दृश्यं चेत् सम्भवत्य् आदौ पश्चात् क्षयम् उपागतम् । तद् दृश्यस्मरणानर्थरूपो बन्धो न शाम्यति
दृश्य आधी निर्माण झाले आणि नंतर नाहीसे झाले, तरी त्या दृश्याची आठवण मनात राहते, आणि ही निरुपयोगी आठवणच बंधनाचे कारण बनते; त्यामुळे बंधन संपत नाही.
यत्र क्वचन संस्थस्य स्वादर्शस्येव चिद्गतेः । प्रतिबिम्बो लगत्य् एव सर्गस्मृतिमयो ह्य् अयम्
मन जिथे कुठे स्थिरावते, तिथे आरशात पडणाऱ्या प्रतिबिंबासारखेच त्याचेच प्रतिबिंब तयार होते; हीच सृष्टीची आठवण आहे.
आदाव् एव हि नोत्पन्नं दृश्यं नास्त्य् एव चेत् स्वयम् । द्रष्टृदृश्यभ्रमाभावात् तत् सम्भवति मुक्तता
सुरुवातीला हे जग दिसतच नाही; जर ते आपोआप अस्तित्वात नसेल, तर पाहणारा आणि दिसणारे यांचा भ्रमच राहत नाही, आणि त्यामुळेच खरी मुक्ती मिळते.
तस्माद् असम्भवन्मुक्तेर् मम प्रोत्सार्य युक्तितः । अत्यन्तासम्भवं दृश्ये कथयात्मविदां वर
म्हणून, आत्मज्ञानात श्रेष्ठ असलेल्या, तर्काच्या आधारावर अशक्य मुक्तीची कल्पना माझ्या मनातून दूर कर, आणि हे दिसणारे जग पूर्णपणे अशक्य आहे हे मला समजावून सांग.
असद् एव यथा भाति जगत्सर्गात्मकं तथा । शृण्व् अहं कथया राम दीर्घया कथयामि ते
हे राम, जसं हे सृष्टीरूप जग खरं नसतानाही दिसतं, तसंच मी तुला हे सगळं विस्ताराने सांगतोय, नीट ऐक.
व्यवसायकथावाक्यैर् यावत् तन् नानुवर्णितम् । न विश्राम्यति ते तावद् धृदि पांसुर् यथा ह्रदे
ठाम शिकवणीच्या शब्दांनी हे पूर्णपणे समजावून सांगितलं जाईपर्यंत तुझ्या मनातली गोंधळाची धूळ शांत होत नाही, जशी तळ्यातली गाळाची धूळ लगेच खाली बसत नाही.
अत्यन्ताभावम् अस्यास् त्वं जगत्सर्गभ्रमस्थितेः । बुद्ध्वैकध्याननिष्ठात्मा व्यवहारं करिष्यसि
जेव्हा तुला या जगाच्या निर्मितीच्या भ्रमाचा पूर्णपणे अभाव आहे हे उमगेल, तेव्हा एकचित्त ध्यानात स्थिर राहून तू व्यवहार करशील.
भावाभावग्रहोत्सर्गस्थूलसूक्ष्मचलाचलाः । दृशस् त्वा वेधयिष्यन्ति न महाद्रिम् इवेषवः
अस्तित्व-नास्तित्व, धरून ठेवणे- सोडून देणे, स्थूल-सूक्ष्म, हलणारे- न हलणारे असे सर्व प्रकार तुझ्यावर येतील, पण ते मोठ्या डोंगरावर बाण जसे घुसू शकत नाहीत तसे तुला काहीही होणार नाही.
स एषो ऽस्त्य् एक एवात्मा न द्वितीयास्ति कल्पना । जगद् अत्र यथोत्पन्नं तत् ते वक्ष्यामि राघव
खरं तर एकच आत्मा आहे, दुसरं काहीही नाही, कल्पनाही नाही. हे जग इथे कसं प्रकट होतं, ते मी तुला सांगतो, राघव.
तस्माद् इमानि सकलानि विजृम्भितानि यो हीदम् अङ्ग सकले सकलं महात्मा । रूपावलोकनमनोमननप्रकाशकोशास्पदं स्वयम् उदेति च लीयते च
म्हणून, प्रिय रघु, तोच महान आत्मा या सर्व गोष्टी प्रकट करतो; तोच सर्व रूपांचा, जाणिवेचा, विचारांचा आणि मनाच्या प्रकाशाचा आधार आहे, आणि तोच स्वतः सर्व रूपांत प्रकट होतो आणि विरघळून जातो.
एतस्मात् परमाच् छान्तात् पदात् परमपावनात् । यथेदम् उत्थितं विश्वं तच् छृणूत्तमया धिया
त्या अत्यंत शांत, पवित्र अवस्थेतून हे विश्व कसे निर्माण झाले, हे तू आपल्या श्रेष्ठ बुद्धीने ऐक.
सुषुप्तं स्वप्नवद् भाति भाति ब्रह्मैव सर्गवत् । सर्वम् एकं च तच् छान्तं तत्र तावत् क्रमं शृणु
जसा सखोल झोपेत स्वप्नासारखे भासतं, तसंच सर्व विश्व एकाच ब्रह्मरूपात निर्माण झाल्यासारखं दिसतं; सर्व काही एकच आणि शांत आहे—आता त्यातील क्रम ऐक.
तस्यानन्तप्रकाशात्मरूपस्याततचिन्मणेः । सत्तामात्रात्म कचनं यद् अजस्रं स्वभावतः
त्या अनंत, स्वयंप्रकाश स्वरूपाच्या, शुद्ध चैतन्याच्या रत्नात, त्याच्या स्वभावानेच अखंड अस्तित्व असतं.
तद् आत्मनि स्वयं किञ्चिच् चेत्यताम् इव गच्छति । अगृहीतार्थकं संविदीहामर्शनसूचकम्
त्या आत्म्यात, काहीसं जाणवल्यासारखं होतं, जरी काहीही प्रत्यक्ष पकडलेलं नसतं; हीच चैतन्याची हालचाल, सूक्ष्म जाणिवेचं लक्षण आहे.
भाविनामार्थकलनैः किञ्चिदूहितरूपकम् । आकाशाद् अणु शुद्धं च सर्वस्मिन् भाविबोधनम्
भावी वस्तूंच्या कल्पनेमुळे त्याला हलकासा आकार येतो; तो आकाशाहूनही सूक्ष्म, निर्मळ आणि सर्व भावी गोष्टी उलगडणारा आहे.
ततस् सा परमा सत्ता सतीतश् चेतनोन्मुखी । चिन्नामयोग्या भवति किञ्चिल्लभ्यतया तया
त्यातून ती श्रेष्ठ सत्ता, अस्तित्वाच्या पलीकडे जाऊन, जाणीवेकडे वळते; त्यामुळे ती किंचित जाणवू लागते आणि जाणीवेसाठी योग्य होते.
घनसंवेदनात् पश्चाद् भाविजीवादिनामिका । सा भवत्य् आत्मकलना यदा यान्ती परात् पदात्
नंतर गाढ जाणिवेमुळे तिला भावी जीव वगैरे अशी नावे मिळतात; ही आत्म्याची स्वतःची कल्पना आहे, जेव्हा ती परम अवस्थेतून खाली येते.
स्वतैकभावनामात्रसारा संसरणोन्मुखी । तदा वस्तुस्वभावेन तन्वस् तिष्ठन्ति ताम् इमाः
जेव्हा ती फक्त स्वतःच्या एकत्वाच्या जाणिवेत स्थिर असते आणि प्रकट होण्यासाठी तयार होते, तेव्हा वस्तूंच्या स्वभावामुळे या सूक्ष्म देहांमध्ये ती टिकून राहते.
समनन्तरम् एतस्याः खसत्तोदेति शून्यता । शब्दादिगुणबीजं सा भविष्यदभिधार्थदा
याच्या लगेचच, आकाशासारखी रिकामी जागा उत्पन्न होते; तीच ध्वनी वगैरे गुणांची बीज आहे आणि पुढे निर्माण होणाऱ्या सर्व वस्तूंचा आधार बनते.
अहन्तोदेति तदनु सह वै कालसत्तया । भविष्यदभिधार्थे ते बीजं मुख्यं जगत्स्थितेः
यानंतर 'मी'पणाची भावना आणि काळाचं अस्तित्व एकत्रच प्रकट होतं; हे दोन्ही जग टिकवण्यासाठी आणि पुढे निर्माण होणाऱ्या वस्तूंसाठी मुख्य बीज ठरतात.
तस्याश् शक्तेः परायास् तु स्वसंवेदनमात्रकम् । एतज् जालम् असद्रूपं सद् इवोदेति विस्फुरत्
त्या पराक्रमी शक्तीचं स्वरूप फक्त स्वतःची जाणीव असतं; तिचं हे जाळं खऱ्या सारखं भासतं, पण प्रत्यक्षात ते खोटं आहे आणि चमकतं.
एवम्प्रायात्मिका सा चिद् बीजं सङ्कल्पशाखिनः । तत्राप्य् अहङ्कारकरस् स तत्स्पन्दतया मरुत्
अशा प्रकारे, हीच चेतना संकल्परूपी झाडाचं बीज आहे; आणि त्यात अहंकाराचा रस वाऱ्यासारखा कंपन करतो.
चिद् अहन्तावती व्योमशब्दतन्मात्रभावनात् । स्वतो घनीभूय शनैः खतन्मात्रं भवत्य् अलम्
जेव्हा चैतन्याला अहंकाराची जोड मिळते आणि ते आकाशातील नादाच्या सूक्ष्म तत्त्वाचा विचार करते, तेव्हा ते आपोआप हळूहळू गडद होत जाते आणि शेवटी आकाशाच्या सूक्ष्म तत्त्वाचे रूप धारण करते.
भाविनामार्थरूपं तद् बीजं शब्दौघशाखिनः । पदवाक्यप्रमाणाढ्यवेदवृन्दविकारि तत्
भविष्यात वस्तूंच्या रूपात प्रकट होणारे हेच त्या असंख्य नादांच्या वृक्षाचे बीज आहे; शब्द, वाक्य, प्रमाण आणि वेदांचा समूह यांच्या विपुलतेमुळे त्यात बदल घडून येतो.
तस्माद् उदेष्यत्य् अखिला जगच्छ्रीश् शब्दरूपिणः । शब्दौघनिर्मितार्थौघपरिणामविसारिणी
त्यापासूनच संपूर्ण जगाची महिमा नादरूपाने प्रकट होते; नादांनी निर्माण झालेल्या असंख्य वस्तूंच्या परिवर्तनामुळे ती महिमा सर्वत्र पसरते.
चिद् एवम्परिवारा सा जीवशब्देन कथ्यते । भाविशब्दार्थजालेन बीजं भूतौघशाखिनः
अशा प्रकारे, चैतन्य आणि त्याच्याबरोबर असलेले सर्व काही 'जीव' या नावाने ओळखले जाते; भविष्यातील नादरूप वस्तूंच्या जाळ्यामुळे ते असंख्य भूतांच्या वृक्षाचे बीज ठरते.
चतुर्दशविधं भूतजातम् आवलिताम्बरम् । जगज्जठरयन्त्रौघं प्रसरिष्यति वै ततः
चौदा प्रकारच्या जीवांची सृष्टी, जी आकाशात गुंडाळलेली आहे, ती मग जगाच्या पोटातल्या असंख्य यंत्रांसारखी सर्वत्र पसरते.
असम्प्राप्ताभिधासारा चिज् जीवत्वात् स्फुरद्वपुः । या सैव स्पर्शतन्मात्रं भावनाद् भवति क्षणात्
जी चेतना अजून नाव आणि रूप यांचा गाभा मिळवलेली नाही, तीच चेतना जिवंतपणाने प्रकट होते; आणि तीच चेतना स्पर्शाच्या कल्पनेमुळे क्षणात स्पर्शरूप सूक्ष्म तत्त्व बनते.
पवनस्कन्धविस्तारं बीजं स्पर्शैकशाखिनः । सर्वभूतक्रियास्पन्दस् तस्मात् सम्प्रसरिष्यति
वायू तत्त्वाचा विस्तार म्हणजे स्पर्श या एकाच फांदीच्या झाडाचं बीज आहे; त्यातून सर्व जीवांच्या क्रियांचा स्पंदन सर्वत्र पसरतं.
तत्र यश् चिद्विलासेन प्रकाशो ऽनुभवाद् भवेत् । तेजस्तन्मात्रकं तत्तद्भविष्यदभिधार्थदम्
जिथे जिथे चेतना आपल्या लीलांनी अनुभवातून प्रकाशरूप प्रकट होते, तिथे तिथे तीच तेजाचं सूक्ष्म तत्त्व होतं, जे पुढे होणाऱ्या नावांना अर्थ देतं.