चिद्व्योमैव परं शून्यं सन्निवेशेन नेतरत् । तथा संलक्ष्यते राम भैरवाकारतां गतम्
हे राम, केवळ चैतन्याचं आकाशच खरं शून्य आहे, दुसरं काहीही नाही; म्हणूनच ते भैरवाच्या रूपात दिसतं.
वाच्यवाचकसम्बन्धं विना बोधो न जायते । यस्मात् तस्मात् त्वयि मया दृष्टम् एवं प्रवर्णितम्
वाच्य आणि वाचक यांचा संबंध नसला, तर ज्ञान होत नाही; म्हणून मी तुला मी पाहिलेलं असं सांगितलं आहे.
यद् एव वाच्य् उपारूढम् एतद् राम तद् एव ते । रूढाधिभौतिकदृशẖ क्षणात् सत्यात्मतां गतम्
हे राम, ज्या गोष्टीला तू निश्चित अर्थ दिलास, तीच गोष्ट तुझ्या मनात प्रत्यक्ष भौतिक स्वरूपात क्षणात खरी वाटू लागते.
न भैरवी सा नैवासौ भैरवो नैव स क्षयः । समस्तम् एव तद् भ्रान्तिमात्रं चिद्व्योम भासते
ती भैरवी नाही, तो भैरवही नाही, आणि तो नाशही नाही; हे सगळं फक्त भ्रम आहे, आणि केवळ चैतन्याचं आकाशच खऱ्या अर्थाने उजळून दिसतं.
स्वप्ननिर्माणपुरवत् सङ्कल्परणवेगवत् । कथार्थसार्थरसवन् मनोराज्यविलासवत्
जसं स्वप्नातलं शहर, जसं कल्पनेच्या तरंगासारखं वेगवान, जसं गोष्टीचं सार, किंवा मनातल्या राज्याचं सुख—तसंच हे सगळं आहे.
यथा स्वप्नपुरं स्वच्छे व्योम्नि मौक्तिकधीर् यथा । यथा केशोण्डुकं व्योम्नि तथा चिद् भाति चिद्घने
जसं स्वच्छ आकाशात स्वप्नातील शहर दिसतं, जसं मण्यांची माळ किंवा केसाचा गोळा आकाशात दिसतो, तसंच चैतन्याच्या महासागरात चैतन्य उजळून दिसतं.
चिन्मात्राकाशम् एवाच्छं कचति स्वात्मनात्मनि । यथा नाम तथाभाति तदात्मैव जगत्तया
शुद्ध चैतन्याचं आकाश, निर्मळ आणि उजळ, स्वतःमध्येच स्वतःच्या रूपानं प्रकट होतं. जसं दिसतं तसं ते खरं असतं — म्हणूनच हे जग म्हणजे तोच आत्मा आहे.
यथा चिद्व्योम्नि कचति स्व एवात्मा जगत्तया । तथा कचति तत् तत्र कल्पान्तशिवनर्तनम्
जसं चैतन्याच्या आकाशात आत्माच जगाच्या रूपानं चमकत असतो, तसंच त्यात कल्पाच्या शेवटी शंकराचं नृत्य घडतं.
शिवयोर् एवम् आकारो निराकारो ऽङ्ग वर्णितः । अधुना शृणु वक्ष्ये ते नृत्तस्यानृत्ततास्थितिम्
माझ्या प्रिय, मी आतापर्यंत शंकराच्या निराकार रूपाचं वर्णन केलं. आता ऐक, मी तुला त्या नृत्याच्या खोटेपणाची स्थिती सांगतो.
चेतनं चेतनाद् धेतोẖ किञ्चित् संस्पन्दनं विना । क्वचित् स्थातुं न शक्नोति वस्त्व् अवस्तुतया यथा
चैतन्याला, स्वतःच्याच कारणामुळे जर काही हालचाल नसेल, तर ते कुठेही टिकू शकत नाही — जसं एखादी वस्तू नसताना वस्तू राहू शकत नाही.
स्वभावाच् चेतनं तस्माद् रुद्रत्वेन तथा स्थितम् । हेमेव रूपकत्वेन सन्निवेशविलासिना
म्हणून, जशी सोन्याची दागिने घालण्याची विविध रूपे असतात, तशीच चेतना आपल्या स्वभावाने रुद्र म्हणून स्थिर असते आणि त्या रूपांत रमते.
यन् नाम चेतनं यत्र तद् अवश्यं स्वभावतः । स्पन्दधर्मि भवत्य् एव वस्तुता हि स्वभावजा
जिथे जिथे चेतना आहे, तिथे तिला आपोआपच स्पंदनाचा गुण असतो; कारण प्रत्येक वस्तूची खरी ओळख तिच्या स्वभावातूनच येते.
यस् स्पन्दश् चिद्घनस्य स्वश् शिवस्यास्य स एव नः । स्ववासनावेशवशान् नृत्तम् इत्य् एव राजते
या ठिकाणी असलेल्या शुद्ध चेतनेच्या, म्हणजेच शिवाच्या, स्पंदनालाच आपण त्याच्या स्वतःच्या इच्छेने होणारे नृत्य असे म्हणतो.
अतस् स कल्पान्तशिवो रुद्रो रौद्राकृतिर् द्रुतम् । यन् नृत्यति हि तद् विद्धि चिद्घनस्पन्दनं निजम्
म्हणून कल्पाच्या शेवटी जो शिव, रौद्र रूप धारण करून जलदपणे नृत्य करतो, ते प्रत्यक्षात शुद्ध चेतनेचेच स्पंदन आहे, हे जाण.
प्रामाणिकदृशा दृश्यम् इदं नास्त्य् एव वस्तुतः । यदि वास्त्य् एव तत् सर्वं कल्पान्ते प्रविनश्यति
खऱ्या ज्ञानाच्या दृष्टीने हे जग खरंतर अस्तित्वातच नाही; आणि जरी ते असले, तरी सर्व काही कल्पाच्या शेवटी नष्ट होते.
तत् कल्पान्तमहाशून्ये एतस्मिन् परमाम्बरे । कथं किं नाम वा चेत्यं चेत्ता चेतति चिद्घनः
कल्पाच्या शेवटी या महान रिकाम्या आकाशात, जेव्हा मन शुद्ध चैतन्य होते, तेव्हा कोण आणि काय विचारू शकते?
एतद् एव तदाप्य् अङ्ग द्वैतैक्याम्भोदशान्तये । यदि चिन्मात्रनभसश् चेत्यम् अस्ति न किञ्चन
प्रिय सखा, त्या वेळी द्वैत आणि अद्वैत या भ्रमाचा अंत व्हावा म्हणून, शुद्ध चैतन्याच्या आकाशात काही वस्तू असली, तरी ती काहीच नाही.
न किञ्चिच् चेतति ततẖ क्वचित् कश्चित् कदाचन । सर्वं शान्तं दृषन्मौनं विज्ञानघनम् अम्बरम्
जेव्हा काहीच जाणवत नाही, तेव्हा कधीच, कुठेही, कोणाकडूनही काही विचारले जात नाही; सर्वत्र शांतता असते, दृष्टी मौन होते आणि आकाश शुद्ध ज्ञानाने भरलेले असते.
यच् चेदं चेत्यते नाम तत् स्वभावो ऽस्य वल्गति । चित्स्वभावस्य शान्तस्य स्वसत्तायाम् अवस्थितेः
जे काही जाणवलं जातं, ते सगळं या चैतन्याच्या स्वभावाचा खेळ आहे; कारण शांत असलेलं चैतन्य आपल्या अस्तित्वातच स्थिर राहतं.
यथा स्वप्ने चिद् एवान्तḫ पुरपत्तनवद् भवेत् । पुरादि न तु तत् किञ्चिद् विज्ञानाकाशम् एव तत्
जसं स्वप्नात आतल्या आत फक्त चैतन्यच शहरासारखं दिसतं, तसं ते शहर वगैरे खरंतर काहीच नसतं—ते फक्त ज्ञानाचं आकाश असतं.
आत्मनात्मनि चिच् छून्यं ज्ञातारं ज्ञेयम् अप्य् अलम् । तथादिसर्गाद् आरभ्य वेत्ति स्वं कचनं च तत्
स्वतःच्या आत, आत्म्यात फक्त चैतन्याचं रिकामेपण असतं—तेथे जाणणारा आणि जे जाणलं जातं, असं काहीच नसतं; पण सृष्टीच्या सुरुवातीपासून ते स्वतःला काहीतरी म्हणून ओळखतं.
स्वयम् अन्तẖ कचत्कान्तिश् चिदाकाशस् स्वभावखे । अयं सो ऽहम् अयं च त्वं करोतीत्य् आदिकल्पनम्
स्वतःच्या आतल्या प्रकाशामुळे, चैतन्याचं आकाश आपल्या स्वभावानेच 'मी हे आहे, तू ते आहेस' अशी कल्पना करतं आणि अशा प्रकारच्या भावना निर्माण करतं.
तस्मान् न द्वैतम् अस्तीह न चैक्यं न च शून्यता । न चेत्ता चेतनं चैव मौनम् एव न तच् च वा
म्हणून इथे द्वैत नाही, एकत्व नाही, शून्यताही नाही; जाणणारा नाही, जाणीवही नाही, शांतता नाही आणि तिचा अभावही नाही.
न चेतति क्वचित् किञ्चित् कश्चिच् चेत्याद्यभावतः । तेन चेत्तापि नास्त्य् एव मौनम् एवेति शिष्यते
कोणीही, कुठेही, काहीच ओळखत नाही, कारण वस्तू आणि जाणिवेचा अभाव आहे; त्यामुळे जाणणारा सुद्धा खरा अस्तित्वात नाही—फक्त शांतता उरते.
निर्विकल्पसमाधिर् हि सिद्धान्तस् सर्ववाङ्मये । तच् च जीवद्दृषन्मौनं तूष्णीम् एवात आस्यताम्
सर्व शास्त्रांचा ठाम निष्कर्ष म्हणजे कल्पनारहित समाधी; हेच जिवंत शांतता आहे—म्हणून फक्त शांत बसा.
कुर्वन् निजं प्रकृतम् एव यथाप्रवाहम् आचारजालम् अचलḫ परमार्थमौनात् । निर्मानमोहमदभेदम् अनङ्गजीवम् आकाशकोशविशदाशय शान्तम् आस्स्व
आपले नैसर्गिक वर्तन जसे आहे तसेच कर, पण परमार्थाच्या शांततेतून हलू नको; अहंकार, भ्रम, मद, भेद आणि इच्छा न ठेवता, आकाशासारख्या निर्मळ मनाने शांततेत स्थिर रहा.
अनन्तरं मुने ब्रूहि काली किम् इव नृत्यति । किं शूर्पहलकुद्दालमुसुलादिस्रजां धृतिः
मुनिवर, आता मला सांगा, काळी कशी नाचते? तिच्या सुप, ढाल, फावडे, मुसळ आणि अशा वस्तूंच्या माळांचा अर्थ काय आहे?
स भैरवश् चिदाकाशश् शिव इत्य् अभिधीयते । अनन्यां तस्य तां विद्धि स्पन्दशक्तिम् अनामयाम्
तो भैरव म्हणजेच चैतन्याचं आकाश, ज्याला शिव म्हणतात. त्याची एकमेव, शुद्ध आणि अद्वितीय कंपनशक्ती म्हणजेच काळी आहे, हे जाणून घ्या.
यथैकं पवनस्पन्दाव् एकम् औष्ण्यानलौ यथा । चिन्मात्रं स्पन्दशक्तिश् च तथैवैकात्म सर्वदा
जसा वाऱ्याचा ओळख त्याच्या हलण्यावरून आणि आगीचा ओळख उष्णतेवरून होतो, तसंच चैतन्य आणि कंपनशक्ती यांचं नेहमी एकरूप असणं आहे.
स्पन्देन लक्ष्यते वायुर् वह्निर् औष्ण्येन लक्ष्यते । तत् स्पन्दमय्या शक्त्यैवं लक्ष्यते नान्यथा किल
वारा त्याच्या हालचालीने ओळखला जातो, अग्नी उष्णतेने ओळखला जातो; त्याचप्रमाणे ही कंपनमय शक्तीही तिच्या कंपनामुळेच ओळखता येते, दुसऱ्या कुठल्याही प्रकारे नाही.