫ परं तत्त्वं सर्वात्म कथम् अन्यथा
भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्यकाळातील सर्व कल्पना आणि स्वप्नांच्या समूह खरेच असतात; मग सर्वांचा आत्मा असलेली ती परमसत्ता वेगळी कशी असेल?
चालितस्य यथा गाढनिद्रस्य स्वप्नपत्तनम् । न लुठत्य् एव लुठितम् इत्य् अप्य् अनुमितं स्फुटम्
जसे खोल झोपेत असलेल्या माणसाला स्वप्नात एक शहर हलताना दिसते, पण प्रत्यक्षात ते हलत नाही; तरीही स्वप्नात ते हलले असे स्पष्टपणे वाटते.
तथा चलन्त्या लुठितं तस्या देहगतं जगत् । न लुठत्य् एव मकुरप्रतिबिम्बम् इव स्थितं
जशी ती चालते, तसं तिच्या देहाशी जोडलेलं जग जणू काही उलटल्यासारखं वाटतं, पण खरं तर ते काहीच घडत नाही—जसं आरशातलं प्रतिबिंब हलत नाही, तसंच.
स त्रैलोक्यमहारम्भस् सत्यो ऽपि भ्रान्तिमात्रकम् । भ्रान्तिमात्रस्य के नाम लुठनालुठने वद
ही तीनही जगांची मोठी रचना खरी असली तरी ती फक्त भ्रम आहे; फक्त भ्रम असलेल्या गोष्टीला पडणं किंवा न पडणं असं काही असतं का, सांग.
कदा स्वप्नपुरं सत्यं कदा स्वप्नपुरं मुधा । कदा स्वप्नपुरं भग्नं कदा स्वप्नपुरं स्थितं
स्वप्नातलं शहर कधी खरं असतं? कधी ते खोटं असतं? कधी ते तुटलेलं असतं? कधी ते तसंच राहतं?
भ्रान्तिर् न केवलं सैव दृश्यश्रीर् यावद् अग्रगाम् । त्वं विद्धीमाम् अपि भ्रान्तिं जगल्लक्ष्मीम् अवास्तवीम्
फक्त दिसणाऱ्या गोष्टीच भ्रम नाहीत, तर हेही जाणून ठेव—मीसुद्धा भ्रमच आहे, या जगाची संपत्ती, खरी नाही.
सङ्कल्पने मनोराज्ये स्वप्ने सङ्कथने भ्रमे । यथा पुरानुभवनं त्रैलोक्यानुभवस् तथा
कल्पनेत, मनाच्या राज्यात, स्वप्नात, गोष्टींत आणि भ्रमात जशी पूर्वीची अनुभूती होते, तशीच त्रैलोक्याची अनुभूतीही होते.
अहम् इति जगद् इति स्वान्तर् भ्रान्तिर् इयं प्रकचतीव चितेः । परमाकाशकृशाङ्ग्याश् शाम्यति निपुणं परिज्ञाता
‘मी आहे’ आणि ‘हे जग आहे’ अशी ही अंतर्गत भ्रांती चैतन्यात चमकत असते; पण जेव्हा ती नीट समजली जाते, तेव्हा ती अत्यंत सूक्ष्म, आकाशासारखी शांतपणे निवते.
इति नृत्यति सा देवी दीर्घैर् दोर्दण्डमण्डलैः । परिस्पन्दात्मकैर् व्योम कुर्वाणा घनकाननम्
ती देवी लांब हातांचे वर्तुळ करत नाचते, तिच्या हालचालींनी आकाशात घनदाट जंगल निर्माण होते.
क्रियासौ नृत्यति तथा चितिशक्तिर् अनामया । अस्या विभूषणं शूर्पकुणालपटलादिकम्
ती क्रिया म्हणजेच नृत्य करणारी, तीच निरामय चैतन्यशक्ती; तिची अलंकारे म्हणजे सुप, पक्ष्यांची पिसं आणि अशा अनेक वस्तू.
शरशक्तिगदाप्रासमुसुलासिशिलादि च । भावाभावपदार्थौघकलाकालक्रमादि च
बाण, भाले, गदा, भाले, मुसळ, तलवारी, दगड आणि असे अनेक अस्त्रे, तसेच अस्तित्व आणि अनुपस्थितीतील सर्व वस्तू, काळाचे आणि क्षणांचे प्रवाह— हे सर्व एकाच प्रकारे आहेत.
चित्स्पन्दो ऽन्तर् जगद् धत्ते कल्पनेव पुरं हृदि । सैव वा जगद् इत्य् एव कल्पनैव यथा पुरं
जशी कल्पनेत मनात एखादे शहर तयार होते, तशीच अंतःकरणातील चैतन्याची लहर हे जग निर्माण करते. आणि हेच जग म्हणजे फक्त कल्पना आहे, जशी पूर्वी होती तशीच.
पवनस्य यथा स्पन्दस् तथैवेच्छा शिवस्य सा । यथास्पन्दो ऽनिलश् शान्तḫ प्रशान्तेच्छस् तथा शिवः
जसा वाऱ्याचा हलका स्पर्श म्हणजे त्याची हालचाल, तशीच शिवाची इच्छा असते. जसा वारा शांत झाला की तो स्थिर होतो, तशीच इच्छा शांत झाली की शिवही शांत होतो.
अमूर्तो मूर्तम् आकाशे शब्दाडम्बरम् आनिलः । यथा स्पन्दस् तनोत्य् एवं शिवेच्छा कुरुते जगत्
जसा निराकार वारा आकाशात हालचाल करताना आवाज आणि गोंगाट निर्माण करतो, तशीच शिवाची इच्छा आपल्या लहरींनी हे जग घडवते.
नृत्यन्त्याथ यदा तत्र तया तस्मिन् पराम्बरे । काकतालीययोगेन संरम्भवशतस् स्वयम्
मग ती इच्छा त्या परमविशालतेत नाचू लागते, आणि अगदी योगायोगानं, तिच्या स्वतःच्या अस्वस्थतेमुळे—
निकटस्थश् शिवस् स्पृष्टस् स मनाङ्मात्रम् अन्तिकात् । वाडवो ऽग्निस् स्वनाशाय वहन्त्येवाम्बुलेखया
तेव्हा जवळ असलेल्या शिवाला ती अगदी हलक्याच स्पर्श करते, जसं पाण्याच्या एका लहरीने समुद्राखालचा अग्नी स्वतःच्या नाशासाठी वाहून नेला जातो—
स्पृष्टमात्रे शिवे तस्मिंस् ततḫ परमकारणे । प्रवृत्ता प्रकृतिर् गन्तुं सा शनैस् तनुतां तदा
त्या परमकारण असलेल्या शिवाचा स्पर्श होताच, ती प्रकृती हलू लागते, आणि त्या क्षणी ती हळूहळू सूक्ष्म होत जाते.
अनन्ताकारतां त्यक्त्वा सम्पन्ना गिरिमात्रिका । ततो नगरमात्रासौ ततश् च द्रुमसुन्दरी
अनंत रूपं सोडून ती डोंगराएवढी होते; मग शहराएवढी उरते, आणि नंतर सुंदर झाडासारखी दिसू लागते.
ततो व्योमसमाकारा शिवस्यैवाकृतिं ततः । सा प्रविष्टा सरिच् छान्तसंरम्भेव महार्णवम्
मग ती आकाशासारखी रूप घेऊन, शंकराचंच स्वरूप धारण करून, अगदी शांतपणे वाहणारी नदी जशी मोठ्या समुद्रात मिसळते तशी, त्या महाशिवामध्ये विलीन झाली.
एक एवाभवद् अथो शिवया परिवर्जितः । शिव एव शिवे शान्ते आकाशे शमशोभितः
त्यानंतर तिथे फक्त एकच उरलं—शिव आणि शक्ती यांच्यातला भेद नाहीसा झाला. त्या विशाल आकाशात, शांततेने शोभणारे, केवळ शांत आणि एकरूप शिवच उरले.
भगवञ् शिवसंस्पृष्टा सा शिवा परमेश्वरी । किमर्थम् आगता शान्तिम् इति मे ब्रूहि तत्त्वतः
हे भगवंत, शिवाच्या स्पर्शाने ती परात्पर शक्ती—शिवा—शांततेला का पोचली, हे मला खरं खरं सांगा.
सा राम प्रकृतिḫ प्रोक्ता शिवेच्छा परमेश्वरी । जगन्मायेति विख्याता स्पन्दशक्तिर् अकृत्रिमा
रामा, तीच प्रकृती म्हणून ओळखली जाते, ती शंकराची सर्वोच्च इच्छा आहे. जगाला व्यापणारी माया म्हणून प्रसिद्ध, आणि नैसर्गिक कंपनशक्ती म्हणूनही ओळखली जाते.