शिवं शान्तम् अनायासम् अवाच्यं विद्धि निर्मलम् । न मनाग् अपि तत्रास्ति स्तैमित्यात् स्पन्दधर्मता
शिव म्हणजे शांत, सहज, अवर्णनीय आणि निर्मळ असं जाणावं. तिथे पूर्ण स्थैर्यामुळे किंचितही हालचालीचं गुणधर्म सुद्धा नसतो.
सा क्रियैव तथारूपा सती बोधवशाद् यदा । व्यावृत्त्यैव तथैवास्ते शिव इत्य् उच्यते तदा
ती कृती जशीच्या तशीच राहून, जेव्हा ज्ञानाच्या सामर्थ्याने मागे घेतली जाते, तेव्हा ती तशाच अवस्थेत स्थिर राहते आणि त्याला 'शिव' असं म्हणतात.
चितिशक्तेẖ क्रियादेव्याḫ प्रतिष्ठानं यदात्मनि । तथाभूतस्थितेर् एव तदैव शिव उच्यते
चैतन्यशक्तीच्या, म्हणजे कृतीच्या देवीचं, जेव्हा स्वतःमध्येच अधिष्ठान होतं, तेव्हा तीच अवस्था 'शिव' म्हणून ओळखली जाते.
देव्याẖ क्रियायाश् चिच्छक्तेẖ खरूपिण्या महाकृतेः । कल्पिताकारधारिण्या अनन्यावयवा इमे
ही जी रूपं कल्पनेने आकार धारण करतात, ती म्हणजेच कृतीची देवी, चैतन्यशक्ती, आकाशस्वरूप, सर्वकर्म करणारी आणि इतर कोणताही भाग नसलेली आहेत.
सर्गास् सजनतावर्गा लोका आलोकभासुराः । सद्वीपसागराḫ पृथ्व्यस् सवनावनयो ऽद्रयः
सृष्टी, जीवांची समूह, प्रकाशमान लोक, द्वीप आणि समुद्र, वनराई आणि पर्वतांसह पृथ्वी—
साङ्गोपाङ्गास् त्रयो वेदास् सविद्यास्थानगीतयः । सविधिप्रतिषेधार्थास् सशुभाशुभकल्पनाः
तीन वेद आणि त्यांचे उपवेद, विद्यास्थाने, गीते, विधी-निषेध यांचे अर्थ, तसेच शुभ-अशुभ कल्पना—
सदक्षिणाग्नयो यज्ञाḫ पुरोडाशाज्यशंसिनः । कुणालोलूखलबृसीशूर्पयूपादिसंयुताः
दक्षिणाग्नी, यज्ञ, पुरोडाश व तुपासह होणारे विधी, तसेच ओखळी, मुसळ, चाळणी, यूप इत्यादी साधने—
सङ्ग्रामास् सायुधग्रामास् सशूलशरशक्तयः । सभुसुण्डिगदाप्रासहयेभभटभासुराः
युद्ध, शस्त्रांनी सजलेली गावे, भाले, बाण, शक्ती, गदा, मुषळ, प्रास, हत्ती, सैनिकांनी उजळलेल्या सभा—
जातयो भूतसङ्घानां चतुर्दश सुरादिकाः । चतुर्दशाब्धिद्वीपोर्व्यस् तथा लोकाश् चतुर्दश
देवांपासून सुरू होणाऱ्या चौदा प्रकारच्या जीवजाती, चौदा समुद्र, द्वीप, पृथ्वी आणि चौदा लोक— हे सर्व
चितेẖ कालीशरीरिण्यास् सर्गा ये ऽङ्गे स्थितास् तथा । ते किम् आत्मनि सत्यास् स्युर् उतासत्या वदेति मे
जी चेतनेच्या काली या देहात अवयवांसारखी निर्माण झाली आहेत, त्या निर्मिती खरंच आत्म्यात खरी आहेत की खोटी? मला सांग.
रामासौ किल चिच्छक्तिस् तया यच् चोदितं तथा । तत् प्रचेतितम् एवान्तस् सत्यं चेदम् इवाखिलम्
राम, ही जी चेतनेची शक्ती आहे, तिच्या प्रेरणेने जे काही घडतं, ते सर्व आतूनच जाणवतं; हे सगळं जसं दिसतं तसं खरंच आहे.
न तत् प्रबिम्बितं बाह्यान् मकुरप्रतिबिम्बवत् । सत्यं तद् अन्तर् एवास्ति चितेर् नासत्यम् अर्थतः
हे बाहेर आरशातल्या प्रतिबिंबासारखं दिसत नाही; ते फक्त चेतनेतच खरं अस्तित्वात आहे, आणि प्रत्यक्षात खोटं नाही.
चिद्रूपस्य तथाप्य् अन्तस् सत् सङ्कल्पपुरं भवेत् । दृढध्यानाद् विशुद्धायाश् चितेर् भवतु मा कथम्
जरी चैतन्यस्वरूप असलं, तरी आतल्या मनात कल्पनेचं एक जग असू शकतं. मन एकदम शुद्ध आणि एकाग्र झालं, तर त्या ध्यानामुळे कल्पना उगवू नये असं कसं होईल?
आदर्शे ऽस्त्व् अथ वा स्वप्ने सर्गस् सङ्कल्पने ऽस्तु वा । स आत्मन्य् अर्थकारित्वात् सत्य इत्य् एव मे मतिः
आरशात दिसो, स्वप्नात वाटो, किंवा कल्पनेत उमटू दे — सृष्टी कुठेही दिसली तरी, ती आपल्याला काहीतरी अर्थ देत असल्यामुळे मला ती खरी वाटते.
मम नार्थाय स इति वक्षि चेत् तत् कथं न ते । देशान्तरगतास् सर्वे भवन्त्य् अर्थाय सम्प्रति
तू म्हणशील, 'माझ्यासाठी त्याचा काही उपयोग नाही,' पण मग तुझ्यासाठीच तो कसा नाही? जे काही दुसरीकडे आहे, ते सुद्धा कधीतरी तुझ्यासाठी महत्त्वाचं होतं.
यथा देशान्तरग्रामस् तद्गतस्यार्थकृद् भवेत् । सर्वे तथैते तद्भावं गतस्यार्थाय निश्चयात्
जसं दूरच्या गावात गेलेल्या माणसाला तिथलं सगळं उपयोगाचं वाटतं, तसंच जो त्या अवस्थेला पोचला आहे, त्याला इथलं प्रत्येक गोष्ट नक्कीच अर्थपूर्ण वाटते.
यद् यथाभूतसर्वार्थक्रियाकारि प्रदृश्यते । तत् सत्यम् आत्मनो ऽन्यस्य नैव तत्ताम् उपेयुषः
जेव्हा एखादी गोष्ट जशी आहे तशी सर्व कार्ये करताना दिसते, तेव्हा ती गोष्ट त्या व्यक्तीसाठी खरी असते; पण ज्याने तो अनुभव मिळवलेला नाही, त्याच्यासाठी ती खरी वाटत नाही.
तस्माच् चिच्छक्तिकोशस्थास् सर्वास् सर्गपरम्पराः । सत्या आत्मनि तद्भावं गतस्यान्यस्य नाखिलाः
म्हणून, ज्या सर्व सृष्टी चेतनेच्या आवरणात आहेत, त्या त्या अवस्थेला पोहोचलेल्या व्यक्तीसाठी खरी असतात; पण दुसऱ्यासाठी त्या पूर्णपणे खरी वाटत नाहीत.
भूतभव्यभविष्यत्स्थास् सङ्कल्पस्वप्नपूर्गणाः । सर्वे सत्याḫ परं तत्त्वं सर्वात्म कथम् अन्यथा
भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्यकाळातील सर्व कल्पना आणि स्वप्नांच्या समूह खरेच असतात; मग सर्वांचा आत्मा असलेली ती परमसत्ता वेगळी कशी असेल?
चालितस्य यथा गाढनिद्रस्य स्वप्नपत्तनम् । न लुठत्य् एव लुठितम् इत्य् अप्य् अनुमितं स्फुटम्
जसे खोल झोपेत असलेल्या माणसाला स्वप्नात एक शहर हलताना दिसते, पण प्रत्यक्षात ते हलत नाही; तरीही स्वप्नात ते हलले असे स्पष्टपणे वाटते.
तथा चलन्त्या लुठितं तस्या देहगतं जगत् । न लुठत्य् एव मकुरप्रतिबिम्बम् इव स्थितं
जशी ती चालते, तसं तिच्या देहाशी जोडलेलं जग जणू काही उलटल्यासारखं वाटतं, पण खरं तर ते काहीच घडत नाही—जसं आरशातलं प्रतिबिंब हलत नाही, तसंच.
स त्रैलोक्यमहारम्भस् सत्यो ऽपि भ्रान्तिमात्रकम् । भ्रान्तिमात्रस्य के नाम लुठनालुठने वद
ही तीनही जगांची मोठी रचना खरी असली तरी ती फक्त भ्रम आहे; फक्त भ्रम असलेल्या गोष्टीला पडणं किंवा न पडणं असं काही असतं का, सांग.
कदा स्वप्नपुरं सत्यं कदा स्वप्नपुरं मुधा । कदा स्वप्नपुरं भग्नं कदा स्वप्नपुरं स्थितं
स्वप्नातलं शहर कधी खरं असतं? कधी ते खोटं असतं? कधी ते तुटलेलं असतं? कधी ते तसंच राहतं?
भ्रान्तिर् न केवलं सैव दृश्यश्रीर् यावद् अग्रगाम् । त्वं विद्धीमाम् अपि भ्रान्तिं जगल्लक्ष्मीम् अवास्तवीम्
फक्त दिसणाऱ्या गोष्टीच भ्रम नाहीत, तर हेही जाणून ठेव—मीसुद्धा भ्रमच आहे, या जगाची संपत्ती, खरी नाही.
सङ्कल्पने मनोराज्ये स्वप्ने सङ्कथने भ्रमे । यथा पुरानुभवनं त्रैलोक्यानुभवस् तथा
कल्पनेत, मनाच्या राज्यात, स्वप्नात, गोष्टींत आणि भ्रमात जशी पूर्वीची अनुभूती होते, तशीच त्रैलोक्याची अनुभूतीही होते.
अहम् इति जगद् इति स्वान्तर् भ्रान्तिर् इयं प्रकचतीव चितेः । परमाकाशकृशाङ्ग्याश् शाम्यति निपुणं परिज्ञाता
‘मी आहे’ आणि ‘हे जग आहे’ अशी ही अंतर्गत भ्रांती चैतन्यात चमकत असते; पण जेव्हा ती नीट समजली जाते, तेव्हा ती अत्यंत सूक्ष्म, आकाशासारखी शांतपणे निवते.
इति नृत्यति सा देवी दीर्घैर् दोर्दण्डमण्डलैः । परिस्पन्दात्मकैर् व्योम कुर्वाणा घनकाननम्
ती देवी लांब हातांचे वर्तुळ करत नाचते, तिच्या हालचालींनी आकाशात घनदाट जंगल निर्माण होते.
क्रियासौ नृत्यति तथा चितिशक्तिर् अनामया । अस्या विभूषणं शूर्पकुणालपटलादिकम्
ती क्रिया म्हणजेच नृत्य करणारी, तीच निरामय चैतन्यशक्ती; तिची अलंकारे म्हणजे सुप, पक्ष्यांची पिसं आणि अशा अनेक वस्तू.
शरशक्तिगदाप्रासमुसुलासिशिलादि च । भावाभावपदार्थौघकलाकालक्रमादि च
बाण, भाले, गदा, भाले, मुसळ, तलवारी, दगड आणि असे अनेक अस्त्रे, तसेच अस्तित्व आणि अनुपस्थितीतील सर्व वस्तू, काळाचे आणि क्षणांचे प्रवाह— हे सर्व एकाच प्रकारे आहेत.
चित्स्पन्दो ऽन्तर् जगद् धत्ते कल्पनेव पुरं हृदि । सैव वा जगद् इत्य् एव कल्पनैव यथा पुरं
जशी कल्पनेत मनात एखादे शहर तयार होते, तशीच अंतःकरणातील चैतन्याची लहर हे जग निर्माण करते. आणि हेच जग म्हणजे फक्त कल्पना आहे, जशी पूर्वी होती तशीच.