एतस्मात् परमाच् छान्तात् पदात् परमपावनात् । यथेदम् उत्थितं विश्वं तच् छृणूत्तमया धिया
त्या अत्यंत शांत, पवित्र अवस्थेतून हे विश्व कसे निर्माण झाले, हे तू आपल्या श्रेष्ठ बुद्धीने ऐक.
सुषुप्तं स्वप्नवद् भाति भाति ब्रह्मैव सर्गवत् । सर्वम् एकं च तच् छान्तं तत्र तावत् क्रमं शृणु
जसा सखोल झोपेत स्वप्नासारखे भासतं, तसंच सर्व विश्व एकाच ब्रह्मरूपात निर्माण झाल्यासारखं दिसतं; सर्व काही एकच आणि शांत आहे—आता त्यातील क्रम ऐक.
तस्यानन्तप्रकाशात्मरूपस्याततचिन्मणेः । सत्तामात्रात्म कचनं यद् अजस्रं स्वभावतः
त्या अनंत, स्वयंप्रकाश स्वरूपाच्या, शुद्ध चैतन्याच्या रत्नात, त्याच्या स्वभावानेच अखंड अस्तित्व असतं.
तद् आत्मनि स्वयं किञ्चिच् चेत्यताम् इव गच्छति । अगृहीतार्थकं संविदीहामर्शनसूचकम्
त्या आत्म्यात, काहीसं जाणवल्यासारखं होतं, जरी काहीही प्रत्यक्ष पकडलेलं नसतं; हीच चैतन्याची हालचाल, सूक्ष्म जाणिवेचं लक्षण आहे.
भाविनामार्थकलनैः किञ्चिदूहितरूपकम् । आकाशाद् अणु शुद्धं च सर्वस्मिन् भाविबोधनम्
भावी वस्तूंच्या कल्पनेमुळे त्याला हलकासा आकार येतो; तो आकाशाहूनही सूक्ष्म, निर्मळ आणि सर्व भावी गोष्टी उलगडणारा आहे.
ततस् सा परमा सत्ता सतीतश् चेतनोन्मुखी । चिन्नामयोग्या भवति किञ्चिल्लभ्यतया तया
त्यातून ती श्रेष्ठ सत्ता, अस्तित्वाच्या पलीकडे जाऊन, जाणीवेकडे वळते; त्यामुळे ती किंचित जाणवू लागते आणि जाणीवेसाठी योग्य होते.
घनसंवेदनात् पश्चाद् भाविजीवादिनामिका । सा भवत्य् आत्मकलना यदा यान्ती परात् पदात्
नंतर गाढ जाणिवेमुळे तिला भावी जीव वगैरे अशी नावे मिळतात; ही आत्म्याची स्वतःची कल्पना आहे, जेव्हा ती परम अवस्थेतून खाली येते.
स्वतैकभावनामात्रसारा संसरणोन्मुखी । तदा वस्तुस्वभावेन तन्वस् तिष्ठन्ति ताम् इमाः
जेव्हा ती फक्त स्वतःच्या एकत्वाच्या जाणिवेत स्थिर असते आणि प्रकट होण्यासाठी तयार होते, तेव्हा वस्तूंच्या स्वभावामुळे या सूक्ष्म देहांमध्ये ती टिकून राहते.
समनन्तरम् एतस्याः खसत्तोदेति शून्यता । शब्दादिगुणबीजं सा भविष्यदभिधार्थदा
याच्या लगेचच, आकाशासारखी रिकामी जागा उत्पन्न होते; तीच ध्वनी वगैरे गुणांची बीज आहे आणि पुढे निर्माण होणाऱ्या सर्व वस्तूंचा आधार बनते.
अहन्तोदेति तदनु सह वै कालसत्तया । भविष्यदभिधार्थे ते बीजं मुख्यं जगत्स्थितेः
यानंतर 'मी'पणाची भावना आणि काळाचं अस्तित्व एकत्रच प्रकट होतं; हे दोन्ही जग टिकवण्यासाठी आणि पुढे निर्माण होणाऱ्या वस्तूंसाठी मुख्य बीज ठरतात.
तस्याश् शक्तेः परायास् तु स्वसंवेदनमात्रकम् । एतज् जालम् असद्रूपं सद् इवोदेति विस्फुरत्
त्या पराक्रमी शक्तीचं स्वरूप फक्त स्वतःची जाणीव असतं; तिचं हे जाळं खऱ्या सारखं भासतं, पण प्रत्यक्षात ते खोटं आहे आणि चमकतं.
एवम्प्रायात्मिका सा चिद् बीजं सङ्कल्पशाखिनः । तत्राप्य् अहङ्कारकरस् स तत्स्पन्दतया मरुत्
अशा प्रकारे, हीच चेतना संकल्परूपी झाडाचं बीज आहे; आणि त्यात अहंकाराचा रस वाऱ्यासारखा कंपन करतो.
चिद् अहन्तावती व्योमशब्दतन्मात्रभावनात् । स्वतो घनीभूय शनैः खतन्मात्रं भवत्य् अलम्
जेव्हा चैतन्याला अहंकाराची जोड मिळते आणि ते आकाशातील नादाच्या सूक्ष्म तत्त्वाचा विचार करते, तेव्हा ते आपोआप हळूहळू गडद होत जाते आणि शेवटी आकाशाच्या सूक्ष्म तत्त्वाचे रूप धारण करते.
भाविनामार्थरूपं तद् बीजं शब्दौघशाखिनः । पदवाक्यप्रमाणाढ्यवेदवृन्दविकारि तत्
भविष्यात वस्तूंच्या रूपात प्रकट होणारे हेच त्या असंख्य नादांच्या वृक्षाचे बीज आहे; शब्द, वाक्य, प्रमाण आणि वेदांचा समूह यांच्या विपुलतेमुळे त्यात बदल घडून येतो.
तस्माद् उदेष्यत्य् अखिला जगच्छ्रीश् शब्दरूपिणः । शब्दौघनिर्मितार्थौघपरिणामविसारिणी
त्यापासूनच संपूर्ण जगाची महिमा नादरूपाने प्रकट होते; नादांनी निर्माण झालेल्या असंख्य वस्तूंच्या परिवर्तनामुळे ती महिमा सर्वत्र पसरते.
चिद् एवम्परिवारा सा जीवशब्देन कथ्यते । भाविशब्दार्थजालेन बीजं भूतौघशाखिनः
अशा प्रकारे, चैतन्य आणि त्याच्याबरोबर असलेले सर्व काही 'जीव' या नावाने ओळखले जाते; भविष्यातील नादरूप वस्तूंच्या जाळ्यामुळे ते असंख्य भूतांच्या वृक्षाचे बीज ठरते.
चतुर्दशविधं भूतजातम् आवलिताम्बरम् । जगज्जठरयन्त्रौघं प्रसरिष्यति वै ततः
चौदा प्रकारच्या जीवांची सृष्टी, जी आकाशात गुंडाळलेली आहे, ती मग जगाच्या पोटातल्या असंख्य यंत्रांसारखी सर्वत्र पसरते.
असम्प्राप्ताभिधासारा चिज् जीवत्वात् स्फुरद्वपुः । या सैव स्पर्शतन्मात्रं भावनाद् भवति क्षणात्
जी चेतना अजून नाव आणि रूप यांचा गाभा मिळवलेली नाही, तीच चेतना जिवंतपणाने प्रकट होते; आणि तीच चेतना स्पर्शाच्या कल्पनेमुळे क्षणात स्पर्शरूप सूक्ष्म तत्त्व बनते.
पवनस्कन्धविस्तारं बीजं स्पर्शैकशाखिनः । सर्वभूतक्रियास्पन्दस् तस्मात् सम्प्रसरिष्यति
वायू तत्त्वाचा विस्तार म्हणजे स्पर्श या एकाच फांदीच्या झाडाचं बीज आहे; त्यातून सर्व जीवांच्या क्रियांचा स्पंदन सर्वत्र पसरतं.
तत्र यश् चिद्विलासेन प्रकाशो ऽनुभवाद् भवेत् । तेजस्तन्मात्रकं तत्तद्भविष्यदभिधार्थदम्
जिथे जिथे चेतना आपल्या लीलांनी अनुभवातून प्रकाशरूप प्रकट होते, तिथे तिथे तीच तेजाचं सूक्ष्म तत्त्व होतं, जे पुढे होणाऱ्या नावांना अर्थ देतं.
तत् सूर्यादिविजृम्भाभिर् बीजम् आलोकशाखिनः । तस्माद् रूपविभेदेन संसारः प्रसरिष्यति
सूर्य आणि इतर तेजस्वी वस्तूंच्या विस्तारामुळे, जणू काही प्रकाशाच्या फांद्या असलेल्या झाडाचं बीज तयार होतं. या बीजापासून वेगवेगळ्या रूपांनी हा संसार पसरतो.
भवच् चतुर्णाम् अवतस् ततस् सत इवासतः । स्वदनं तस्य सङ्घस्य रसतन्मात्रम् उच्यते
ही चार घटकांची एकत्रित स्थिती, खरी आणि खोटी अशा दोन्हीपासून जशी तयार होते, तसंच त्या समूहाचा स्वाद म्हणजेच रसाचं सूक्ष्म तत्त्व असं म्हणतात.
भाविवारिविलासात्म तद् बीजं रसशाखिनः । अन्योऽन्यास्वदनेनास्मात् संसारः प्रसरिष्यति
पुढे येणाऱ्या पाण्याच्या लहरींमध्ये असलेला गाभा म्हणजेच रसाच्या झाडाचं बीज आहे. एकमेकांचा अनुभव घेत घेत, या बीजापासून संसार पसरतो.
भविष्यद्गन्धसङ्कल्पनामासौ कलनात्मका । सङ्कल्पात्मा ससौगन्धतन्मात्रत्वं प्रयच्छति
जे भविष्यातील सुगंधाचं कल्पनारूप आहे, ते पूर्णपणे मनाच्या संकल्पावर आधारलेलं असतं. हीच संकल्पशक्ती सुगंधाच्या गुणांसह त्याचं सूक्ष्म तत्त्व निर्माण करते.
भाविभूगोलकत्वेन बीजम् आकृतिशाखिनः । सर्वाधारात्मनस् तस्मात् संसारः प्रसरिष्यति
जसा एखाद्या बीजात पुढच्या जगाचा अंकुर दडलेला असतो आणि त्यातून विविध रूपांची झाडे उगवतात, तसंच सर्वांचा आधार असणाऱ्या त्या मूळ तत्त्वातून हा संसार विस्तारतो.
चिता विभाव्यमानानि तन्मात्राणि परस्परम् । स्वयं परिणतान्य् अन्तर् अम्बुनीव निरन्तरम्
चेतनेने जेव्हा सूक्ष्म तत्त्वांचा विचार केला जातो, तेव्हा ती तत्त्वे एकमेकांत सतत बदलत राहतात, जशी पाण्यात पाणीच मिसळून त्याचा आकार बदलतो.
तथैतानि विमिश्राणि विविक्तानि पुनर् यथा । न शुद्धान्य् उपलभ्यन्ते सर्वनाशान्तम् एव हि
ही तत्त्वे एकमेकांत मिसळून किंवा वेगळी राहून पुन्हा शुद्ध स्थितीत सापडत नाहीत, जोपर्यंत सर्वकाही पूर्णपणे नाहीसं होत नाही.
संवित्तिमात्ररूपाणि स्थितानि गगनोदरे । भवन्ति वटजालानि यथा बीजकणान्तरे
जशी बीजाच्या लहान जागेत वटवृक्षांची गर्दी दडलेली असते, तशी ही तत्त्वे आकाशाच्या विशालतेत फक्त शुद्ध चेतनेच्या रूपातच अस्तित्वात असतात.
प्रसवं परिपश्यन्ति शतशाखं स्फुरन्ति च । परमाण्वन्तरे मान्ति क्षणात् कल्पीभवन्ति च
ते सृष्टीचा आरंभ पाहतात, शेकडो फांद्या फुटतात, कधी सूक्ष्म कणांसारखे राहतात, तर क्षणातच कल्पासारखे विशाल होतात.
विवर्तम् एव धावन्ति निर्विवर्तानि सन्ति च । चिद्वेदितानि सर्वाणि क्षणात् पिण्डीभवन्ति हि
कधी रूप बदलत फिरतात, तर काही बदलत नाहीत; सर्व काही चैतन्याला कळते आणि क्षणात एकत्रित होते.