शिवं ब्रह्म विदुश् शान्तम् अवाच्यं वाग्विदाम् अपि । स्पन्दशक्तिस् तदिच्छेदं दृश्याभासं तनोति सा
शिव किंवा ब्रह्म हे ज्ञानी लोक शांत स्वरूपाचं, अगदी विद्वानांनाही शब्दांत न सांगता येणारं असं ओळखतात. त्या स्पंदनशक्तीचं थांबणं म्हणजेच या जगाचं भासमान रूप निर्माण होतं.
साकारस्य नरस्येच्छा यथा वा कल्पनापुरम् । करोत्य् एवं शिवस्येच्छा करोतीदम् अनाकृतेः
जसं एखाद्या माणसाच्या इच्छेने किंवा कल्पनेने मनात एक शहर तयार होतं, तसं निराकार असलेल्या शिवाची इच्छा या सगळ्या जगाची निर्मिती करते.
सैषा चितिर् इति प्रोक्ता चेत्योन्मुखतयोदिता । सैषोक्ता वासनानाम्नी वासनाद् दृश्यसंविदः
हीच चेतना म्हणून ओळखली जाते, जी वस्तूंकडे वळणाऱ्या वृत्तीमधून प्रकट होते. हिला 'वासना' असंही म्हणतात, आणि वासनेंतूनच दृश्य गोष्टींची जाणीव होते.
सैषा जीवकला प्रोक्ता जीवनाज् जीवनैषणा । प्रकृतित्वेन सर्गस्य स्वयं प्रकृतितां गता
हीच जीवाची शक्ती म्हणून ओळखली जाते; जीवनातून जगण्याची इच्छा निर्माण होते. सृष्टीच्या मूळ स्वरूपात, ही शक्तीच निसर्गाचं मूळ बनते.
दृश्याभासानुभूतीनां करणात् प्रोच्यते क्रिया । वाडवाग्निशिखाकारा शोषाच् छुष्केति कथ्यते
दृश्य गोष्टींचा अनुभव घडवून आणते म्हणून तिला कृती असं म्हणतात. ती अग्नीच्या ज्वाळेसारखी असून, सर्व काही वाळवते आणि कोरडं करते असं सांगितलं जातं.
चण्डित्वाच् चण्डिका प्रोक्ता सोत्पलोत्पलवर्णतः । जया जयैकनिष्ठत्वात् सिद्धा सिद्धिसमाश्रयात्
ती उग्र स्वभावामुळे चंडिका म्हणून ओळखली जाते. निळ्या आणि पांढऱ्या रंगामुळे कमळासारखी दिसते. एकाच विजयावर ठाम राहते म्हणून जयाचं नाव आहे, आणि सर्व सिद्धीचं स्थान असल्याने तिला सिद्धा म्हणतात.
जयन्ती च जयात् प्रोक्ता विजया विजयाश्रयात् । प्रोक्तापराजिता वीर्याद् दुर्गा दुर्ग्रहरूपतः
विजय मिळवून देते म्हणून जयंती म्हणतात, जिंकण्याचं मूळ म्हणून विजयाचं नाव आहे. अपराजित सामर्थ्यामुळे अपराजिता आणि समजायला कठीण म्हणून दुर्गा असं तिला म्हणतात.
ओङ्कारसारशक्तित्वाद् सारेति परिकीर्तिता । गायत्री गायनात्मत्वात् सावित्री प्रसवस्थितेः
ओंकाराचा सार आणि शक्ती म्हणून तिला सार असं म्हणतात. गाण्याचं मूळ म्हणून गायत्री आणि सृष्टीमध्ये स्थिर असल्यामुळे सावित्री असं नाव आहे.
सरणात् सर्वदृष्टीनां कथितैषा सरस्वती । गौरी गौराङ्गदेहत्वाद् भवदेहानुषङ्गिणी
सर्व ज्ञानप्रवाहांमधून जी जीभेवर येते तीच सरस्वती म्हणतात; तिच्या गोऱ्या देहामुळे तिला गौरी असं नाव आहे, आणि ती आपल्या देहाशी नेहमीच जोडलेली असते.
सुप्तानाम् अथ बुद्धानाम् अम्मात्रोच्चारणाद् धृदि । नित्यं त्रैलोक्यभूतानाम् अमेतीन्दुकलोच्यते
झोपेत असो किंवा जागृत अवस्थेत, 'अं' या अक्षराचा उच्चार हृदयातून झाला की, ती नेहमीच त्रैलोक्याच्या सर्व जीवांमध्ये वाढणाऱ्या चंद्रकलेसारखी ओळखली जाते.
शिवयोर् व्योमरूपत्वाद् असितं लक्ष्यते वपुः । नभो हि मांसम् एताभ्यां दृष्टिकृष्टं विलोक्यते
शिव आणि पार्वती हे दोघेही आकाशस्वरूप असल्यामुळे त्यांचं रूप काळसर दिसतं; कारण त्यांच्या दृष्टीमुळे आकाश मांसासारखं भासतं.
आस्ते नभो नभस्य् एव तेन तौ नभसि स्थितौ । नभोनिभाव् अभूताङ्गाव् अच्छौ व्योम्न इवाग्रजौ
आकाश फक्त आकाशातच असतं, म्हणून ते दोघेही आकाशातच वास करतात; त्यांची शरीरं आकाशातूनच बनलेली, एकदम निर्मळ आणि पंचमहाभूतांमध्ये सर्वात प्राचीन आहेत.
हस्तपादांसमूर्ध्नां यद् बहुत्वाल्पत्वभेदतः । नानात्वं हलशूर्पादिस्रग्धरत्वं च तच् छृणु
हात, पाय, खांदे आणि डोकी यांच्या संख्येतील आणि आकारातील फरकामुळे जी विविधता दिसते, तसेच नांगर, सुप किंवा हार धरण्याच्या वेगवेगळ्या प्रकारांविषयी ऐक.
सा हि क्रिया भगवती परिस्पन्दैकरूपिणी । दद्यात् स्नायाच् च जुहुयाद् इत्याद्युग्रशरीरिणी
ती भगवती क्रिया म्हणजे केवळ स्पंदनस्वरूप आहे. तीच अर्पण करणे, स्नान करणे, यज्ञ करणे यांसारख्या कृती घडवते आणि तीच शरीराच्या तीव्र रूपात प्रकट होते.
चितिशक्तिर् अनाद्यन्ता तथाभातात्मनात्मनि । साकाशरूपिणी शान्ता दृश्यश्रीस् स्पन्दरूपिणी
चैतन्यशक्ती ही अनादि आणि अनंत आहे. ती खरी स्वरूपातून, रूप घेऊन, शांतपणे, दृश्याची शोभा आणि स्पंदनस्वरूप म्हणून प्रकट होते.
देव्यास् तस्या हि याẖ काल्या नानाभिनयवर्तनाः । ता इमा ब्रह्मणस् सर्गजरामरणरीतयः
त्या देवीच्या काळीच्या जी विविध हालचाली आणि कृती आहेत, त्या म्हणजेच ब्रह्मदेवाच्या सृष्टी, वृद्धत्व आणि मृत्यूच्या रीती आहेत.
क्रियासौ ग्रामनगरद्वीपमण्डलमालिकाः । स्पन्दात् करोति धत्ते ऽन्तẖ कल्पितावयवात्मिकाः
ती क्रिया आपल्या लहरींमुळे गाव, शहरं, बेटं आणि प्रदेश यांची साखळी निर्माण करते आणि टिकवते; हे सर्व मनाने कल्पिलेल्या विविध भागांनी बनलेलं असतं.
काली कमलिनी काली क्रिया ब्रह्माण्डकालिका । धत्ते स्वावयवीभूतां दृश्यलक्ष्मीम् इमां हृदि
काळी, कमळात जन्मलेली काळी, ही क्रिया, आणि विश्वव्यापी काळी—ती आपल्या स्वतःच्या अंगांप्रमाणे हृदयात ही दिसणारी समृद्धी धरून ठेवते.
न कदाचन चिद्देवी निर्दृश्यावयवा क्वचित् । शिवत्वव्यतिरेकेण शिवतैव विदृश्यता
चैतन्याची देवी कधीच, कुठेही, दिसणाऱ्या अंगांनी युक्त नसते; शिवाच्या अवस्थेपलीकडे, फक्त शिवच दिसतो.
यथाङ्गं शून्यता व्योम्नस् स्पन्दनं मातरिश्वनः । ज्योत्स्नायाश् शैत्यम् अङ्गं हि दृश्यम् एवं चितेẖ क्रिया
जसं आकाशाचं अंग म्हणजे रिक्तता, वाऱ्याचं अंग म्हणजे हालचाल, आणि चंद्रप्रकाशाचं अंग म्हणजे गारवा, तसंच चैतन्याचं अंग म्हणजे क्रिया.
शिवं शान्तम् अनायासम् अवाच्यं विद्धि निर्मलम् । न मनाग् अपि तत्रास्ति स्तैमित्यात् स्पन्दधर्मता
शिव म्हणजे शांत, सहज, अवर्णनीय आणि निर्मळ असं जाणावं. तिथे पूर्ण स्थैर्यामुळे किंचितही हालचालीचं गुणधर्म सुद्धा नसतो.
सा क्रियैव तथारूपा सती बोधवशाद् यदा । व्यावृत्त्यैव तथैवास्ते शिव इत्य् उच्यते तदा
ती कृती जशीच्या तशीच राहून, जेव्हा ज्ञानाच्या सामर्थ्याने मागे घेतली जाते, तेव्हा ती तशाच अवस्थेत स्थिर राहते आणि त्याला 'शिव' असं म्हणतात.
चितिशक्तेẖ क्रियादेव्याḫ प्रतिष्ठानं यदात्मनि । तथाभूतस्थितेर् एव तदैव शिव उच्यते
चैतन्यशक्तीच्या, म्हणजे कृतीच्या देवीचं, जेव्हा स्वतःमध्येच अधिष्ठान होतं, तेव्हा तीच अवस्था 'शिव' म्हणून ओळखली जाते.
देव्याẖ क्रियायाश् चिच्छक्तेẖ खरूपिण्या महाकृतेः । कल्पिताकारधारिण्या अनन्यावयवा इमे
ही जी रूपं कल्पनेने आकार धारण करतात, ती म्हणजेच कृतीची देवी, चैतन्यशक्ती, आकाशस्वरूप, सर्वकर्म करणारी आणि इतर कोणताही भाग नसलेली आहेत.
सर्गास् सजनतावर्गा लोका आलोकभासुराः । सद्वीपसागराḫ पृथ्व्यस् सवनावनयो ऽद्रयः
सृष्टी, जीवांची समूह, प्रकाशमान लोक, द्वीप आणि समुद्र, वनराई आणि पर्वतांसह पृथ्वी—
साङ्गोपाङ्गास् त्रयो वेदास् सविद्यास्थानगीतयः । सविधिप्रतिषेधार्थास् सशुभाशुभकल्पनाः
तीन वेद आणि त्यांचे उपवेद, विद्यास्थाने, गीते, विधी-निषेध यांचे अर्थ, तसेच शुभ-अशुभ कल्पना—
सदक्षिणाग्नयो यज्ञाḫ पुरोडाशाज्यशंसिनः । कुणालोलूखलबृसीशूर्पयूपादिसंयुताः
दक्षिणाग्नी, यज्ञ, पुरोडाश व तुपासह होणारे विधी, तसेच ओखळी, मुसळ, चाळणी, यूप इत्यादी साधने—
सङ्ग्रामास् सायुधग्रामास् सशूलशरशक्तयः । सभुसुण्डिगदाप्रासहयेभभटभासुराः
युद्ध, शस्त्रांनी सजलेली गावे, भाले, बाण, शक्ती, गदा, मुषळ, प्रास, हत्ती, सैनिकांनी उजळलेल्या सभा—
जातयो भूतसङ्घानां चतुर्दश सुरादिकाः । चतुर्दशाब्धिद्वीपोर्व्यस् तथा लोकाश् चतुर्दश
देवांपासून सुरू होणाऱ्या चौदा प्रकारच्या जीवजाती, चौदा समुद्र, द्वीप, पृथ्वी आणि चौदा लोक— हे सर्व
चितेẖ कालीशरीरिण्यास् सर्गा ये ऽङ्गे स्थितास् तथा । ते किम् आत्मनि सत्यास् स्युर् उतासत्या वदेति मे
जी चेतनेच्या काली या देहात अवयवांसारखी निर्माण झाली आहेत, त्या निर्मिती खरंच आत्म्यात खरी आहेत की खोटी? मला सांग.