तथा नाम सुदीर्घा सा यथा तस्याश् शिरẖखुरम् । मया दृष्टं प्रयत्नेन चिरोर्ध्वाधोगमागमैः
ती इतकी उंच होती की, तिचे खुरासारखे डोके मी फार प्रयत्न करून, वरखाली बराच वेळ पाहिल्यावरच पाहू शकलो.
आर्द्रान्त्रतन्त्रीग्रथितशिरẖखुरकरोत्करा । अमूला सूत्रवलिता कण्टकानाम् इव स्थली
तिच्या ओलसर आतड्या आणि स्नायू तिच्या खुरासारख्या डोक्यावर, हातांवर आणि पायांवर गुंतलेले होते. ती जणू मुळाशिवाय, सुतासारख्या वळणांनी भरलेली, काट्यांनी व्यापलेल्या माळेसारखी दिसत होती.
विश्वरूपा यमार्कादिशिरẖकमलजालकैः । कृतमालामलालोकवान्तवह्निमयाचला
ती विश्वरूपात प्रकटली, यम, सूर्य आणि इतरांच्या कमळासारख्या डोक्यांच्या जाळ्यांनी सजलेली होती; तिच्या गळ्यात निर्मळ प्रकाशाची माळ होती, तिने जणू ज्वाळा ओकल्या आणि पर्वतासारखे रूप धारण केले होते.
प्रलम्बकर्णा लुलितनासा नृशिरकुण्डला । शुष्कतुम्बीलताष्ठीवा दीर्घलोलासितस्तनी
तिचे कान लोंबते होते, नाक वाकडे होते, मानवी कवटींची कुंडले घातली होती; ओठ वाळलेल्या दुधी भोपळ्यासारखे होते, तिची स्तने लांब, झुलणारी आणि हसणारी होती.
कुमारबर्हिपिञ्छौघब्राह्ममूर्धजमण्डलैः । लाञ्छितोच्चसुराधीशशिरẖखट्वाङ्गमण्डला
कुमाराच्या मोरपिसांच्या गुच्छांनी आणि ब्रह्मदेवाच्या जटांनी तिचे डोके सजवले होते; आणि श्रेष्ठ असुरराजांच्या कवटी-काठीच्या वर्तुळांनी ते चिन्हांकित झाले होते.
दन्तेन्दुमालाविमलोद्द्योतपीततमोऽर्णवा । कृष्णोच्चैर् धूमलेखेव वृत्तावर्तविवर्तिनी
तिच्या गळ्यात दात आणि चंद्राची माळ होती, ती निर्मळ तेजाने उजळून निघाली होती, तिने जणू अंधाराचा समुद्र पिऊन टाकला; ती काळी, उंच, धुराच्या रेषेसारखी, गोल फिरणारी होती.
शुष्कतुम्बीलतेवोच्चैर् आकाशतरुसंश्रिता । विलोलावयवाष्ठीवा वातैḫ पटपटारवा
ती वाळलेल्या दुधी भोपळ्याच्या वेलीसारखी, आकाशात उंच झाडावर लोंबकळलेली, तिचे हातपाय वार्यामुळे जोरात हलत होते आणि मोठा आवाज करत होते.
बृहत्तरङ्गोर्ध्वभुजा श्यामलोल्लासशालिनी । एकार्णवोर्मिमालेव नृत्तावर्तविवर्तिनी
तिचे हात मोठ्या लाटांसारखे वर उचललेले, काळसर तेजाने चमकत, ती जणू एका महासागराच्या लाटेसारखी, नृत्याच्या भोवऱ्यात फिरत होती.
क्षणम् एकभुजाकारा क्षणं बहुभुजाकुला । अनन्तोग्रभुजा क्षिप्रं जगन्नर्तनमण्डपा
कधी ती एका हाताची दिसते, तर कधी अनेक हातांनी व्यापलेली; क्षणातच अनंत बलवान हातांनी, ती जगाच्या नृत्याचा मंडप बनते.
क्षिप्रम् एकमुखाकारा क्षिप्रं बहुमुखाकृतिः । अनन्तोग्रमुखी क्षिप्रं निर्मुखी वापि च क्षणम्
कधी ती एक चेहरा घेते, तर कधी अनेक चेहऱ्यांची रूप धारण करते; क्षणातच अनंत तिखट चेहऱ्यांनी, तर कधी क्षणभर चेहराच नसलेली दिसते.
एकपादान्विता क्षिप्रं क्षिप्रं पादशतान्विता । क्षणं चानन्तपादाढ्या निष्पादाकारिणी क्षणम्
ती कधी एक पाय घेऊन फारच वेगाने धावते, तर कधी शंभर पाय घेते; क्षणभर तिच्या पायांची गणतीच लागत नाही, तर क्षणभर तिला एकही पाय नसतो.
कालरात्रिर् इयं सेति मयानुमितदेहिका । काली भगवती सेयम् इति निर्णीतसञ्चरा
हीच कदाचित काळरात्रीचे मूर्तरूप असावे, असे मला वाटते; हिच्या हालचाली मी ओळखल्या आहेत, म्हणूनच हीच भगवती काळी आहे, असे मी ठरवले आहे.
ज्वालापूर्णारघट्ठोग्रखाताभनयनत्रया । ज्वलद्वरेन्द्रनीलाद्रिसानूपमललाटभूः
तिची तीन डोळे जणू काही प्रखर ज्वाळांनी भरलेल्या भट्टीसारखे आहेत; तिचे कपाळ तेजस्वी निळ्या पर्वतांच्या शिखरासारखे भासते.
लोकालोकेन्द्रनीलाग्रश्वभ्रभीमहनुद्वया । वातस्कन्धगुणप्रोततारामुक्ताकलापिनी
तिचे दोन जबडे जगाच्या टोकावर असलेल्या काळ्या पर्वतांसारखे भीषण आहेत; ती वाऱ्याच्या गाठींनी विणलेल्या ताऱ्यांची आणि मोत्यांची माळ घालते.
इन्द्रनीलाद्रितुल्योरुतोरणोच्चे प्रभासुरे । विश्रान्तकाचशैलाभभगभीषणवायसा
इंद्रनील पर्वतासारखी तेजस्वी आणि उंच दरवाजे, तसेच कावळ्यांनी भरलेल्या भीषण कड्यांसारखी विश्रांतीची ठिकाणे, अशा त्या राजवाड्याचे सौंदर्य होते.
नृत्यद्भुजलतापुष्पैर् नखशुभ्राभ्रमण्डलैः । पूर्णचन्द्रशतानीव भ्रमयन्ती नभस्तले
तिच्या हातांच्या वेल्या जणू फुलांनी बहरलेल्या, नखांच्या पांढऱ्या वर्तुळांनी आकाशात ढगांसारखी चमकत होत्या; ती आकाशात जणू शंभर पूर्ण चंद्र फिरवत होती.
भ्रमद्भिर् व्याप्तदिक्चक्रा भुजैẖ कल्पाम्बुदैर् इव । वर्षद्भिḫ पाणिजप्रान्ततारालेखाबृहत्प्रभाः
तिच्या फिरणाऱ्या हातांनी सर्व दिशा व्यापल्या होत्या, जणू इच्छितेप्रमाणे पाऊस पाडणारे मेघच; तिच्या बोटांच्या टोकातून ताऱ्यांच्या रेषांसारखी प्रकाशाची मोठी किरणे पडत होती.
नखपुष्पाङ्गुलीवल्लीजालैर् भ्रान्तभुजद्रुमैः । कृष्णैẖ काननिताशेषगगनाग्रोग्रमूर्तिभिः
नखांच्या फुलांनी फुललेल्या बोटांच्या माळा, आणि फिरणारे हात जणू झाडांसारखे, काळ्या घनदाट अरण्यासारखे, आकाशाच्या कडेला उग्र रूपे धारण करणारे होते.
तमालतालतन्मूलम् अवदग्धं महानलैः । विडम्बयन्ती चलितं जङ्घासङ्घेन चोपता
ती आपल्या असंख्य हालचाल करणाऱ्या पायांनी चालताना, मोठ्या आगीत जळून गेलेल्या तमाळ आणि ताडाच्या झाडांची थट्टा करत होती.
अप्य् अनन्ते महाव्योम्नि पारं प्राप्तैश् शिरोरुहैः । कुर्वाणेवाततं वासवनं तिमिरदन्तिनः
अमर्याद आकाशातसुद्धा, तिचे केस जणू त्या आकाशाच्या टोकापर्यंत पोहोचले होते, आणि त्या रात्रीच्या हत्तीला एक अखंड काळोख्या जंगलासारखे वाटू लागले.
उह्यन्ते मेरवो येन तेन निश्श्वासवायुना । घनघुङ्घुमदिग्वक्त्रगगनोग्राङ्गघोषिणा
तिच्या श्वासाच्या प्रचंड वाऱ्यामुळे मेरू पर्वतही हलले, आणि तिच्या भयंकर तोंडांच्या गडगडाटाने आकाश दुमदुमून गेले.
घनमारुतघूत्कारैẖ क्ष्वेडागेयं प्रगायता । नियतानुनयेनेव वलितास्यानुवृत्तिना
ती घनदाट वाऱ्याच्या गडगडाटात गाणे गात होती, तिचे तोंड नेहमी एकीकडे वळलेले, जणू सतत आर्ततेने गाण्याचा सूर लावला आहे.
ततो नृत्तवशावेशाद् वर्धमानशरीरिणी । मया दृष्टावधानेन गगनाभोगपूरिणी
त्या नृत्याच्या भरात, तिचे शरीर वाढत चालले होते आणि मी लक्षपूर्वक पाहिले, तेव्हा ती आकाशभर पसरलेली दिसली.
यावत् तया धृता देहे हेलावलनसारवा । माला मलयकैलाससह्यमन्दरमेरुभिः
ती आपल्या देहात खेळकरपणे डोलत असताना, तिच्या गळ्यातील माळेत मलय, कैलास, सह्य, मंदार आणि मेरू हे डोंगर गुंफलेले होते.
आसंस् तस्या युगान्ताभ्रमालिकाḫ पट्टपट्टिकाः । आदर्शमण्डलान्य् अग्रे त्रीणि लोकान्तराणि च
तिच्या वस्त्राच्या टोकांवर जणू युगाच्या शेवटी निर्माण होणाऱ्या ढगांच्या रांगा होत्या; तिच्या समोर आरशासारखी वर्तुळे आणि त्यात तिन्ही जग दिसत होती.
कर्णयोर् हिमवन्मेरू रुप्यकाञ्चनपुत्रिके । ब्रह्माण्डघुर्घुरैर् माला महती कटिमेखला
तिच्या कानात चांदी आणि सोन्यापासून बनवलेले हिमालय आणि मेरू पर्वत लहान आकारात होते; तिच्या कंबरेवर विश्वांची मोठी माळ कमरपट्ट्यासारखी गुंफलेली होती, जी गडगडाटाने निनादत होती.
स्रजẖ कुलाचलैश् शृङ्गवनपत्तनगुच्छकाः । तरत्पुरवरद्वीपग्रामपेलवपल्लवाः
तिच्या गळ्यातील हार म्हणजे डोंगरशिखरे, घनदाट अरण्ये आणि मोठमोठी शहरे होती; तर गावं, सुंदर नगरं आणि बेटं या सगळ्या कोमल पानांसारख्या दिसत होत्या.
अस्या अङ्गेषु दृष्टानि पुराणि नगराणि च । ऋतवश् च त्रयो लोका मासाहोरात्रमालिकाः
तिच्या अंगावर जुनी शहरे आणि नगरं उमटलेली होती; तीन ऋतु, सगळे लोक, तसेच महिने, दिवस आणि रात्रींच्या माळा तिच्या अंगावर शोभत होत्या.
मुक्तालतादिकं नद्यẖ कालिन्दीत्रिपथादिकाः । धर्माधर्माव् उभौ कर्णभूषणे चान्यकर्णयोः
तिच्या गळ्यातील मोत्यांच्या माळा म्हणजे गंगा, यमुना आणि इतर नद्या होत्या; तर तिच्या कानात धर्म आणि अधर्म हे दोन्ही दागिने म्हणून झळकत होते.
स्तनास् तस्यास् तु चत्वारस् स्रवद्धर्मपयोलवाः । वेदास् सकलशास्त्रार्थचतुस्संस्थानचूचुकाः
तिच्या चार स्तनांमधून धर्मरूपी दूध सतत वाहत होतं; वेद आणि त्यांचे चार अर्थ हे त्या स्तनांवरील स्तनाग्रांसारखे होते.