स्वभावाच् चेतनं तस्माद् रुद्रत्वेन तथा स्थितम् । हेमेव रूपकत्वेन सन्निवेशविलासिना
म्हणून, जशी सोन्याची दागिने घालण्याची विविध रूपे असतात, तशीच चेतना आपल्या स्वभावाने रुद्र म्हणून स्थिर असते आणि त्या रूपांत रमते.
यन् नाम चेतनं यत्र तद् अवश्यं स्वभावतः । स्पन्दधर्मि भवत्य् एव वस्तुता हि स्वभावजा
जिथे जिथे चेतना आहे, तिथे तिला आपोआपच स्पंदनाचा गुण असतो; कारण प्रत्येक वस्तूची खरी ओळख तिच्या स्वभावातूनच येते.
यस् स्पन्दश् चिद्घनस्य स्वश् शिवस्यास्य स एव नः । स्ववासनावेशवशान् नृत्तम् इत्य् एव राजते
या ठिकाणी असलेल्या शुद्ध चेतनेच्या, म्हणजेच शिवाच्या, स्पंदनालाच आपण त्याच्या स्वतःच्या इच्छेने होणारे नृत्य असे म्हणतो.
अतस् स कल्पान्तशिवो रुद्रो रौद्राकृतिर् द्रुतम् । यन् नृत्यति हि तद् विद्धि चिद्घनस्पन्दनं निजम्
म्हणून कल्पाच्या शेवटी जो शिव, रौद्र रूप धारण करून जलदपणे नृत्य करतो, ते प्रत्यक्षात शुद्ध चेतनेचेच स्पंदन आहे, हे जाण.
प्रामाणिकदृशा दृश्यम् इदं नास्त्य् एव वस्तुतः । यदि वास्त्य् एव तत् सर्वं कल्पान्ते प्रविनश्यति
खऱ्या ज्ञानाच्या दृष्टीने हे जग खरंतर अस्तित्वातच नाही; आणि जरी ते असले, तरी सर्व काही कल्पाच्या शेवटी नष्ट होते.
तत् कल्पान्तमहाशून्ये एतस्मिन् परमाम्बरे । कथं किं नाम वा चेत्यं चेत्ता चेतति चिद्घनः
कल्पाच्या शेवटी या महान रिकाम्या आकाशात, जेव्हा मन शुद्ध चैतन्य होते, तेव्हा कोण आणि काय विचारू शकते?
एतद् एव तदाप्य् अङ्ग द्वैतैक्याम्भोदशान्तये । यदि चिन्मात्रनभसश् चेत्यम् अस्ति न किञ्चन
प्रिय सखा, त्या वेळी द्वैत आणि अद्वैत या भ्रमाचा अंत व्हावा म्हणून, शुद्ध चैतन्याच्या आकाशात काही वस्तू असली, तरी ती काहीच नाही.
न किञ्चिच् चेतति ततẖ क्वचित् कश्चित् कदाचन । सर्वं शान्तं दृषन्मौनं विज्ञानघनम् अम्बरम्
जेव्हा काहीच जाणवत नाही, तेव्हा कधीच, कुठेही, कोणाकडूनही काही विचारले जात नाही; सर्वत्र शांतता असते, दृष्टी मौन होते आणि आकाश शुद्ध ज्ञानाने भरलेले असते.
यच् चेदं चेत्यते नाम तत् स्वभावो ऽस्य वल्गति । चित्स्वभावस्य शान्तस्य स्वसत्तायाम् अवस्थितेः
जे काही जाणवलं जातं, ते सगळं या चैतन्याच्या स्वभावाचा खेळ आहे; कारण शांत असलेलं चैतन्य आपल्या अस्तित्वातच स्थिर राहतं.
यथा स्वप्ने चिद् एवान्तḫ पुरपत्तनवद् भवेत् । पुरादि न तु तत् किञ्चिद् विज्ञानाकाशम् एव तत्
जसं स्वप्नात आतल्या आत फक्त चैतन्यच शहरासारखं दिसतं, तसं ते शहर वगैरे खरंतर काहीच नसतं—ते फक्त ज्ञानाचं आकाश असतं.
आत्मनात्मनि चिच् छून्यं ज्ञातारं ज्ञेयम् अप्य् अलम् । तथादिसर्गाद् आरभ्य वेत्ति स्वं कचनं च तत्
स्वतःच्या आत, आत्म्यात फक्त चैतन्याचं रिकामेपण असतं—तेथे जाणणारा आणि जे जाणलं जातं, असं काहीच नसतं; पण सृष्टीच्या सुरुवातीपासून ते स्वतःला काहीतरी म्हणून ओळखतं.
स्वयम् अन्तẖ कचत्कान्तिश् चिदाकाशस् स्वभावखे । अयं सो ऽहम् अयं च त्वं करोतीत्य् आदिकल्पनम्
स्वतःच्या आतल्या प्रकाशामुळे, चैतन्याचं आकाश आपल्या स्वभावानेच 'मी हे आहे, तू ते आहेस' अशी कल्पना करतं आणि अशा प्रकारच्या भावना निर्माण करतं.
तस्मान् न द्वैतम् अस्तीह न चैक्यं न च शून्यता । न चेत्ता चेतनं चैव मौनम् एव न तच् च वा
म्हणून इथे द्वैत नाही, एकत्व नाही, शून्यताही नाही; जाणणारा नाही, जाणीवही नाही, शांतता नाही आणि तिचा अभावही नाही.
न चेतति क्वचित् किञ्चित् कश्चिच् चेत्याद्यभावतः । तेन चेत्तापि नास्त्य् एव मौनम् एवेति शिष्यते
कोणीही, कुठेही, काहीच ओळखत नाही, कारण वस्तू आणि जाणिवेचा अभाव आहे; त्यामुळे जाणणारा सुद्धा खरा अस्तित्वात नाही—फक्त शांतता उरते.
निर्विकल्पसमाधिर् हि सिद्धान्तस् सर्ववाङ्मये । तच् च जीवद्दृषन्मौनं तूष्णीम् एवात आस्यताम्
सर्व शास्त्रांचा ठाम निष्कर्ष म्हणजे कल्पनारहित समाधी; हेच जिवंत शांतता आहे—म्हणून फक्त शांत बसा.
कुर्वन् निजं प्रकृतम् एव यथाप्रवाहम् आचारजालम् अचलḫ परमार्थमौनात् । निर्मानमोहमदभेदम् अनङ्गजीवम् आकाशकोशविशदाशय शान्तम् आस्स्व
आपले नैसर्गिक वर्तन जसे आहे तसेच कर, पण परमार्थाच्या शांततेतून हलू नको; अहंकार, भ्रम, मद, भेद आणि इच्छा न ठेवता, आकाशासारख्या निर्मळ मनाने शांततेत स्थिर रहा.
अनन्तरं मुने ब्रूहि काली किम् इव नृत्यति । किं शूर्पहलकुद्दालमुसुलादिस्रजां धृतिः
मुनिवर, आता मला सांगा, काळी कशी नाचते? तिच्या सुप, ढाल, फावडे, मुसळ आणि अशा वस्तूंच्या माळांचा अर्थ काय आहे?
स भैरवश् चिदाकाशश् शिव इत्य् अभिधीयते । अनन्यां तस्य तां विद्धि स्पन्दशक्तिम् अनामयाम्
तो भैरव म्हणजेच चैतन्याचं आकाश, ज्याला शिव म्हणतात. त्याची एकमेव, शुद्ध आणि अद्वितीय कंपनशक्ती म्हणजेच काळी आहे, हे जाणून घ्या.
यथैकं पवनस्पन्दाव् एकम् औष्ण्यानलौ यथा । चिन्मात्रं स्पन्दशक्तिश् च तथैवैकात्म सर्वदा
जसा वाऱ्याचा ओळख त्याच्या हलण्यावरून आणि आगीचा ओळख उष्णतेवरून होतो, तसंच चैतन्य आणि कंपनशक्ती यांचं नेहमी एकरूप असणं आहे.
स्पन्देन लक्ष्यते वायुर् वह्निर् औष्ण्येन लक्ष्यते । तत् स्पन्दमय्या शक्त्यैवं लक्ष्यते नान्यथा किल
वारा त्याच्या हालचालीने ओळखला जातो, अग्नी उष्णतेने ओळखला जातो; त्याचप्रमाणे ही कंपनमय शक्तीही तिच्या कंपनामुळेच ओळखता येते, दुसऱ्या कुठल्याही प्रकारे नाही.
शिवं ब्रह्म विदुश् शान्तम् अवाच्यं वाग्विदाम् अपि । स्पन्दशक्तिस् तदिच्छेदं दृश्याभासं तनोति सा
शिव किंवा ब्रह्म हे ज्ञानी लोक शांत स्वरूपाचं, अगदी विद्वानांनाही शब्दांत न सांगता येणारं असं ओळखतात. त्या स्पंदनशक्तीचं थांबणं म्हणजेच या जगाचं भासमान रूप निर्माण होतं.
साकारस्य नरस्येच्छा यथा वा कल्पनापुरम् । करोत्य् एवं शिवस्येच्छा करोतीदम् अनाकृतेः
जसं एखाद्या माणसाच्या इच्छेने किंवा कल्पनेने मनात एक शहर तयार होतं, तसं निराकार असलेल्या शिवाची इच्छा या सगळ्या जगाची निर्मिती करते.
सैषा चितिर् इति प्रोक्ता चेत्योन्मुखतयोदिता । सैषोक्ता वासनानाम्नी वासनाद् दृश्यसंविदः
हीच चेतना म्हणून ओळखली जाते, जी वस्तूंकडे वळणाऱ्या वृत्तीमधून प्रकट होते. हिला 'वासना' असंही म्हणतात, आणि वासनेंतूनच दृश्य गोष्टींची जाणीव होते.
सैषा जीवकला प्रोक्ता जीवनाज् जीवनैषणा । प्रकृतित्वेन सर्गस्य स्वयं प्रकृतितां गता
हीच जीवाची शक्ती म्हणून ओळखली जाते; जीवनातून जगण्याची इच्छा निर्माण होते. सृष्टीच्या मूळ स्वरूपात, ही शक्तीच निसर्गाचं मूळ बनते.
दृश्याभासानुभूतीनां करणात् प्रोच्यते क्रिया । वाडवाग्निशिखाकारा शोषाच् छुष्केति कथ्यते
दृश्य गोष्टींचा अनुभव घडवून आणते म्हणून तिला कृती असं म्हणतात. ती अग्नीच्या ज्वाळेसारखी असून, सर्व काही वाळवते आणि कोरडं करते असं सांगितलं जातं.
चण्डित्वाच् चण्डिका प्रोक्ता सोत्पलोत्पलवर्णतः । जया जयैकनिष्ठत्वात् सिद्धा सिद्धिसमाश्रयात्
ती उग्र स्वभावामुळे चंडिका म्हणून ओळखली जाते. निळ्या आणि पांढऱ्या रंगामुळे कमळासारखी दिसते. एकाच विजयावर ठाम राहते म्हणून जयाचं नाव आहे, आणि सर्व सिद्धीचं स्थान असल्याने तिला सिद्धा म्हणतात.
जयन्ती च जयात् प्रोक्ता विजया विजयाश्रयात् । प्रोक्तापराजिता वीर्याद् दुर्गा दुर्ग्रहरूपतः
विजय मिळवून देते म्हणून जयंती म्हणतात, जिंकण्याचं मूळ म्हणून विजयाचं नाव आहे. अपराजित सामर्थ्यामुळे अपराजिता आणि समजायला कठीण म्हणून दुर्गा असं तिला म्हणतात.
ओङ्कारसारशक्तित्वाद् सारेति परिकीर्तिता । गायत्री गायनात्मत्वात् सावित्री प्रसवस्थितेः
ओंकाराचा सार आणि शक्ती म्हणून तिला सार असं म्हणतात. गाण्याचं मूळ म्हणून गायत्री आणि सृष्टीमध्ये स्थिर असल्यामुळे सावित्री असं नाव आहे.
सरणात् सर्वदृष्टीनां कथितैषा सरस्वती । गौरी गौराङ्गदेहत्वाद् भवदेहानुषङ्गिणी
सर्व ज्ञानप्रवाहांमधून जी जीभेवर येते तीच सरस्वती म्हणतात; तिच्या गोऱ्या देहामुळे तिला गौरी असं नाव आहे, आणि ती आपल्या देहाशी नेहमीच जोडलेली असते.
सुप्तानाम् अथ बुद्धानाम् अम्मात्रोच्चारणाद् धृदि । नित्यं त्रैलोक्यभूतानाम् अमेतीन्दुकलोच्यते
झोपेत असो किंवा जागृत अवस्थेत, 'अं' या अक्षराचा उच्चार हृदयातून झाला की, ती नेहमीच त्रैलोक्याच्या सर्व जीवांमध्ये वाढणाऱ्या चंद्रकलेसारखी ओळखली जाते.