स्वसत्तामात्रकाद् अन्यत् किञ्चित् तस्य न युज्यते । अन्यत्वम् उररीकर्तुं व्योमावश्यम् असौ किल
त्याच्या स्वतःच्या अस्तित्वाखेरीज दुसरे काही त्याला लागू पडत नाही; दुसरे काही व्हायचे असेल, तर त्याला आकाशासारखेच व्हावे लागेल.
तस्मात् तस्य यद् अक्षुब्धं सत्तामात्रं स्वम् आसनम् । अनादिमध्यपर्यन्तं सर्वशक्तिमयात्मकम्
म्हणून त्याची जी शांत, शुद्ध अस्तित्वरूप स्थिती आहे, तीच त्याचे खरे स्थान आहे—ती न सुरुवात, न मध्य, न शेवट असलेली आणि सर्व सामर्थ्यांनी युक्त आहे.
तद् एतत् त्रिजगत् सर्गẖ कल्पान्तो व्योम भूर् दिशः । नाश उत्पादनं राम विरामो भासनं तमः
हे तीनही जगांचे निर्माण, युगाचा शेवट, आकाश, पृथ्वी, दिशा; नाश, उत्पत्ती, विश्रांती, तेज आणि अंधार— हे सर्वच.
जननं मरणं माया मोहो मान्द्यम् अवस्तुता । वस्तुता च विवेकश् च बन्धो मोक्षश् शुभाशुभे
जन्म, मृत्यू, माया, भ्रम, आळशीपणा, असत्यता, सत्यता, विवेक, बंधन, मुक्ती, शुभ आणि अशुभ— हे सगळेच.
विद्याविद्या सदेहत्वं विदेहत्वं क्षणश् चिरम् । चञ्चलत्वं स्थिरत्वं च त्वं चाहं चेतरच् च तत्
ज्ञान आणि अज्ञान, देहधारण आणि देहाशिवाय असणे, क्षणिकपणा आणि दीर्घकाळ टिकणे, चंचलता आणि स्थिरता, 'तू', 'मी' आणि बाकीचे सर्व— हेही.
सद् असच् चाथ सदसन् मौर्ख्यं पाण्डित्यम् एव च । देशकालौ क्रियाद्रव्यकलना केलिकल्पनम्
सत्य आणि असत्य, किंवा दोन्ही मिळून; मूर्खपणा आणि विद्वत्ता; देश आणि काळ, कृती, वस्तू, मोजमाप आणि खेळ— हेही.
रूपालोकमनस्कारकर्मबुद्धीन्द्रियात्मकम् । तेजोवार्यनिलाकाशपृथ्व्यादिकम् इदं ततम्
रूप, बघणं, मनाचा कल, कृती, बुद्धी, इंद्रियं, अग्नी, पाणी, वारा, आकाश, पृथ्वी आणि बाकी सर्व या सर्वांत ते व्यापून आहे.
एतत् सर्वम् असौ शुद्धश् चिदाकाशो निरामयः । अजहद् व्योमताम् एव सर्वात्मैवैवम् आस्थितः
हे सर्व शुद्ध, निर्मळ, दुःखरहित आणि चेतनेच्या आकाशासारखंच आहे; ते कधीच आपली मूळ अवस्था सोडत नाही आणि सर्वांचं आत्मरूप आहे.
एतत् सर्वं च विमलं खम् एवात्र न संशयः । अस्माद् अनन्यत् स्वप्नाद्रिर् दृष्टान्तो ऽत्राविखण्डितः
हे सर्व अगदी निर्मळ आणि केवळ आकाशच आहे, यात काहीच शंका नाही; जसं स्वप्नातला डोंगर वेगळा नसतो, तसंच हेही यापासून वेगळं नाही, हा दृष्टांत अखंड आहे.
चिन्मयḫ परमाकाशो य एष कथितो मया । एषो ऽसौ शिव इत्य् उक्तो भवत्य् एष सनातनः
ही चेतनेची श्रेष्ठ अशी आकाशरूप अवस्था जी मी सांगितली, तिलाच 'शिव' असं म्हणतात; हेच सनातन आहे.
स एष हरिर् इत्य् आस्ते भवत्य् एष पितामहः । चन्द्रो ऽर्क इन्द्रो वरुणो यमो वैश्रवणो ऽनिलः
हा हरी आहे, हा पितामह आहे; तोच चंद्र, सूर्य, इंद्र, वरुण, यम, वैश्रवण आणि वारा आहे.
अनलो जलदो ऽम्भोधिर् ह्यो ऽद्य श्वश् चास्ति नास्ति च । इत्य् एते चिन्मयाकाशकोशलेशास् स्फुरन्त्य् अलम्
तोच अग्नी, पाऊस देणारा, समुद्र, काल-परवा, आज, उद्या, अस्तित्व आणि अनस्तित्व — हे सगळे शुद्ध चेतनेच्या आकाशातील एक लहान झलक आहेत.
एवंविधाभिस् सञ्ज्ञाभिर् मुधाभावनयेदृशाः । स्वभावमात्रबोधेन भवन्त्य् एते तु तादृशाः
अशा नावांनी मुर्ख लोक वेगवेगळ्या रूपांची कल्पना करतात; पण त्यांच्या खऱ्या स्वरूपाची ओळख झाली, की ती वस्तू तशीच दिसते.
अबोधो बोध इत्य् एवं चिद्व्योमैवात्मनि स्थितम् । तस्माद् भेदोद्भेदम् ऐक्यं नास्त्य् एवेति प्रशाम्यताम्
अज्ञान आणि ज्ञान — हे दोन्ही स्वतःच्या अंतरातील चेतना-आकाशातच आहेत; म्हणून भेद, उदय किंवा ऐक्य यांचा काहीही संबंध नाही, सर्व कल्पना शांत व्हाव्यात.
तावत् तरङ्गत्वम् अयं करोति जीवस् स्वसंसारमहासमुद्रे । यावन् न जानाति परं स्वभावं निरामयं तन्मयताम् उपेतः
जोपर्यंत एखाद्याला त्या सर्वोच्च, निर्मळ खऱ्या स्वरूपाची ओळख होत नाही आणि तो त्याच्यात एकरूप होत नाही, तोपर्यंत तो आपल्या संसाराच्या मोठ्या समुद्रात लाटेसारखा होत राहतो.
ज्ञाते तु शान्तिं स तथोपयाति यथा न सो ऽब्धिर् न तरङ्गको ऽसौ । यथास्थितं सर्वम् इदं च शान्तं भवत्य् अनन्तं परम् एव तस्य
पण जेव्हा हे समजते, तेव्हा त्याला खरी शांती मिळते. मग तिथे ना समुद्र उरतो ना लाट; सर्व काही जसेच्या तसे शांत, अनंत आणि खरेच सर्वोच्च त्याच्यासाठी राहते.
चिन्मात्रपरमाकाश एष यẖ कथितो मया । एषो ऽसौ शिव इत्य् उक्तस् तदा रुद्रḫ प्रनृत्यति
मी सांगितलेले हे शुद्ध चैतन्याचे सर्वोच्च आकाश म्हणजेच शिव होय; तेव्हा रुद्र नृत्य करतो.
यासौ तस्याकृतिर् नासाव् आकृतिẖ कृतिनां वर । तच् चिन्मात्रघनं व्योम तथा कचति तादृशम्
त्याचे जे रूप आहे, ते खरंतर रूपच नाही, हे जाणकारांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तुझ्यासाठी सांगतो; ते शुद्ध चैतन्याचे घट्ट आकाश असेच तेजाने झळकत असते.
मया दृष्टं तद् आकाशम् एव शान्तं तदाकृति । मयैव तत् परिज्ञातं नान्यḫ पश्यति तत् तथा
हे शांत आणि त्या स्वरूपाचं आकाश मीच पाहिलं आहे; ते पूर्णपणे समजून घेतलं आहे, आणि असं कुणीच दुसरं पाहू शकत नाही.
यथा नाम स कल्पान्तस् स रुद्रस् सा च भैरवी । मायामात्रं तथा सर्वं परिज्ञातम् अलं मया
जसं कल्पाच्या शेवटीचा तो रुद्र, ती भैरवी हे सगळं माया आहे, तसंच मी सर्व काही फक्त भ्रांतिस्वरूप आहे हे नीट ओळखलं आहे.
चिद्व्योमैव परं शून्यं सन्निवेशेन नेतरत् । तथा संलक्ष्यते राम भैरवाकारतां गतम्
हे राम, केवळ चैतन्याचं आकाशच खरं शून्य आहे, दुसरं काहीही नाही; म्हणूनच ते भैरवाच्या रूपात दिसतं.
वाच्यवाचकसम्बन्धं विना बोधो न जायते । यस्मात् तस्मात् त्वयि मया दृष्टम् एवं प्रवर्णितम्
वाच्य आणि वाचक यांचा संबंध नसला, तर ज्ञान होत नाही; म्हणून मी तुला मी पाहिलेलं असं सांगितलं आहे.
यद् एव वाच्य् उपारूढम् एतद् राम तद् एव ते । रूढाधिभौतिकदृशẖ क्षणात् सत्यात्मतां गतम्
हे राम, ज्या गोष्टीला तू निश्चित अर्थ दिलास, तीच गोष्ट तुझ्या मनात प्रत्यक्ष भौतिक स्वरूपात क्षणात खरी वाटू लागते.
न भैरवी सा नैवासौ भैरवो नैव स क्षयः । समस्तम् एव तद् भ्रान्तिमात्रं चिद्व्योम भासते
ती भैरवी नाही, तो भैरवही नाही, आणि तो नाशही नाही; हे सगळं फक्त भ्रम आहे, आणि केवळ चैतन्याचं आकाशच खऱ्या अर्थाने उजळून दिसतं.
स्वप्ननिर्माणपुरवत् सङ्कल्परणवेगवत् । कथार्थसार्थरसवन् मनोराज्यविलासवत्
जसं स्वप्नातलं शहर, जसं कल्पनेच्या तरंगासारखं वेगवान, जसं गोष्टीचं सार, किंवा मनातल्या राज्याचं सुख—तसंच हे सगळं आहे.
यथा स्वप्नपुरं स्वच्छे व्योम्नि मौक्तिकधीर् यथा । यथा केशोण्डुकं व्योम्नि तथा चिद् भाति चिद्घने
जसं स्वच्छ आकाशात स्वप्नातील शहर दिसतं, जसं मण्यांची माळ किंवा केसाचा गोळा आकाशात दिसतो, तसंच चैतन्याच्या महासागरात चैतन्य उजळून दिसतं.
चिन्मात्राकाशम् एवाच्छं कचति स्वात्मनात्मनि । यथा नाम तथाभाति तदात्मैव जगत्तया
शुद्ध चैतन्याचं आकाश, निर्मळ आणि उजळ, स्वतःमध्येच स्वतःच्या रूपानं प्रकट होतं. जसं दिसतं तसं ते खरं असतं — म्हणूनच हे जग म्हणजे तोच आत्मा आहे.
यथा चिद्व्योम्नि कचति स्व एवात्मा जगत्तया । तथा कचति तत् तत्र कल्पान्तशिवनर्तनम्
जसं चैतन्याच्या आकाशात आत्माच जगाच्या रूपानं चमकत असतो, तसंच त्यात कल्पाच्या शेवटी शंकराचं नृत्य घडतं.
शिवयोर् एवम् आकारो निराकारो ऽङ्ग वर्णितः । अधुना शृणु वक्ष्ये ते नृत्तस्यानृत्ततास्थितिम्
माझ्या प्रिय, मी आतापर्यंत शंकराच्या निराकार रूपाचं वर्णन केलं. आता ऐक, मी तुला त्या नृत्याच्या खोटेपणाची स्थिती सांगतो.
चेतनं चेतनाद् धेतोẖ किञ्चित् संस्पन्दनं विना । क्वचित् स्थातुं न शक्नोति वस्त्व् अवस्तुतया यथा
चैतन्याला, स्वतःच्याच कारणामुळे जर काही हालचाल नसेल, तर ते कुठेही टिकू शकत नाही — जसं एखादी वस्तू नसताना वस्तू राहू शकत नाही.