शिवयोर् व्योमरूपत्वाद् असितं लक्ष्यते वपुः । नभो हि मांसम् एताभ्यां दृष्टिकृष्टं विलोक्यते
शिव आणि पार्वती हे दोघेही आकाशस्वरूप असल्यामुळे त्यांचं रूप काळसर दिसतं; कारण त्यांच्या दृष्टीमुळे आकाश मांसासारखं भासतं.
आस्ते नभो नभस्य् एव तेन तौ नभसि स्थितौ । नभोनिभाव् अभूताङ्गाव् अच्छौ व्योम्न इवाग्रजौ
आकाश फक्त आकाशातच असतं, म्हणून ते दोघेही आकाशातच वास करतात; त्यांची शरीरं आकाशातूनच बनलेली, एकदम निर्मळ आणि पंचमहाभूतांमध्ये सर्वात प्राचीन आहेत.
हस्तपादांसमूर्ध्नां यद् बहुत्वाल्पत्वभेदतः । नानात्वं हलशूर्पादिस्रग्धरत्वं च तच् छृणु
हात, पाय, खांदे आणि डोकी यांच्या संख्येतील आणि आकारातील फरकामुळे जी विविधता दिसते, तसेच नांगर, सुप किंवा हार धरण्याच्या वेगवेगळ्या प्रकारांविषयी ऐक.
सा हि क्रिया भगवती परिस्पन्दैकरूपिणी । दद्यात् स्नायाच् च जुहुयाद् इत्याद्युग्रशरीरिणी
ती भगवती क्रिया म्हणजे केवळ स्पंदनस्वरूप आहे. तीच अर्पण करणे, स्नान करणे, यज्ञ करणे यांसारख्या कृती घडवते आणि तीच शरीराच्या तीव्र रूपात प्रकट होते.
चितिशक्तिर् अनाद्यन्ता तथाभातात्मनात्मनि । साकाशरूपिणी शान्ता दृश्यश्रीस् स्पन्दरूपिणी
चैतन्यशक्ती ही अनादि आणि अनंत आहे. ती खरी स्वरूपातून, रूप घेऊन, शांतपणे, दृश्याची शोभा आणि स्पंदनस्वरूप म्हणून प्रकट होते.
देव्यास् तस्या हि याẖ काल्या नानाभिनयवर्तनाः । ता इमा ब्रह्मणस् सर्गजरामरणरीतयः
त्या देवीच्या काळीच्या जी विविध हालचाली आणि कृती आहेत, त्या म्हणजेच ब्रह्मदेवाच्या सृष्टी, वृद्धत्व आणि मृत्यूच्या रीती आहेत.
क्रियासौ ग्रामनगरद्वीपमण्डलमालिकाः । स्पन्दात् करोति धत्ते ऽन्तẖ कल्पितावयवात्मिकाः
ती क्रिया आपल्या लहरींमुळे गाव, शहरं, बेटं आणि प्रदेश यांची साखळी निर्माण करते आणि टिकवते; हे सर्व मनाने कल्पिलेल्या विविध भागांनी बनलेलं असतं.
काली कमलिनी काली क्रिया ब्रह्माण्डकालिका । धत्ते स्वावयवीभूतां दृश्यलक्ष्मीम् इमां हृदि
काळी, कमळात जन्मलेली काळी, ही क्रिया, आणि विश्वव्यापी काळी—ती आपल्या स्वतःच्या अंगांप्रमाणे हृदयात ही दिसणारी समृद्धी धरून ठेवते.
न कदाचन चिद्देवी निर्दृश्यावयवा क्वचित् । शिवत्वव्यतिरेकेण शिवतैव विदृश्यता
चैतन्याची देवी कधीच, कुठेही, दिसणाऱ्या अंगांनी युक्त नसते; शिवाच्या अवस्थेपलीकडे, फक्त शिवच दिसतो.
यथाङ्गं शून्यता व्योम्नस् स्पन्दनं मातरिश्वनः । ज्योत्स्नायाश् शैत्यम् अङ्गं हि दृश्यम् एवं चितेẖ क्रिया
जसं आकाशाचं अंग म्हणजे रिक्तता, वाऱ्याचं अंग म्हणजे हालचाल, आणि चंद्रप्रकाशाचं अंग म्हणजे गारवा, तसंच चैतन्याचं अंग म्हणजे क्रिया.
शिवं शान्तम् अनायासम् अवाच्यं विद्धि निर्मलम् । न मनाग् अपि तत्रास्ति स्तैमित्यात् स्पन्दधर्मता
शिव म्हणजे शांत, सहज, अवर्णनीय आणि निर्मळ असं जाणावं. तिथे पूर्ण स्थैर्यामुळे किंचितही हालचालीचं गुणधर्म सुद्धा नसतो.
सा क्रियैव तथारूपा सती बोधवशाद् यदा । व्यावृत्त्यैव तथैवास्ते शिव इत्य् उच्यते तदा
ती कृती जशीच्या तशीच राहून, जेव्हा ज्ञानाच्या सामर्थ्याने मागे घेतली जाते, तेव्हा ती तशाच अवस्थेत स्थिर राहते आणि त्याला 'शिव' असं म्हणतात.
चितिशक्तेẖ क्रियादेव्याḫ प्रतिष्ठानं यदात्मनि । तथाभूतस्थितेर् एव तदैव शिव उच्यते
चैतन्यशक्तीच्या, म्हणजे कृतीच्या देवीचं, जेव्हा स्वतःमध्येच अधिष्ठान होतं, तेव्हा तीच अवस्था 'शिव' म्हणून ओळखली जाते.
देव्याẖ क्रियायाश् चिच्छक्तेẖ खरूपिण्या महाकृतेः । कल्पिताकारधारिण्या अनन्यावयवा इमे
ही जी रूपं कल्पनेने आकार धारण करतात, ती म्हणजेच कृतीची देवी, चैतन्यशक्ती, आकाशस्वरूप, सर्वकर्म करणारी आणि इतर कोणताही भाग नसलेली आहेत.
सर्गास् सजनतावर्गा लोका आलोकभासुराः । सद्वीपसागराḫ पृथ्व्यस् सवनावनयो ऽद्रयः
सृष्टी, जीवांची समूह, प्रकाशमान लोक, द्वीप आणि समुद्र, वनराई आणि पर्वतांसह पृथ्वी—
साङ्गोपाङ्गास् त्रयो वेदास् सविद्यास्थानगीतयः । सविधिप्रतिषेधार्थास् सशुभाशुभकल्पनाः
तीन वेद आणि त्यांचे उपवेद, विद्यास्थाने, गीते, विधी-निषेध यांचे अर्थ, तसेच शुभ-अशुभ कल्पना—
सदक्षिणाग्नयो यज्ञाḫ पुरोडाशाज्यशंसिनः । कुणालोलूखलबृसीशूर्पयूपादिसंयुताः
दक्षिणाग्नी, यज्ञ, पुरोडाश व तुपासह होणारे विधी, तसेच ओखळी, मुसळ, चाळणी, यूप इत्यादी साधने—
सङ्ग्रामास् सायुधग्रामास् सशूलशरशक्तयः । सभुसुण्डिगदाप्रासहयेभभटभासुराः
युद्ध, शस्त्रांनी सजलेली गावे, भाले, बाण, शक्ती, गदा, मुषळ, प्रास, हत्ती, सैनिकांनी उजळलेल्या सभा—
जातयो भूतसङ्घानां चतुर्दश सुरादिकाः । चतुर्दशाब्धिद्वीपोर्व्यस् तथा लोकाश् चतुर्दश
देवांपासून सुरू होणाऱ्या चौदा प्रकारच्या जीवजाती, चौदा समुद्र, द्वीप, पृथ्वी आणि चौदा लोक— हे सर्व
चितेẖ कालीशरीरिण्यास् सर्गा ये ऽङ्गे स्थितास् तथा । ते किम् आत्मनि सत्यास् स्युर् उतासत्या वदेति मे
जी चेतनेच्या काली या देहात अवयवांसारखी निर्माण झाली आहेत, त्या निर्मिती खरंच आत्म्यात खरी आहेत की खोटी? मला सांग.
रामासौ किल चिच्छक्तिस् तया यच् चोदितं तथा । तत् प्रचेतितम् एवान्तस् सत्यं चेदम् इवाखिलम्
राम, ही जी चेतनेची शक्ती आहे, तिच्या प्रेरणेने जे काही घडतं, ते सर्व आतूनच जाणवतं; हे सगळं जसं दिसतं तसं खरंच आहे.
न तत् प्रबिम्बितं बाह्यान् मकुरप्रतिबिम्बवत् । सत्यं तद् अन्तर् एवास्ति चितेर् नासत्यम् अर्थतः
हे बाहेर आरशातल्या प्रतिबिंबासारखं दिसत नाही; ते फक्त चेतनेतच खरं अस्तित्वात आहे, आणि प्रत्यक्षात खोटं नाही.
चिद्रूपस्य तथाप्य् अन्तस् सत् सङ्कल्पपुरं भवेत् । दृढध्यानाद् विशुद्धायाश् चितेर् भवतु मा कथम्
जरी चैतन्यस्वरूप असलं, तरी आतल्या मनात कल्पनेचं एक जग असू शकतं. मन एकदम शुद्ध आणि एकाग्र झालं, तर त्या ध्यानामुळे कल्पना उगवू नये असं कसं होईल?
आदर्शे ऽस्त्व् अथ वा स्वप्ने सर्गस् सङ्कल्पने ऽस्तु वा । स आत्मन्य् अर्थकारित्वात् सत्य इत्य् एव मे मतिः
आरशात दिसो, स्वप्नात वाटो, किंवा कल्पनेत उमटू दे — सृष्टी कुठेही दिसली तरी, ती आपल्याला काहीतरी अर्थ देत असल्यामुळे मला ती खरी वाटते.
मम नार्थाय स इति वक्षि चेत् तत् कथं न ते । देशान्तरगतास् सर्वे भवन्त्य् अर्थाय सम्प्रति
तू म्हणशील, 'माझ्यासाठी त्याचा काही उपयोग नाही,' पण मग तुझ्यासाठीच तो कसा नाही? जे काही दुसरीकडे आहे, ते सुद्धा कधीतरी तुझ्यासाठी महत्त्वाचं होतं.
यथा देशान्तरग्रामस् तद्गतस्यार्थकृद् भवेत् । सर्वे तथैते तद्भावं गतस्यार्थाय निश्चयात्
जसं दूरच्या गावात गेलेल्या माणसाला तिथलं सगळं उपयोगाचं वाटतं, तसंच जो त्या अवस्थेला पोचला आहे, त्याला इथलं प्रत्येक गोष्ट नक्कीच अर्थपूर्ण वाटते.
यद् यथाभूतसर्वार्थक्रियाकारि प्रदृश्यते । तत् सत्यम् आत्मनो ऽन्यस्य नैव तत्ताम् उपेयुषः
जेव्हा एखादी गोष्ट जशी आहे तशी सर्व कार्ये करताना दिसते, तेव्हा ती गोष्ट त्या व्यक्तीसाठी खरी असते; पण ज्याने तो अनुभव मिळवलेला नाही, त्याच्यासाठी ती खरी वाटत नाही.
तस्माच् चिच्छक्तिकोशस्थास् सर्वास् सर्गपरम्पराः । सत्या आत्मनि तद्भावं गतस्यान्यस्य नाखिलाः
म्हणून, ज्या सर्व सृष्टी चेतनेच्या आवरणात आहेत, त्या त्या अवस्थेला पोहोचलेल्या व्यक्तीसाठी खरी असतात; पण दुसऱ्यासाठी त्या पूर्णपणे खरी वाटत नाहीत.
भूतभव्यभविष्यत्स्थास् सङ्कल्पस्वप्नपूर्गणाः । सर्वे सत्याḫ परं तत्त्वं सर्वात्म कथम् अन्यथा
भूतकाळ, वर्तमान आणि भविष्यकाळातील सर्व कल्पना आणि स्वप्नांच्या समूह खरेच असतात; मग सर्वांचा आत्मा असलेली ती परमसत्ता वेगळी कशी असेल?
चालितस्य यथा गाढनिद्रस्य स्वप्नपत्तनम् । न लुठत्य् एव लुठितम् इत्य् अप्य् अनुमितं स्फुटम्
जसे खोल झोपेत असलेल्या माणसाला स्वप्नात एक शहर हलताना दिसते, पण प्रत्यक्षात ते हलत नाही; तरीही स्वप्नात ते हलले असे स्पष्टपणे वाटते.