सुरासुरोरगानीकरोमशोग्रशरीरिका । निस्स्पन्दं स्थातुम् अशकन् नासौ भ्रमितचक्रवत्
देव, दैत्य आणि सर्प यांच्या केसांनी अंगावर काटा आलेल्या तिच्या शरीराला शांत बसता येईना, जणू काही ती फिरणाऱ्या चाकासारखी सतत हलती होती.
नानाविभवविज्ञानयज्ञयज्ञोपवीतिनी । सा सरन्ती नभस्य् आसीद् घनघूत्कारघोषिणी
विविध सामर्थ्य, ज्ञान आणि यज्ञ यांच्या पवित्र धाग्याने सजलेली ती आकाशातून वाहत होती, जणू काही मेघांच्या गडगडाटासारखा तिचा आवाज घुमत होता.
तत्र भूतलम् आकाशम् आकाशम् अपि भूतलम् । प्रतिकृत्य भवत्य् अन्तर् न च किञ्चिद् विवर्तते
तेथे पृथ्वी आकाशासारखी आणि आकाश पृथ्वीप्रमाणे वाटू लागले, एकमेकांचे प्रतिबिंब जणू आत उमटले, पण प्रत्यक्षात काहीच बदलले नाही.
बृहन्नासागुहागेहनिर्गता घनघुङ्घुमाः । तत्रोग्रा वायवो वान्ति घनघूत्कारकारिणः
तिच्या मोठ्या नाकाच्या गुहेतून खोल गडगडाटी आवाज बाहेर येऊ लागले; तेथे प्रचंड वारे वाहू लागले आणि त्या वाऱ्यामुळे मेघांचा गडगडाट निर्माण झाला.
नभẖ करशतैस् तस्याश् चतुरावर्तनर्तिभिः । भाति चण्डानिलोद्धूतैर् आकीर्णम् इव पल्लवैः
आकाश तिच्या शेकडो हातांनी जणू काही जोरदार वाऱ्याने उडवलेल्या पानांनी भरून गेले आहे, अशा चार प्रकारच्या नृत्यात फिरताना चमकत आहे.
तदङ्गगजगद्वस्तुजातभ्रमणसम्भ्रमात् । दृष्टिर् धीरापि मोहे मे सन्ना सेनेव सङ्गरे
तिच्या अंगांच्या हालचालींमुळे आणि या जगातील वस्तूंच्या गोंधळामुळे, माझी स्थिर दृष्टीसुद्धा जणू रणांगणात गोंधळलेल्या सैनिकासारखी अडखळली.
प्रोह्यन्ते यन्त्रवच् छैला निपतन्ति नभश्चराः । लुठन्त्य् अमरगेहानि चले तद्देहदर्पणे
तिच्या देहाच्या आरशात हालचाल झाली की, डोंगर यंत्रासारखे दूर फेकले जातात, आकाशातून खाली पडतात, आणि देवांचे घरसुद्धा उलथून पडतात.
मेरवḫ पर्णवद् व्यूढा मलयाḫ पल्लवा इव । हिमाद्रयो हिमकणा इवोर्व्यो ऽब्दलता इव
मेरू पर्वत पानांसारखे मांडलेले आहेत, मलय पर्वत नव्या कोंबांसारखे दिसतात, हिमालय बर्फाच्या कणांसारखे वाटतात आणि पृथ्वीचे पृष्ठभाग समुद्राच्या लाटांसारखे दिसतात.
सह्या मह्याम् इव खगा विन्ध्या विद्याधरा इव । ऋक्षवन्तो भ्रमन्तो ऽन्तर् आसन् हंसा इवाम्बरे
सह्य पर्वत माझ्यासारख्या भूमीवर पक्ष्यांसारखे फिरतात, विंध्य पर्वत विद्याधरांच्या वासांसारखे वाटतात, आणि तारे असलेले डोंगर तिच्या आत हंसांसारखे आकाशात भटकतात.
द्वीपान्य् अपि तृणानीव समुद्रा वलया इव । सुरलोकालयाḫ पद्मा आसंस् तद्देहवारिणि
द्वीपसुद्धा तिला गवताच्या काड्यांसारखे दिसतात, समुद्र वळयांसारखे भासतात, आणि देवांच्या वासस्थाने तिच्या देहातील पाण्यात तरंगणाऱ्या कमळांसारखी वाटतात.
विशदाकाशसङ्काशे स्वप्नाञ्जनपुरोपमे । अङ्गे तस्या बृहज्जङ्घे पिण्डादर्शसमत्विषि
तिच्या विशाल आणि स्वच्छ आकाशासारख्या जांघांवर, जणू स्वप्नांच्या काळ्या रंगाच्या नगरीसारख्या, त्या गटांचे तेज स्फटिकासारखे चमकत होते.
विन्ध्यो नृत्यति काञ्चनाचलवने सह्यश् च मह्यां गिरिẖ कैलासो मलयो महेन्द्रशिखरे क्रौञ्चाचले मन्दरः । गोकर्णो गगनाङ्गने वसुमती विद्याधराणां पुरे सर्वा जङ्गमतां गता वनभुवस् तस्याश् शरीरे तदा
विंध्य पर्वत सोन्याच्या डोंगरांच्या जंगलात नाचतो, सह्य पृथ्वीवर फिरतो, कैलास, मलय आणि महेंद्र त्यांच्या शिखरांवर आहेत, क्रौंच आणि मंदार, गोकर्ण आकाशाच्या पंखावर, पृथ्वी विद्याधरांच्या नगरीत—सर्व वन आणि भूमी तिच्या देहात त्या वेळी जिवंत झाल्यासारखी वाटत होती.
अब्धिर् नृत्यति पर्वते गिरिर् अपि प्रोच्चैर् नभẖकोटरे व्योमापीन्दुदिवाकरर्क्षवलितं भूमेर् अधस्ताद् गतम् । सद्वीपाचलपत्तनो वनगणḫ प्रोत्कीर्णपुष्पो दिवि व्यालोलं जगद् अम्बुधाव् इव तृणं दिक्चक्रके भ्राम्यति
समुद्र पर्वतावर नाचतो आहे, आणि तो पर्वतही आकाशाच्या गाभ्यात उंच उठला आहे. आकाशात चंद्र, सूर्य आणि तारे शोभून दिसतात, तर पृथ्वी खाली आहे. द्वीप, पर्वत, नगरं आणि जंगलं, फुलांनी भरलेली, आकाशात फिरत आहेत. हे जग दिशांच्या चक्रात गवताच्या पातीसारखं फिरत आहे, जणू काही समुद्रात तरंगत आहे.
व्योम्नि भ्रमन्ति गिरयो ऽम्बुधयो दिगन्तलोकान्तराणि पुरपत्तनमण्डलानि । नद्यस् सरांसि मकुरान्तर् अशेषबद्धवातावकीर्णतृणपर्णगणक्रमेण
आकाशात पर्वत, समुद्र, दिशा आणि लोकांचे टोक, तसेच नगरांची वसाहत फिरत आहे. नद्या, तळी, सरोवरं आणि वाऱ्याने उडवलेली गवताची व पानांची गटं सर्वत्र एकामागून एक फिरत आहेत.
मत्स्याश् चरन्ति च मरौ वरवारिणीव व्योम्नि स्थिराणि नगराणि भुवीव भान्ति । खे भूर् अधो गगनम् अक्षयवारिवाहम् उत्पातवातपरिवृत्तगिरिस्थितं तत्
माशं समुद्रात जणू सुंदर प्रवाहात पोहत आहेत, आणि नगरं आकाशातही पृथ्वीवर जशी दिसतात तशी स्थिर भासतात. पृथ्वी खाली आहे, वरचं आकाश अमर्याद पाण्याने भरलेलं आहे, आणि वादळी वाऱ्याने फिरणारे पर्वत त्यात उभे आहेत.
ऋक्षोत्करो भ्रमति दीपसहस्रयन्त्रचक्रभ्रमेण मणिवर्षणमेघचारुः । अन्तर् बहिश् च चकितैḫ प्रणयेन मुक्तं विद्याधरामरगणैर् इव पुष्पवर्षम्
ताऱ्यांचा समूह हजारो दिव्यांच्या यंत्रासारखा फिरतो, रत्नांची सर पडणाऱ्या मेघासारखा सुंदर दिसतो. आत आणि बाहेर, आश्चर्य आणि प्रेमाने, जणू विद्याधर आणि देवांनी फुलांचा वर्षाव केला आहे तसा हा वर्षाव सोडला जातो.
संहारसर्गनिचया दिनरात्रिभागे बिन्दूपमा रजनयो दिवसोत्कराश् च । कृष्णास् सिताश् च परितो ऽमलशुक्लकृष्णस्वादर्शमण्डलवद् आकुलम् उल्लसन्ति
सृष्टी आणि प्रलय यांचे फेर, दिवस-रात्र यांच्या विभागात, जणू काही थेंबांसारखे चमकत आहेत. रात्री जणू ठिपक्यांसारख्या, तर दिवस किरणांसारखे वाटतात. काळ्या आणि पांढऱ्या, सर्वत्र एकत्र मिसळून, एक स्वच्छ पांढरा आणि काळा आरसा जसा चमकतो तशीच ही दृश्ये गोंधळात झळकत आहेत.
रत्नानि भास्करनिशाकरमण्डलानि तारोत्करास् तरलकान्तिभृतश् च हाराः । स्वच्छाम्बराणि वलितानि महाम्बराणि कुर्वन्त्य् अनारतम् अनल्पम् अलातलेखाः
रत्ने, सूर्य-चंद्र यांचे मंडळ, ताऱ्यांचे समूह, हलके चमकणारे हार, पारदर्शक वस्त्रे आणि मोठे, दुमडलेले आकाश, हे सगळे सतत अग्नीच्या रेघांसारख्या असंख्य रेषा निर्माण करतात.
कल्पान्तकालविलुठत्त्रिजगन्मणीनि व्यावर्तनैर् झगितिजातझणज्झणानि । तेजांसि सन्तततयोर्ध्वम् अधश् च यान्ति नानाविधानि गुणवन्ति विभूषणानि
कल्पाच्या शेवटी काळाने फेकली गेलेली त्रिलोकातील रत्ने, त्यांच्या फिरण्याने सतत खणखण असा आवाज करतात. तेजस्वी प्रकाश, नेहमी वरखाली फिरत, वेगवेगळ्या रूपांत, गुणांनी युक्त, अलंकारांसारखे दिसतात.
सङ्ग्राममत्तभटखड्गमरीचिवीचिश्यामायमानसकलातपवासराणाम् । व्यावृत्तिभिर् विलुठताम् अपि सुस्थिराणाम् आकर्ण्यते कलकलो जनमण्डलानाम्
युद्धात रंगलेल्या वीरांच्या तलवारींच्या लाटा काळसर चमकत आहेत, आणि अगदी स्थिर असणाऱ्यांमध्येही लोकांच्या गर्दीच्या गोंधळाचा आवाज ऐकू येतो. या सर्वांची हालचाल आणि गडबड सतत सुरू असते.
ब्रह्मेन्द्रविष्णुहरवह्निरवीन्दुपूर्वा देवासुराḫ परिविवृत्तिभिर् आपतन्तः । अन्योऽन्यम् एव विविधा उपयान्ति यान्ति वातावधूतमषकाशनिविभ्रमेण
ब्रह्मा, इंद्र, विष्णु, शिव, अग्नि, सूर्य, चंद्र, देव आणि दैत्य हे सगळेच, वारंवार येतात आणि जातात, एकमेकांभोवती फिरतात, जणू काही वाऱ्याने उडणाऱ्या डासांच्या झुंडीप्रमाणे.
संहारसर्गसुखदुẖखभवाभवेहानीहानिषेधविधिजन्ममृतिभ्रमाद्याः । सार्धं पृथक् च विलसन्ति सदैव सर्वे व्यामिश्रताम् उपगता अपि तत्र भावाः
विनाश, सृष्टी, सुख, दुःख, अस्तित्व, अनुपस्थिती, प्रयत्न, निष्क्रियता, मनाई, आज्ञा, जन्म, मृत्यू, भ्रम—हे सगळे एकत्र आणि स्वतंत्रपणे नेहमीच प्रकट होतात; एकमेकांत मिसळले तरी त्यांची वेगळी ओळख कायम राहते.
भावोद्भवस्थितिविपत्करणभ्रमाणां संहारसर्गभुवनावनिविभ्रमाणाम् । मिथ्यैव खे प्रकचतां खशरीरकाणां संलक्ष्यते ऽत्र न मनाग् अपि नाम सङ्ख्या
स्थितींचा उदय, टिकाव, नाश, कारणांचा गोंधळ, जगांची निर्मिती आणि विनाश—हे सगळे आकाशासारख्या देहात फक्त भासतात; इथे खऱ्या अर्थाने काहीही मोजता येत नाही.
उत्पातशान्तिमरणोत्सवयुद्धसाम्यविद्वेषरागभयविश्वसनादि तत्र । एकत्र कोश इव रत्नचयो विभाति नानारसाप्रतिघसर्गपरम्परं तत्
अपघात, शांतता, मृत्यू, उत्सव, युद्ध, समता, वैर, आसक्ती, भीती, विश्वास आणि असे कितीतरी—हे सगळे एका जागी रत्नांच्या खजिन्यासारखे चमकत राहतात; वेगवेगळ्या चवींनी भरलेली अखंड मालिका तिथे दिसते.
तस्याश् चिदम्बरमये वपुषि स्वभावभूतास् स्फुटानुभवभावजगद्व्यवस्थाः । सर्गक्षया मलिनदृक्कलिताम्बरस्थकेशोण्डुकस्फुरणवत् परितस् स्फुरन्ति
त्या चैतन्याच्या आकाशासारख्या स्वरूपात, तिच्या स्वभावानुसार जगातील सर्व अनुभव आणि घडामोडी सर्वत्र चमकत राहतात, जणू निर्माण आणि नाशामुळे धुळीच्या कणांनी भरलेल्या सूर्यकिरणासारखे.
जगत् सङ्क्सुब्धम् अक्षुब्धं दृश्यते ऽस्थितिसंस्थिति । सञ्चाल्यमानमकुरप्रतिबिम्ब इव स्थितम्
हे जग कधी अस्थिर, कधी स्थिर असे दिसते, जणू आरशात हालणाऱ्या माकडाचं प्रतिबिंब आहे, जे हलतंही आणि स्थिरही राहतं.
नृत्तस्थपूता अप्य् अन्तर् जगदर्थाḫ प्रतिक्षणम् । स्थितिं त्यजन्ति गृह्णन्ति बालसङ्कल्पसर्गवत्
नाचणाऱ्या, स्थिर किंवा अंतःकरणाने शुद्ध वाटणाऱ्या गोष्टीही प्रत्येक क्षणी आपली स्थिती सोडतात आणि पुन्हा घेतात, अगदी लहान मुलाच्या कल्पनेतल्या सृष्टीसारख्या.
क्रियाशक्तिशरीरे ऽन्तḫ पूयमाना अनारतम् । राशीभूय विशीर्यन्ते जगन्मुद्गकणोत्कराः
कर्मशक्तीच्या शरीरात, जे सतत शुद्ध होत असतं, तिथे जगाच्या राशी जणू मुगाच्या दाण्यांचे ढीग सारखे एकत्र येतात आणि पुन्हा विखुरतात.
क्षणम् आलक्ष्यते किञ्चिन् न किञ्चिद् अपि सा क्षणम् । क्षणम् अङ्गुष्ठमात्रैव क्षणम् आकाशपूरिणी
कधी ती काहीतरी दिसते, तर कधी काहीच दिसत नाही; कधी ती अंगठ्याएवढी लहान वाटते, तर कधी सगळ्या आकाशात भरून राहते.
यस्मात् सा कलना देवी संविच्छक्तिर् जगन्मयी । अनन्ता परमाकाशकोशशुद्धशरीरिणी
कारण तीच ती मोजण्याची शक्ती, ती देवी, चेतनेची ऊर्जा, साऱ्या जगात व्यापलेली आहे—अनंत, आणि सर्वोच्च आकाशासारख्या निर्मळ देहाची आहे.