जगत्पदार्थैर् व्यामिश्रैर् अमिश्रैर् मकुरे यथा । व्याप्तम् आभोगिभाङ्करैर् अङ्गै रङ्गभ्रमैस् तथा
हे जग जणू आरशातल्या प्रतिबिंबासारखे आहे, जिथे मिसळलेली आणि न मिसळलेली वस्तू एकत्र दिसतात; रंगीबेरंगी हालचालींमध्ये काही अवयव आनंददायक, तर काही भीतीदायक वाटतात.
मेरुर् नृत्यति लोलोच्चकुलाचलबृहद्भुजः । भ्रमदभ्रपटाटोपो नमत्तरुतनूरुहः
मेरू पर्वत आपल्या डोलणाऱ्या शिखरांच्या मोठ्या हातांनी नाचतो आहे; फिरणाऱ्या ढगांच्या पडद्यांनी तो वेढला गेला आहे, आणि पक्ष्यांचा आवाज व गवताची थरथर या दृश्याला साथ देतात.
अत्यजन्तस् समुद्रास् स्वं मर्यादामुद्रणं द्रुताः । भूमेर् नभस्तलं यान्ति नभसो यान्ति भूतलम्
समुद्र आपली मर्यादा झटकून टाकतात आणि वेगाने वाहू लागतात; पृथ्वी आकाशाकडे उचलली जाते आणि आकाश पृथ्वीवर येते.
पुराणि घर्घरारावैर् दृश्यन्ते लुठितान्य् अधः । सगृहाट्टालवास्तव्यं न च किञ्चिल् लुठत्य् अधः
जुन्या इमारती घरघर आवाज करत खाली लोळताना दिसतात; घरं, महाल आणि त्यातले लोक सगळे हलले तरी काहीच खरोखर खाली पडत नाही.
तस्यां भ्रमन्त्यां चतुरं चन्द्रार्का दिनरात्रयः । नखाग्रलेखालोकान्तर् भान्ति काञ्चनसूत्रवत्
ती सतत फिरताना, चंद्र, सूर्य, दिवस आणि रात्र — नखांच्या टोकावरच्या रेषांमधून जणू सोन्याच्या दोऱ्यासारखे चमकत राहतात.
विभान्ति वृष्टयस् तस्या घर्मार्तिजलजालिकाः । इव नीहारहारिण्यो लीलावारिदवाससः
तेथील पावसाचे थेंब जणू उन्हाच्या आणि पाण्याच्या धारा मिसळून केलेले खेळकर वस्त्र वाटतात, धुकं दूर करणाऱ्या नद्यांसारखे भासतात.
खम् एव तस्यास् सम्पन्नं कवरीमण्डलं बृहत् । पातालं चरणा भूमिर् उदरं बाहवो दिशः
तिच्या केसांचा मोठा वर्तुळ आकाशासारखा विशाल झाला; पायांना पाताळ, पोटाला पृथ्वी, आणि हातांना दिशा मिळाल्या.
द्वीपाब्धयो ऽन्त्रावलयḫ पार्शुकास् सर्वपर्वताः । प्राणापानावलीदोलाḫ पवनस्कन्धशालिकाः
द्वीप आणि समुद्र तिच्या आतड्यांच्या वेटोळ्यासारखे, सर्व पर्वत तिच्या कड्यांसारखे, आणि श्वासोच्छ्वासाची ये-जा वाऱ्याच्या कणसांसारखी वाटू लागली.
तदानुभूतं नृत्यन्त्यास् तस्या वपुषि विस्तृते । हिमवन्मेरुसह्याद्यैर् दोलान्दोलनम् अद्रिभिः
ती नाचू लागली तेव्हा तिचं शरीर विस्तारलं, आणि हिमालय, मेरू, सह्याद्रीसारखे पर्वत झुल्यावर झुलावेत तसं डोलू लागले.
तरदद्रिगुणाश् छाता वलयन्त्या तया स्रजः । पुनẖ कल्पान्त आरब्ध इव ताण्डवहेलया
ती घालणाऱ्या हारात तीन गुण आणि पर्वतशिखरं गुंफलेली होती; जणू कल्पाच्या शेवटी तिने खेळकरपणे तांडव नृत्य सुरू केलं.
सुरासुरोरगानीकरोमशोग्रशरीरिका । निस्स्पन्दं स्थातुम् अशकन् नासौ भ्रमितचक्रवत्
देव, दैत्य आणि सर्प यांच्या केसांनी अंगावर काटा आलेल्या तिच्या शरीराला शांत बसता येईना, जणू काही ती फिरणाऱ्या चाकासारखी सतत हलती होती.
नानाविभवविज्ञानयज्ञयज्ञोपवीतिनी । सा सरन्ती नभस्य् आसीद् घनघूत्कारघोषिणी
विविध सामर्थ्य, ज्ञान आणि यज्ञ यांच्या पवित्र धाग्याने सजलेली ती आकाशातून वाहत होती, जणू काही मेघांच्या गडगडाटासारखा तिचा आवाज घुमत होता.
तत्र भूतलम् आकाशम् आकाशम् अपि भूतलम् । प्रतिकृत्य भवत्य् अन्तर् न च किञ्चिद् विवर्तते
तेथे पृथ्वी आकाशासारखी आणि आकाश पृथ्वीप्रमाणे वाटू लागले, एकमेकांचे प्रतिबिंब जणू आत उमटले, पण प्रत्यक्षात काहीच बदलले नाही.
बृहन्नासागुहागेहनिर्गता घनघुङ्घुमाः । तत्रोग्रा वायवो वान्ति घनघूत्कारकारिणः
तिच्या मोठ्या नाकाच्या गुहेतून खोल गडगडाटी आवाज बाहेर येऊ लागले; तेथे प्रचंड वारे वाहू लागले आणि त्या वाऱ्यामुळे मेघांचा गडगडाट निर्माण झाला.
नभẖ करशतैस् तस्याश् चतुरावर्तनर्तिभिः । भाति चण्डानिलोद्धूतैर् आकीर्णम् इव पल्लवैः
आकाश तिच्या शेकडो हातांनी जणू काही जोरदार वाऱ्याने उडवलेल्या पानांनी भरून गेले आहे, अशा चार प्रकारच्या नृत्यात फिरताना चमकत आहे.
तदङ्गगजगद्वस्तुजातभ्रमणसम्भ्रमात् । दृष्टिर् धीरापि मोहे मे सन्ना सेनेव सङ्गरे
तिच्या अंगांच्या हालचालींमुळे आणि या जगातील वस्तूंच्या गोंधळामुळे, माझी स्थिर दृष्टीसुद्धा जणू रणांगणात गोंधळलेल्या सैनिकासारखी अडखळली.
प्रोह्यन्ते यन्त्रवच् छैला निपतन्ति नभश्चराः । लुठन्त्य् अमरगेहानि चले तद्देहदर्पणे
तिच्या देहाच्या आरशात हालचाल झाली की, डोंगर यंत्रासारखे दूर फेकले जातात, आकाशातून खाली पडतात, आणि देवांचे घरसुद्धा उलथून पडतात.
मेरवḫ पर्णवद् व्यूढा मलयाḫ पल्लवा इव । हिमाद्रयो हिमकणा इवोर्व्यो ऽब्दलता इव
मेरू पर्वत पानांसारखे मांडलेले आहेत, मलय पर्वत नव्या कोंबांसारखे दिसतात, हिमालय बर्फाच्या कणांसारखे वाटतात आणि पृथ्वीचे पृष्ठभाग समुद्राच्या लाटांसारखे दिसतात.
सह्या मह्याम् इव खगा विन्ध्या विद्याधरा इव । ऋक्षवन्तो भ्रमन्तो ऽन्तर् आसन् हंसा इवाम्बरे
सह्य पर्वत माझ्यासारख्या भूमीवर पक्ष्यांसारखे फिरतात, विंध्य पर्वत विद्याधरांच्या वासांसारखे वाटतात, आणि तारे असलेले डोंगर तिच्या आत हंसांसारखे आकाशात भटकतात.
द्वीपान्य् अपि तृणानीव समुद्रा वलया इव । सुरलोकालयाḫ पद्मा आसंस् तद्देहवारिणि
द्वीपसुद्धा तिला गवताच्या काड्यांसारखे दिसतात, समुद्र वळयांसारखे भासतात, आणि देवांच्या वासस्थाने तिच्या देहातील पाण्यात तरंगणाऱ्या कमळांसारखी वाटतात.
विशदाकाशसङ्काशे स्वप्नाञ्जनपुरोपमे । अङ्गे तस्या बृहज्जङ्घे पिण्डादर्शसमत्विषि
तिच्या विशाल आणि स्वच्छ आकाशासारख्या जांघांवर, जणू स्वप्नांच्या काळ्या रंगाच्या नगरीसारख्या, त्या गटांचे तेज स्फटिकासारखे चमकत होते.
विन्ध्यो नृत्यति काञ्चनाचलवने सह्यश् च मह्यां गिरिẖ कैलासो मलयो महेन्द्रशिखरे क्रौञ्चाचले मन्दरः । गोकर्णो गगनाङ्गने वसुमती विद्याधराणां पुरे सर्वा जङ्गमतां गता वनभुवस् तस्याश् शरीरे तदा
विंध्य पर्वत सोन्याच्या डोंगरांच्या जंगलात नाचतो, सह्य पृथ्वीवर फिरतो, कैलास, मलय आणि महेंद्र त्यांच्या शिखरांवर आहेत, क्रौंच आणि मंदार, गोकर्ण आकाशाच्या पंखावर, पृथ्वी विद्याधरांच्या नगरीत—सर्व वन आणि भूमी तिच्या देहात त्या वेळी जिवंत झाल्यासारखी वाटत होती.
अब्धिर् नृत्यति पर्वते गिरिर् अपि प्रोच्चैर् नभẖकोटरे व्योमापीन्दुदिवाकरर्क्षवलितं भूमेर् अधस्ताद् गतम् । सद्वीपाचलपत्तनो वनगणḫ प्रोत्कीर्णपुष्पो दिवि व्यालोलं जगद् अम्बुधाव् इव तृणं दिक्चक्रके भ्राम्यति
समुद्र पर्वतावर नाचतो आहे, आणि तो पर्वतही आकाशाच्या गाभ्यात उंच उठला आहे. आकाशात चंद्र, सूर्य आणि तारे शोभून दिसतात, तर पृथ्वी खाली आहे. द्वीप, पर्वत, नगरं आणि जंगलं, फुलांनी भरलेली, आकाशात फिरत आहेत. हे जग दिशांच्या चक्रात गवताच्या पातीसारखं फिरत आहे, जणू काही समुद्रात तरंगत आहे.
व्योम्नि भ्रमन्ति गिरयो ऽम्बुधयो दिगन्तलोकान्तराणि पुरपत्तनमण्डलानि । नद्यस् सरांसि मकुरान्तर् अशेषबद्धवातावकीर्णतृणपर्णगणक्रमेण
आकाशात पर्वत, समुद्र, दिशा आणि लोकांचे टोक, तसेच नगरांची वसाहत फिरत आहे. नद्या, तळी, सरोवरं आणि वाऱ्याने उडवलेली गवताची व पानांची गटं सर्वत्र एकामागून एक फिरत आहेत.
मत्स्याश् चरन्ति च मरौ वरवारिणीव व्योम्नि स्थिराणि नगराणि भुवीव भान्ति । खे भूर् अधो गगनम् अक्षयवारिवाहम् उत्पातवातपरिवृत्तगिरिस्थितं तत्
माशं समुद्रात जणू सुंदर प्रवाहात पोहत आहेत, आणि नगरं आकाशातही पृथ्वीवर जशी दिसतात तशी स्थिर भासतात. पृथ्वी खाली आहे, वरचं आकाश अमर्याद पाण्याने भरलेलं आहे, आणि वादळी वाऱ्याने फिरणारे पर्वत त्यात उभे आहेत.
ऋक्षोत्करो भ्रमति दीपसहस्रयन्त्रचक्रभ्रमेण मणिवर्षणमेघचारुः । अन्तर् बहिश् च चकितैḫ प्रणयेन मुक्तं विद्याधरामरगणैर् इव पुष्पवर्षम्
ताऱ्यांचा समूह हजारो दिव्यांच्या यंत्रासारखा फिरतो, रत्नांची सर पडणाऱ्या मेघासारखा सुंदर दिसतो. आत आणि बाहेर, आश्चर्य आणि प्रेमाने, जणू विद्याधर आणि देवांनी फुलांचा वर्षाव केला आहे तसा हा वर्षाव सोडला जातो.
संहारसर्गनिचया दिनरात्रिभागे बिन्दूपमा रजनयो दिवसोत्कराश् च । कृष्णास् सिताश् च परितो ऽमलशुक्लकृष्णस्वादर्शमण्डलवद् आकुलम् उल्लसन्ति
सृष्टी आणि प्रलय यांचे फेर, दिवस-रात्र यांच्या विभागात, जणू काही थेंबांसारखे चमकत आहेत. रात्री जणू ठिपक्यांसारख्या, तर दिवस किरणांसारखे वाटतात. काळ्या आणि पांढऱ्या, सर्वत्र एकत्र मिसळून, एक स्वच्छ पांढरा आणि काळा आरसा जसा चमकतो तशीच ही दृश्ये गोंधळात झळकत आहेत.
रत्नानि भास्करनिशाकरमण्डलानि तारोत्करास् तरलकान्तिभृतश् च हाराः । स्वच्छाम्बराणि वलितानि महाम्बराणि कुर्वन्त्य् अनारतम् अनल्पम् अलातलेखाः
रत्ने, सूर्य-चंद्र यांचे मंडळ, ताऱ्यांचे समूह, हलके चमकणारे हार, पारदर्शक वस्त्रे आणि मोठे, दुमडलेले आकाश, हे सगळे सतत अग्नीच्या रेघांसारख्या असंख्य रेषा निर्माण करतात.
कल्पान्तकालविलुठत्त्रिजगन्मणीनि व्यावर्तनैर् झगितिजातझणज्झणानि । तेजांसि सन्तततयोर्ध्वम् अधश् च यान्ति नानाविधानि गुणवन्ति विभूषणानि
कल्पाच्या शेवटी काळाने फेकली गेलेली त्रिलोकातील रत्ने, त्यांच्या फिरण्याने सतत खणखण असा आवाज करतात. तेजस्वी प्रकाश, नेहमी वरखाली फिरत, वेगवेगळ्या रूपांत, गुणांनी युक्त, अलंकारांसारखे दिसतात.
सङ्ग्राममत्तभटखड्गमरीचिवीचिश्यामायमानसकलातपवासराणाम् । व्यावृत्तिभिर् विलुठताम् अपि सुस्थिराणाम् आकर्ण्यते कलकलो जनमण्डलानाम्
युद्धात रंगलेल्या वीरांच्या तलवारींच्या लाटा काळसर चमकत आहेत, आणि अगदी स्थिर असणाऱ्यांमध्येही लोकांच्या गर्दीच्या गोंधळाचा आवाज ऐकू येतो. या सर्वांची हालचाल आणि गडबड सतत सुरू असते.