कालत्रयस्थितजगत्त्रितयाम्बराङ्गी चित् सा तथा कचति तेन तथास्थितेन । रूपेण चित्रकृदुदारमनस्स्थचित्रसंसारजालसदृशेन कचज्जवेन
ती चेतना, तीन काळात असलेल्या तीन जगात आकाशासारखी वावरणारी आहे; त्या अवस्थेत, ती जशी चित्रकाराच्या मनातील अद्भुत चित्रांसारखी दिसते, तशीच संसाराच्या जाळ्यातील जलद खेळासारखी वागते.
सर्गात्मकं वपुर् अनेकचिदात्मकत्वात् संशान्तखैकवपुर् एकविदात्मकत्वात् । एकं निमेषणसमुन्मिषितैकरूपं सा बिभ्रती वपुर् अनन्तम् अनादि भाति
तिचे रूप म्हणजे सृष्टीचे मूळ, कारण तिच्या अनेक चेतना आहेत; पण शांत आकाशासारखी, तिचे रूप एकच आहे. डोळे उघडण्याबंद करण्याइतक्या क्षणात ती एकच रूप धारण करते, आणि अनंत, अनादी रूपाने प्रकाशते.
तस्यां विभाति तद् अनन्तशिलात्मकोशलेखाब्जचक्ररचनादिवद् एव दृश्यम् । व्योमात्मकं गगनमात्रशरीरवत्यां चित्त्वाद् द्रवाज् जलधिकोश इवोर्मिलेखाः
तिच्या अंतर्यामध्ये तो अनंत, पारदर्शक तेजस्वी गाभा चमकत असतो, जणू काही रेषा, कमळे आणि वर्तुळांची सुंदर रचना दिसावी तसा. तिचं शरीर फक्त आकाशासारखं असताना, तिच्या चैतन्यात लाटांच्या रेषा जशा समुद्रावर उमटतात किंवा आकाशात वेगवेगळ्या रूपात दिसतात, तशाच उमटतात.
महती भैरवी देवी नृत्यतḫ पूरिताम्बरा । तस्य कल्पान्तरुद्रस्य सा पुरो भैरवाकृतेः
ती महान, भयंकर देवी नाचत आहे आणि सगळं आकाश भरून टाकते. त्या कल्पांताच्या रुद्रासमोर ती भीषण रूप धारण करून उभी आहे.
सिरामर्माश्रितोग्राग्निदग्धस्थाणुवनावनिः । कल्पान्तवातव्याधूता वनमालेव नृत्यति
तिच्या नसांमध्ये आणि मर्मस्थळी तीव्र अग्नीने भाजून गेलेलं आहे; कल्पांताच्या वाऱ्याने हलणाऱ्या, झाडं आणि जमीन फक्त ठिगळांसारखी उरलेल्या जंगलासारखी ती नाचते.
कुणालोलूखलबृसीहलशूर्पकरण्डकैः । मुसुलोदञ्चनस्थालीकुम्भस्रग्दामधारिणी
ती तुटलेली उखळ, मुसळ, नांगर, सुप आणि परात घेऊन आहे; ती मुसळ, तवा, मडके आणि भांड्यांच्या माळा हातात धरून उभी आहे.
एवंविधानां स्रग्दामजालानां कुसुमोत्करम् । किरन्ती संसृजन्ती च नृत्तक्षुब्धाक्षयं ततम्
अशा सुंदर फुलांच्या माळा आणि हार, फुलांचे गट विखुरत आणि गुंफत, नृत्याच्या गतीने सर्वत्र पसरले आहेत.
वन्द्यमानस् तया सो ऽपि तथैवाकाशभैरवः । तथैव वितताकारस् तदोच्चैḫ परिनृत्यति
ती पूजिली जात असताना, आकाशातील भैरवही तसाच पूजिला जातो; त्याचे विशाल रूप घेऊन तोही जोरात नाचतो.
डिम्बं डिम्बं कुडिम्बं पच मन डुह मा झम् प्रझम् प्रं प्रझम् प्रं तृल्लं तृल्लं तृतृल्लं तृखलु खलुमयं खङ्खमं खङ्खमङ्खम् । गुं हं गुं हं तु गुं हं गुडुलडुडुमुडं डाडिमाडिं डुडेति नृत्यन्ती शब्दवाद्यैḫ प्रलयपितृवने श्रेयसे वो ऽस्तु काली
डिंबा डिंबा कुडिंबा, शिजव मन, दुहा, झम करू नको, प्रझम प्रं प्रझम प्रं, त्रिल्ल त्रिल्ल त्रित्रिल्ल, त्रखलु खलुमय, खंखमं खंखमंखम; गुम हं गुम हं, आणि गुम हं गुडुळडुडुमुडं, डाडिमाडिं डुडेत—या आवाजांत आणि वाद्यांच्या गजरात ती प्रलयाच्या आणि पितरांच्या वनात नाचते; काळी तुमच्यावर कल्याण करो.
बद्ध्वा खट्वाङ्गशृङ्गे कपिलम् उरुजटामण्डलं पद्मयोनेẖ कृत्वा दैत्योत्तमाङ्गैस् स्रजम् उरसि शिरश्शेखरं तार्क्ष्यपक्षैः । पूर्णं रक्तासवानां यममहिषमहाशृङ्गम् आदाय पाणौ पायाद् वो वन्द्यमानḫ प्रलयमुदितया भैरवẖ कालरात्र्या
खट्वांगाच्या टोकाला तांबड्या जटांचा गुच्छ बांधून, छातीवर दैत्यांच्या डोक्यांची माळ आणि डोक्यावर गरुडाच्या पंखांचा मुकुट घालून, हातात रक्तमिश्रित मद्याने भरलेला यमाच्या महिषाचा मोठा शिंग घेऊन, प्रलयात आनंदित होणाऱ्या काळरात्रीसह पूजिला जाणारा भैरव तुमचे रक्षण करो.
किम् एतद् भगवन् सर्वनाशे नृत्यति केव सा । किं शूर्पहलकुम्भाद्यैस् तस्यास् स्रग्दामधारणम्
हे भगवंत, सर्वांचा नाश होत असताना जी नाचते आहे, ती कोण आहे? ती कोण आहे, आणि ती सुप, ढाल, मडकी यांसारख्या वस्तूंच्या माळा का घालते आहे?
किं नष्टं त्रिजगद् भूयẖ किं काल्या देहसंस्थितम् । परिनृत्यति निर्वाणं कथं पुनर् उपागतम्
तीनही जगं पुन्हा नष्ट झाली आहेत का? काळी शरीरात वास करते आहे का? ती कशी नाचते, आणि मुक्ती पुन्हा कशी आली?
नासौ पुमान् न चासौ स्त्री न तन् नृत्तं न ताव् उभौ । तथाभूते तथाचारे आकृती न च ते तयोः
ती ना पुरुष आहे, ना स्त्री आहे, ते नृत्यही नाही, आणि ते दोघंही नाहीत. अशा अवस्थेत आणि वर्तनात त्यांना कोणतीही ठराविक रूप नाही.
अनादि चिन्मात्रनभो यत् तत् कारणकारणम् । अनन्तं शान्तम् आभासमात्रम् आततम् अव्ययम्
जे अनादी, केवळ चैतन्याचे आकाश, सर्व कारणांचं कारण, अनंत, शांत, केवळ भास, सर्वत्र पसरलेलं आणि अविनाशी आहे, तेच खरे स्वरूप आहे.
शिवं तत् स शिवस् साक्षाल् लक्ष्यते भैरवाकृतिः । तथास्थितो जगच्छान्तौ परमाकाश एव सः
जे मंगल आहे, तोच शिव प्रत्यक्ष भैरवाच्या रूपात दिसतो; तो या विश्वाच्या शांततेत स्थिर झाला आहे, आणि तोच खरा सर्वोच्च आकाश आहे.
चेतनत्वात् तथाभूतस् स्वभावविभवाद् ऋते । स्थातुं न युज्यते तस्य यथा हेम्नो निराकृतेः
त्याच्या चेतनेच्या स्वरूपाशिवाय आणि त्याच्या स्वतःच्या शक्तीशिवाय, त्याला राहता येत नाही, जसं सोन्याला त्याचा आकार नसताना अस्तित्व नाही.
कथम् आस्तां वद प्राज्ञ चिन्मात्रं चेतनं विना । कथम् आस्तां वद प्राज्ञ मरिचं तिक्ततां विना
हे ज्ञानी, केवळ चेतना जागरूकतेशिवाय कशी राहू शकते, सांग. जसं मिरचीला तिची तिखटपणा नसताना तिखटपणाच कसा राहील?
कटकादि विना हेम कथम् आस्तां विलोक्यताम् । कथं स्वभावेन विना पदार्थस्य भवेत् स्थितिः
कडे किंवा इतर दागिन्यांशिवाय सोनं कसं दिसेल, पाहा. जसं कोणत्याही वस्तूचं अस्तित्व तिच्या स्वभावाशिवाय असू शकत नाही.
विना तिष्ठति माधुर्यं कथयेक्षुरसẖ कथम् । निर्माधुर्यश् च यश् चेक्षुरसो न हि स तद्रसः
मला सांग, ऊसाचा रस नसताना गोडवा कसा राहील? आणि जो रस गोड नाही, तो खरा ऊसाचा रसच नाही.
अचेतनं यच् चिन्मात्रं न तच् चिन्मात्रम् उच्यते । न च चिन्मात्रनभसो नष्टं क्वचन युज्यते
जे शुद्ध चैतन्य असूनही जड आहे, त्याला शुद्ध चैतन्य म्हणता येत नाही; आणि शुद्ध चैतन्याच्या आकाशाचा कधीही नाश होऊ शकत नाही.
स्वसत्तामात्रकाद् अन्यत् किञ्चित् तस्य न युज्यते । अन्यत्वम् उररीकर्तुं व्योमावश्यम् असौ किल
त्याच्या स्वतःच्या अस्तित्वाखेरीज दुसरे काही त्याला लागू पडत नाही; दुसरे काही व्हायचे असेल, तर त्याला आकाशासारखेच व्हावे लागेल.
तस्मात् तस्य यद् अक्षुब्धं सत्तामात्रं स्वम् आसनम् । अनादिमध्यपर्यन्तं सर्वशक्तिमयात्मकम्
म्हणून त्याची जी शांत, शुद्ध अस्तित्वरूप स्थिती आहे, तीच त्याचे खरे स्थान आहे—ती न सुरुवात, न मध्य, न शेवट असलेली आणि सर्व सामर्थ्यांनी युक्त आहे.
तद् एतत् त्रिजगत् सर्गẖ कल्पान्तो व्योम भूर् दिशः । नाश उत्पादनं राम विरामो भासनं तमः
हे तीनही जगांचे निर्माण, युगाचा शेवट, आकाश, पृथ्वी, दिशा; नाश, उत्पत्ती, विश्रांती, तेज आणि अंधार— हे सर्वच.
जननं मरणं माया मोहो मान्द्यम् अवस्तुता । वस्तुता च विवेकश् च बन्धो मोक्षश् शुभाशुभे
जन्म, मृत्यू, माया, भ्रम, आळशीपणा, असत्यता, सत्यता, विवेक, बंधन, मुक्ती, शुभ आणि अशुभ— हे सगळेच.
विद्याविद्या सदेहत्वं विदेहत्वं क्षणश् चिरम् । चञ्चलत्वं स्थिरत्वं च त्वं चाहं चेतरच् च तत्
ज्ञान आणि अज्ञान, देहधारण आणि देहाशिवाय असणे, क्षणिकपणा आणि दीर्घकाळ टिकणे, चंचलता आणि स्थिरता, 'तू', 'मी' आणि बाकीचे सर्व— हेही.
सद् असच् चाथ सदसन् मौर्ख्यं पाण्डित्यम् एव च । देशकालौ क्रियाद्रव्यकलना केलिकल्पनम्
सत्य आणि असत्य, किंवा दोन्ही मिळून; मूर्खपणा आणि विद्वत्ता; देश आणि काळ, कृती, वस्तू, मोजमाप आणि खेळ— हेही.
रूपालोकमनस्कारकर्मबुद्धीन्द्रियात्मकम् । तेजोवार्यनिलाकाशपृथ्व्यादिकम् इदं ततम्
रूप, बघणं, मनाचा कल, कृती, बुद्धी, इंद्रियं, अग्नी, पाणी, वारा, आकाश, पृथ्वी आणि बाकी सर्व या सर्वांत ते व्यापून आहे.
एतत् सर्वम् असौ शुद्धश् चिदाकाशो निरामयः । अजहद् व्योमताम् एव सर्वात्मैवैवम् आस्थितः
हे सर्व शुद्ध, निर्मळ, दुःखरहित आणि चेतनेच्या आकाशासारखंच आहे; ते कधीच आपली मूळ अवस्था सोडत नाही आणि सर्वांचं आत्मरूप आहे.
एतत् सर्वं च विमलं खम् एवात्र न संशयः । अस्माद् अनन्यत् स्वप्नाद्रिर् दृष्टान्तो ऽत्राविखण्डितः
हे सर्व अगदी निर्मळ आणि केवळ आकाशच आहे, यात काहीच शंका नाही; जसं स्वप्नातला डोंगर वेगळा नसतो, तसंच हेही यापासून वेगळं नाही, हा दृष्टांत अखंड आहे.
चिन्मयḫ परमाकाशो य एष कथितो मया । एषो ऽसौ शिव इत्य् उक्तो भवत्य् एष सनातनः
ही चेतनेची श्रेष्ठ अशी आकाशरूप अवस्था जी मी सांगितली, तिलाच 'शिव' असं म्हणतात; हेच सनातन आहे.