आत्मनात्मनि चिच् छून्यं ज्ञातारं ज्ञेयम् अप्य् अलम् । तथादिसर्गाद् आरभ्य वेत्ति स्वं कचनं च तत्
स्वतःच्या आत, आत्म्यात फक्त चैतन्याचं रिकामेपण असतं—तेथे जाणणारा आणि जे जाणलं जातं, असं काहीच नसतं; पण सृष्टीच्या सुरुवातीपासून ते स्वतःला काहीतरी म्हणून ओळखतं.
स्वयम् अन्तẖ कचत्कान्तिश् चिदाकाशस् स्वभावखे । अयं सो ऽहम् अयं च त्वं करोतीत्य् आदिकल्पनम्
स्वतःच्या आतल्या प्रकाशामुळे, चैतन्याचं आकाश आपल्या स्वभावानेच 'मी हे आहे, तू ते आहेस' अशी कल्पना करतं आणि अशा प्रकारच्या भावना निर्माण करतं.
तस्मान् न द्वैतम् अस्तीह न चैक्यं न च शून्यता । न चेत्ता चेतनं चैव मौनम् एव न तच् च वा
म्हणून इथे द्वैत नाही, एकत्व नाही, शून्यताही नाही; जाणणारा नाही, जाणीवही नाही, शांतता नाही आणि तिचा अभावही नाही.
न चेतति क्वचित् किञ्चित् कश्चिच् चेत्याद्यभावतः । तेन चेत्तापि नास्त्य् एव मौनम् एवेति शिष्यते
कोणीही, कुठेही, काहीच ओळखत नाही, कारण वस्तू आणि जाणिवेचा अभाव आहे; त्यामुळे जाणणारा सुद्धा खरा अस्तित्वात नाही—फक्त शांतता उरते.
निर्विकल्पसमाधिर् हि सिद्धान्तस् सर्ववाङ्मये । तच् च जीवद्दृषन्मौनं तूष्णीम् एवात आस्यताम्
सर्व शास्त्रांचा ठाम निष्कर्ष म्हणजे कल्पनारहित समाधी; हेच जिवंत शांतता आहे—म्हणून फक्त शांत बसा.
कुर्वन् निजं प्रकृतम् एव यथाप्रवाहम् आचारजालम् अचलḫ परमार्थमौनात् । निर्मानमोहमदभेदम् अनङ्गजीवम् आकाशकोशविशदाशय शान्तम् आस्स्व
आपले नैसर्गिक वर्तन जसे आहे तसेच कर, पण परमार्थाच्या शांततेतून हलू नको; अहंकार, भ्रम, मद, भेद आणि इच्छा न ठेवता, आकाशासारख्या निर्मळ मनाने शांततेत स्थिर रहा.
अनन्तरं मुने ब्रूहि काली किम् इव नृत्यति । किं शूर्पहलकुद्दालमुसुलादिस्रजां धृतिः
मुनिवर, आता मला सांगा, काळी कशी नाचते? तिच्या सुप, ढाल, फावडे, मुसळ आणि अशा वस्तूंच्या माळांचा अर्थ काय आहे?
स भैरवश् चिदाकाशश् शिव इत्य् अभिधीयते । अनन्यां तस्य तां विद्धि स्पन्दशक्तिम् अनामयाम्
तो भैरव म्हणजेच चैतन्याचं आकाश, ज्याला शिव म्हणतात. त्याची एकमेव, शुद्ध आणि अद्वितीय कंपनशक्ती म्हणजेच काळी आहे, हे जाणून घ्या.
यथैकं पवनस्पन्दाव् एकम् औष्ण्यानलौ यथा । चिन्मात्रं स्पन्दशक्तिश् च तथैवैकात्म सर्वदा
जसा वाऱ्याचा ओळख त्याच्या हलण्यावरून आणि आगीचा ओळख उष्णतेवरून होतो, तसंच चैतन्य आणि कंपनशक्ती यांचं नेहमी एकरूप असणं आहे.
स्पन्देन लक्ष्यते वायुर् वह्निर् औष्ण्येन लक्ष्यते । तत् स्पन्दमय्या शक्त्यैवं लक्ष्यते नान्यथा किल
वारा त्याच्या हालचालीने ओळखला जातो, अग्नी उष्णतेने ओळखला जातो; त्याचप्रमाणे ही कंपनमय शक्तीही तिच्या कंपनामुळेच ओळखता येते, दुसऱ्या कुठल्याही प्रकारे नाही.
शिवं ब्रह्म विदुश् शान्तम् अवाच्यं वाग्विदाम् अपि । स्पन्दशक्तिस् तदिच्छेदं दृश्याभासं तनोति सा
शिव किंवा ब्रह्म हे ज्ञानी लोक शांत स्वरूपाचं, अगदी विद्वानांनाही शब्दांत न सांगता येणारं असं ओळखतात. त्या स्पंदनशक्तीचं थांबणं म्हणजेच या जगाचं भासमान रूप निर्माण होतं.
साकारस्य नरस्येच्छा यथा वा कल्पनापुरम् । करोत्य् एवं शिवस्येच्छा करोतीदम् अनाकृतेः
जसं एखाद्या माणसाच्या इच्छेने किंवा कल्पनेने मनात एक शहर तयार होतं, तसं निराकार असलेल्या शिवाची इच्छा या सगळ्या जगाची निर्मिती करते.
सैषा चितिर् इति प्रोक्ता चेत्योन्मुखतयोदिता । सैषोक्ता वासनानाम्नी वासनाद् दृश्यसंविदः
हीच चेतना म्हणून ओळखली जाते, जी वस्तूंकडे वळणाऱ्या वृत्तीमधून प्रकट होते. हिला 'वासना' असंही म्हणतात, आणि वासनेंतूनच दृश्य गोष्टींची जाणीव होते.
सैषा जीवकला प्रोक्ता जीवनाज् जीवनैषणा । प्रकृतित्वेन सर्गस्य स्वयं प्रकृतितां गता
हीच जीवाची शक्ती म्हणून ओळखली जाते; जीवनातून जगण्याची इच्छा निर्माण होते. सृष्टीच्या मूळ स्वरूपात, ही शक्तीच निसर्गाचं मूळ बनते.
दृश्याभासानुभूतीनां करणात् प्रोच्यते क्रिया । वाडवाग्निशिखाकारा शोषाच् छुष्केति कथ्यते
दृश्य गोष्टींचा अनुभव घडवून आणते म्हणून तिला कृती असं म्हणतात. ती अग्नीच्या ज्वाळेसारखी असून, सर्व काही वाळवते आणि कोरडं करते असं सांगितलं जातं.
चण्डित्वाच् चण्डिका प्रोक्ता सोत्पलोत्पलवर्णतः । जया जयैकनिष्ठत्वात् सिद्धा सिद्धिसमाश्रयात्
ती उग्र स्वभावामुळे चंडिका म्हणून ओळखली जाते. निळ्या आणि पांढऱ्या रंगामुळे कमळासारखी दिसते. एकाच विजयावर ठाम राहते म्हणून जयाचं नाव आहे, आणि सर्व सिद्धीचं स्थान असल्याने तिला सिद्धा म्हणतात.
जयन्ती च जयात् प्रोक्ता विजया विजयाश्रयात् । प्रोक्तापराजिता वीर्याद् दुर्गा दुर्ग्रहरूपतः
विजय मिळवून देते म्हणून जयंती म्हणतात, जिंकण्याचं मूळ म्हणून विजयाचं नाव आहे. अपराजित सामर्थ्यामुळे अपराजिता आणि समजायला कठीण म्हणून दुर्गा असं तिला म्हणतात.
ओङ्कारसारशक्तित्वाद् सारेति परिकीर्तिता । गायत्री गायनात्मत्वात् सावित्री प्रसवस्थितेः
ओंकाराचा सार आणि शक्ती म्हणून तिला सार असं म्हणतात. गाण्याचं मूळ म्हणून गायत्री आणि सृष्टीमध्ये स्थिर असल्यामुळे सावित्री असं नाव आहे.
सरणात् सर्वदृष्टीनां कथितैषा सरस्वती । गौरी गौराङ्गदेहत्वाद् भवदेहानुषङ्गिणी
सर्व ज्ञानप्रवाहांमधून जी जीभेवर येते तीच सरस्वती म्हणतात; तिच्या गोऱ्या देहामुळे तिला गौरी असं नाव आहे, आणि ती आपल्या देहाशी नेहमीच जोडलेली असते.
सुप्तानाम् अथ बुद्धानाम् अम्मात्रोच्चारणाद् धृदि । नित्यं त्रैलोक्यभूतानाम् अमेतीन्दुकलोच्यते
झोपेत असो किंवा जागृत अवस्थेत, 'अं' या अक्षराचा उच्चार हृदयातून झाला की, ती नेहमीच त्रैलोक्याच्या सर्व जीवांमध्ये वाढणाऱ्या चंद्रकलेसारखी ओळखली जाते.
शिवयोर् व्योमरूपत्वाद् असितं लक्ष्यते वपुः । नभो हि मांसम् एताभ्यां दृष्टिकृष्टं विलोक्यते
शिव आणि पार्वती हे दोघेही आकाशस्वरूप असल्यामुळे त्यांचं रूप काळसर दिसतं; कारण त्यांच्या दृष्टीमुळे आकाश मांसासारखं भासतं.
आस्ते नभो नभस्य् एव तेन तौ नभसि स्थितौ । नभोनिभाव् अभूताङ्गाव् अच्छौ व्योम्न इवाग्रजौ
आकाश फक्त आकाशातच असतं, म्हणून ते दोघेही आकाशातच वास करतात; त्यांची शरीरं आकाशातूनच बनलेली, एकदम निर्मळ आणि पंचमहाभूतांमध्ये सर्वात प्राचीन आहेत.
हस्तपादांसमूर्ध्नां यद् बहुत्वाल्पत्वभेदतः । नानात्वं हलशूर्पादिस्रग्धरत्वं च तच् छृणु
हात, पाय, खांदे आणि डोकी यांच्या संख्येतील आणि आकारातील फरकामुळे जी विविधता दिसते, तसेच नांगर, सुप किंवा हार धरण्याच्या वेगवेगळ्या प्रकारांविषयी ऐक.
सा हि क्रिया भगवती परिस्पन्दैकरूपिणी । दद्यात् स्नायाच् च जुहुयाद् इत्याद्युग्रशरीरिणी
ती भगवती क्रिया म्हणजे केवळ स्पंदनस्वरूप आहे. तीच अर्पण करणे, स्नान करणे, यज्ञ करणे यांसारख्या कृती घडवते आणि तीच शरीराच्या तीव्र रूपात प्रकट होते.
चितिशक्तिर् अनाद्यन्ता तथाभातात्मनात्मनि । साकाशरूपिणी शान्ता दृश्यश्रीस् स्पन्दरूपिणी
चैतन्यशक्ती ही अनादि आणि अनंत आहे. ती खरी स्वरूपातून, रूप घेऊन, शांतपणे, दृश्याची शोभा आणि स्पंदनस्वरूप म्हणून प्रकट होते.
देव्यास् तस्या हि याẖ काल्या नानाभिनयवर्तनाः । ता इमा ब्रह्मणस् सर्गजरामरणरीतयः
त्या देवीच्या काळीच्या जी विविध हालचाली आणि कृती आहेत, त्या म्हणजेच ब्रह्मदेवाच्या सृष्टी, वृद्धत्व आणि मृत्यूच्या रीती आहेत.
क्रियासौ ग्रामनगरद्वीपमण्डलमालिकाः । स्पन्दात् करोति धत्ते ऽन्तẖ कल्पितावयवात्मिकाः
ती क्रिया आपल्या लहरींमुळे गाव, शहरं, बेटं आणि प्रदेश यांची साखळी निर्माण करते आणि टिकवते; हे सर्व मनाने कल्पिलेल्या विविध भागांनी बनलेलं असतं.
काली कमलिनी काली क्रिया ब्रह्माण्डकालिका । धत्ते स्वावयवीभूतां दृश्यलक्ष्मीम् इमां हृदि
काळी, कमळात जन्मलेली काळी, ही क्रिया, आणि विश्वव्यापी काळी—ती आपल्या स्वतःच्या अंगांप्रमाणे हृदयात ही दिसणारी समृद्धी धरून ठेवते.
न कदाचन चिद्देवी निर्दृश्यावयवा क्वचित् । शिवत्वव्यतिरेकेण शिवतैव विदृश्यता
चैतन्याची देवी कधीच, कुठेही, दिसणाऱ्या अंगांनी युक्त नसते; शिवाच्या अवस्थेपलीकडे, फक्त शिवच दिसतो.
यथाङ्गं शून्यता व्योम्नस् स्पन्दनं मातरिश्वनः । ज्योत्स्नायाश् शैत्यम् अङ्गं हि दृश्यम् एवं चितेẖ क्रिया
जसं आकाशाचं अंग म्हणजे रिक्तता, वाऱ्याचं अंग म्हणजे हालचाल, आणि चंद्रप्रकाशाचं अंग म्हणजे गारवा, तसंच चैतन्याचं अंग म्हणजे क्रिया.