ब्रह्मेन्द्रविष्णुहरवह्निरवीन्दुपूर्वा देवासुराḫ परिविवृत्तिभिर् आपतन्तः । अन्योऽन्यम् एव विविधा उपयान्ति यान्ति वातावधूतमषकाशनिविभ्रमेण
ब्रह्मा, इंद्र, विष्णु, शिव, अग्नि, सूर्य, चंद्र, देव आणि दैत्य हे सगळेच, वारंवार येतात आणि जातात, एकमेकांभोवती फिरतात, जणू काही वाऱ्याने उडणाऱ्या डासांच्या झुंडीप्रमाणे.
संहारसर्गसुखदुẖखभवाभवेहानीहानिषेधविधिजन्ममृतिभ्रमाद्याः । सार्धं पृथक् च विलसन्ति सदैव सर्वे व्यामिश्रताम् उपगता अपि तत्र भावाः
विनाश, सृष्टी, सुख, दुःख, अस्तित्व, अनुपस्थिती, प्रयत्न, निष्क्रियता, मनाई, आज्ञा, जन्म, मृत्यू, भ्रम—हे सगळे एकत्र आणि स्वतंत्रपणे नेहमीच प्रकट होतात; एकमेकांत मिसळले तरी त्यांची वेगळी ओळख कायम राहते.
भावोद्भवस्थितिविपत्करणभ्रमाणां संहारसर्गभुवनावनिविभ्रमाणाम् । मिथ्यैव खे प्रकचतां खशरीरकाणां संलक्ष्यते ऽत्र न मनाग् अपि नाम सङ्ख्या
स्थितींचा उदय, टिकाव, नाश, कारणांचा गोंधळ, जगांची निर्मिती आणि विनाश—हे सगळे आकाशासारख्या देहात फक्त भासतात; इथे खऱ्या अर्थाने काहीही मोजता येत नाही.
उत्पातशान्तिमरणोत्सवयुद्धसाम्यविद्वेषरागभयविश्वसनादि तत्र । एकत्र कोश इव रत्नचयो विभाति नानारसाप्रतिघसर्गपरम्परं तत्
अपघात, शांतता, मृत्यू, उत्सव, युद्ध, समता, वैर, आसक्ती, भीती, विश्वास आणि असे कितीतरी—हे सगळे एका जागी रत्नांच्या खजिन्यासारखे चमकत राहतात; वेगवेगळ्या चवींनी भरलेली अखंड मालिका तिथे दिसते.
तस्याश् चिदम्बरमये वपुषि स्वभावभूतास् स्फुटानुभवभावजगद्व्यवस्थाः । सर्गक्षया मलिनदृक्कलिताम्बरस्थकेशोण्डुकस्फुरणवत् परितस् स्फुरन्ति
त्या चैतन्याच्या आकाशासारख्या स्वरूपात, तिच्या स्वभावानुसार जगातील सर्व अनुभव आणि घडामोडी सर्वत्र चमकत राहतात, जणू निर्माण आणि नाशामुळे धुळीच्या कणांनी भरलेल्या सूर्यकिरणासारखे.
जगत् सङ्क्सुब्धम् अक्षुब्धं दृश्यते ऽस्थितिसंस्थिति । सञ्चाल्यमानमकुरप्रतिबिम्ब इव स्थितम्
हे जग कधी अस्थिर, कधी स्थिर असे दिसते, जणू आरशात हालणाऱ्या माकडाचं प्रतिबिंब आहे, जे हलतंही आणि स्थिरही राहतं.
नृत्तस्थपूता अप्य् अन्तर् जगदर्थाḫ प्रतिक्षणम् । स्थितिं त्यजन्ति गृह्णन्ति बालसङ्कल्पसर्गवत्
नाचणाऱ्या, स्थिर किंवा अंतःकरणाने शुद्ध वाटणाऱ्या गोष्टीही प्रत्येक क्षणी आपली स्थिती सोडतात आणि पुन्हा घेतात, अगदी लहान मुलाच्या कल्पनेतल्या सृष्टीसारख्या.
क्रियाशक्तिशरीरे ऽन्तḫ पूयमाना अनारतम् । राशीभूय विशीर्यन्ते जगन्मुद्गकणोत्कराः
कर्मशक्तीच्या शरीरात, जे सतत शुद्ध होत असतं, तिथे जगाच्या राशी जणू मुगाच्या दाण्यांचे ढीग सारखे एकत्र येतात आणि पुन्हा विखुरतात.
क्षणम् आलक्ष्यते किञ्चिन् न किञ्चिद् अपि सा क्षणम् । क्षणम् अङ्गुष्ठमात्रैव क्षणम् आकाशपूरिणी
कधी ती काहीतरी दिसते, तर कधी काहीच दिसत नाही; कधी ती अंगठ्याएवढी लहान वाटते, तर कधी सगळ्या आकाशात भरून राहते.
यस्मात् सा कलना देवी संविच्छक्तिर् जगन्मयी । अनन्ता परमाकाशकोशशुद्धशरीरिणी
कारण तीच ती मोजण्याची शक्ती, ती देवी, चेतनेची ऊर्जा, साऱ्या जगात व्यापलेली आहे—अनंत, आणि सर्वोच्च आकाशासारख्या निर्मळ देहाची आहे.
कालत्रयस्थितजगत्त्रितयाम्बराङ्गी चित् सा तथा कचति तेन तथास्थितेन । रूपेण चित्रकृदुदारमनस्स्थचित्रसंसारजालसदृशेन कचज्जवेन
ती चेतना, तीन काळात असलेल्या तीन जगात आकाशासारखी वावरणारी आहे; त्या अवस्थेत, ती जशी चित्रकाराच्या मनातील अद्भुत चित्रांसारखी दिसते, तशीच संसाराच्या जाळ्यातील जलद खेळासारखी वागते.
सर्गात्मकं वपुर् अनेकचिदात्मकत्वात् संशान्तखैकवपुर् एकविदात्मकत्वात् । एकं निमेषणसमुन्मिषितैकरूपं सा बिभ्रती वपुर् अनन्तम् अनादि भाति
तिचे रूप म्हणजे सृष्टीचे मूळ, कारण तिच्या अनेक चेतना आहेत; पण शांत आकाशासारखी, तिचे रूप एकच आहे. डोळे उघडण्याबंद करण्याइतक्या क्षणात ती एकच रूप धारण करते, आणि अनंत, अनादी रूपाने प्रकाशते.
तस्यां विभाति तद् अनन्तशिलात्मकोशलेखाब्जचक्ररचनादिवद् एव दृश्यम् । व्योमात्मकं गगनमात्रशरीरवत्यां चित्त्वाद् द्रवाज् जलधिकोश इवोर्मिलेखाः
तिच्या अंतर्यामध्ये तो अनंत, पारदर्शक तेजस्वी गाभा चमकत असतो, जणू काही रेषा, कमळे आणि वर्तुळांची सुंदर रचना दिसावी तसा. तिचं शरीर फक्त आकाशासारखं असताना, तिच्या चैतन्यात लाटांच्या रेषा जशा समुद्रावर उमटतात किंवा आकाशात वेगवेगळ्या रूपात दिसतात, तशाच उमटतात.
महती भैरवी देवी नृत्यतḫ पूरिताम्बरा । तस्य कल्पान्तरुद्रस्य सा पुरो भैरवाकृतेः
ती महान, भयंकर देवी नाचत आहे आणि सगळं आकाश भरून टाकते. त्या कल्पांताच्या रुद्रासमोर ती भीषण रूप धारण करून उभी आहे.
सिरामर्माश्रितोग्राग्निदग्धस्थाणुवनावनिः । कल्पान्तवातव्याधूता वनमालेव नृत्यति
तिच्या नसांमध्ये आणि मर्मस्थळी तीव्र अग्नीने भाजून गेलेलं आहे; कल्पांताच्या वाऱ्याने हलणाऱ्या, झाडं आणि जमीन फक्त ठिगळांसारखी उरलेल्या जंगलासारखी ती नाचते.
कुणालोलूखलबृसीहलशूर्पकरण्डकैः । मुसुलोदञ्चनस्थालीकुम्भस्रग्दामधारिणी
ती तुटलेली उखळ, मुसळ, नांगर, सुप आणि परात घेऊन आहे; ती मुसळ, तवा, मडके आणि भांड्यांच्या माळा हातात धरून उभी आहे.
एवंविधानां स्रग्दामजालानां कुसुमोत्करम् । किरन्ती संसृजन्ती च नृत्तक्षुब्धाक्षयं ततम्
अशा सुंदर फुलांच्या माळा आणि हार, फुलांचे गट विखुरत आणि गुंफत, नृत्याच्या गतीने सर्वत्र पसरले आहेत.
वन्द्यमानस् तया सो ऽपि तथैवाकाशभैरवः । तथैव वितताकारस् तदोच्चैḫ परिनृत्यति
ती पूजिली जात असताना, आकाशातील भैरवही तसाच पूजिला जातो; त्याचे विशाल रूप घेऊन तोही जोरात नाचतो.
डिम्बं डिम्बं कुडिम्बं पच मन डुह मा झम् प्रझम् प्रं प्रझम् प्रं तृल्लं तृल्लं तृतृल्लं तृखलु खलुमयं खङ्खमं खङ्खमङ्खम् । गुं हं गुं हं तु गुं हं गुडुलडुडुमुडं डाडिमाडिं डुडेति नृत्यन्ती शब्दवाद्यैḫ प्रलयपितृवने श्रेयसे वो ऽस्तु काली
डिंबा डिंबा कुडिंबा, शिजव मन, दुहा, झम करू नको, प्रझम प्रं प्रझम प्रं, त्रिल्ल त्रिल्ल त्रित्रिल्ल, त्रखलु खलुमय, खंखमं खंखमंखम; गुम हं गुम हं, आणि गुम हं गुडुळडुडुमुडं, डाडिमाडिं डुडेत—या आवाजांत आणि वाद्यांच्या गजरात ती प्रलयाच्या आणि पितरांच्या वनात नाचते; काळी तुमच्यावर कल्याण करो.
बद्ध्वा खट्वाङ्गशृङ्गे कपिलम् उरुजटामण्डलं पद्मयोनेẖ कृत्वा दैत्योत्तमाङ्गैस् स्रजम् उरसि शिरश्शेखरं तार्क्ष्यपक्षैः । पूर्णं रक्तासवानां यममहिषमहाशृङ्गम् आदाय पाणौ पायाद् वो वन्द्यमानḫ प्रलयमुदितया भैरवẖ कालरात्र्या
खट्वांगाच्या टोकाला तांबड्या जटांचा गुच्छ बांधून, छातीवर दैत्यांच्या डोक्यांची माळ आणि डोक्यावर गरुडाच्या पंखांचा मुकुट घालून, हातात रक्तमिश्रित मद्याने भरलेला यमाच्या महिषाचा मोठा शिंग घेऊन, प्रलयात आनंदित होणाऱ्या काळरात्रीसह पूजिला जाणारा भैरव तुमचे रक्षण करो.
किम् एतद् भगवन् सर्वनाशे नृत्यति केव सा । किं शूर्पहलकुम्भाद्यैस् तस्यास् स्रग्दामधारणम्
हे भगवंत, सर्वांचा नाश होत असताना जी नाचते आहे, ती कोण आहे? ती कोण आहे, आणि ती सुप, ढाल, मडकी यांसारख्या वस्तूंच्या माळा का घालते आहे?
किं नष्टं त्रिजगद् भूयẖ किं काल्या देहसंस्थितम् । परिनृत्यति निर्वाणं कथं पुनर् उपागतम्
तीनही जगं पुन्हा नष्ट झाली आहेत का? काळी शरीरात वास करते आहे का? ती कशी नाचते, आणि मुक्ती पुन्हा कशी आली?
नासौ पुमान् न चासौ स्त्री न तन् नृत्तं न ताव् उभौ । तथाभूते तथाचारे आकृती न च ते तयोः
ती ना पुरुष आहे, ना स्त्री आहे, ते नृत्यही नाही, आणि ते दोघंही नाहीत. अशा अवस्थेत आणि वर्तनात त्यांना कोणतीही ठराविक रूप नाही.
अनादि चिन्मात्रनभो यत् तत् कारणकारणम् । अनन्तं शान्तम् आभासमात्रम् आततम् अव्ययम्
जे अनादी, केवळ चैतन्याचे आकाश, सर्व कारणांचं कारण, अनंत, शांत, केवळ भास, सर्वत्र पसरलेलं आणि अविनाशी आहे, तेच खरे स्वरूप आहे.
शिवं तत् स शिवस् साक्षाल् लक्ष्यते भैरवाकृतिः । तथास्थितो जगच्छान्तौ परमाकाश एव सः
जे मंगल आहे, तोच शिव प्रत्यक्ष भैरवाच्या रूपात दिसतो; तो या विश्वाच्या शांततेत स्थिर झाला आहे, आणि तोच खरा सर्वोच्च आकाश आहे.
चेतनत्वात् तथाभूतस् स्वभावविभवाद् ऋते । स्थातुं न युज्यते तस्य यथा हेम्नो निराकृतेः
त्याच्या चेतनेच्या स्वरूपाशिवाय आणि त्याच्या स्वतःच्या शक्तीशिवाय, त्याला राहता येत नाही, जसं सोन्याला त्याचा आकार नसताना अस्तित्व नाही.
कथम् आस्तां वद प्राज्ञ चिन्मात्रं चेतनं विना । कथम् आस्तां वद प्राज्ञ मरिचं तिक्ततां विना
हे ज्ञानी, केवळ चेतना जागरूकतेशिवाय कशी राहू शकते, सांग. जसं मिरचीला तिची तिखटपणा नसताना तिखटपणाच कसा राहील?
कटकादि विना हेम कथम् आस्तां विलोक्यताम् । कथं स्वभावेन विना पदार्थस्य भवेत् स्थितिः
कडे किंवा इतर दागिन्यांशिवाय सोनं कसं दिसेल, पाहा. जसं कोणत्याही वस्तूचं अस्तित्व तिच्या स्वभावाशिवाय असू शकत नाही.
विना तिष्ठति माधुर्यं कथयेक्षुरसẖ कथम् । निर्माधुर्यश् च यश् चेक्षुरसो न हि स तद्रसः
मला सांग, ऊसाचा रस नसताना गोडवा कसा राहील? आणि जो रस गोड नाही, तो खरा ऊसाचा रसच नाही.
अचेतनं यच् चिन्मात्रं न तच् चिन्मात्रम् उच्यते । न च चिन्मात्रनभसो नष्टं क्वचन युज्यते
जे शुद्ध चैतन्य असूनही जड आहे, त्याला शुद्ध चैतन्य म्हणता येत नाही; आणि शुद्ध चैतन्याच्या आकाशाचा कधीही नाश होऊ शकत नाही.