अधृतं धृतम् एवोच्चैर् अपतच् चैव वा पतत् । अनाकृत्य् एव साकारं जगत् स्वप्नपुरं यथा
कोणत्याही आधाराशिवाय धरलेलं, पडत असूनही न पडलेलं, रूप नसतानाही रूप असलेलं—हे जग स्वप्नातल्या शहरासारखं आहे.
किम् अस्य नाम पतति किं वा केनास्य धार्यते । यथा संवित्तिकचनं तथैतद् अवतिष्ठते
इथं नेमकं काय पडतं आणि काय याला धरून ठेवतं? जसं एखादा विचार जाणीवेत उमटतो, तसंच हेही उभं राहतं.
यथा केशोण्डुकं व्योम्नि यथा व्योमनि शून्यता । यथा वा पवने स्पन्दो जगच् चिद्गगने तथा
जसा केसांचा गोळा आकाशात दिसतो, जशी शून्यता आकाशात असते, किंवा जसा वारा हलताना जाणवतो, तसंच हे जग चैतन्याच्या आकाशात आहे.
चितौ सङ्कल्पनगरं ब्रह्माण्डाख्यं जगद्गृहम् । खे खम् एवात्यनाकारम् अत्याकारम् इव स्थितम्
चैतन्यात कल्पनेचं नगर, ज्याला ब्रह्मांड म्हणतात, हे जगाचं घर आहे. ते आकाशात, अगदी आकाशासारखंच, आकार नसतानाही जणू काही आकार आहे असं भासतं.
पातसंवित्समुद्भूतं पतद् आस्ते दिवानिशम् । उत्पतन्त्या विदोद्भूतम् उत्पतच् चैव तिष्ठति
पडण्याची जाणीव ज्या गोष्टीतून निर्माण होते, ती गोष्ट रात्रंदिवस पडतच राहते; आणि उडण्याची जाणीव ज्या गोष्टीतून निर्माण होते, ती गोष्ट उडताना तशीच राहते.
स्थितिसंवित्समुद्भूतं स्थितम् आस्ते दिवानिशम् । गच्छन्त्या संविदोद्भूतं गच्छद् आस्ते दिवानिशम्
स्थिर राहण्याची जाणीव ज्या गोष्टीतून निर्माण होते, ती गोष्ट रात्रंदिवस तशीच स्थिर राहते; आणि जाण्याची जाणीव ज्या गोष्टीतून निर्माण होते, ती गोष्ट रात्रंदिवस जातच राहते.
एति नाशविदा नाशं महाकल्पादिवेदनैः । जायते जन्मसंवित्त्या व्योम्नि सर्गादिवेदनैः
जसा नाश होतो, तसा तो नाशाच्या जाणिवेनेच येतो, हे मोठ्या कल्पांच्या अनुभवातून कळतं; तसंच, जन्माची जाणीव जशी होते, तशी सृष्टीच्या सुरुवातीच्या जाणिवेतून जन्म घडतो.
आभाति मौक्तिकगणश् शरदम्बरान्तर् दृष्टाव् असत्य उदितो ऽप्य् अतिसत्यरूपः । भ्रान्त्या यथा नभसि विस्फुरतां तथैषां सङ्ख्यां विधातुम् इह को जगतां समर्थः
शरद ऋतूच्या आकाशात मोत्यांच्या राशी जशा दिसतात, तशा त्या खऱ्या नसूनही अत्यंत खऱ्यासारख्या वाटतात; भ्रमामुळे त्यांच्या संख्येचा अंदाज लावता येत नाही, मग या जगांची संख्या कोण मोजू शकेल?
अथ राघव रुद्रं तं तदा तस्मिन् महाम्बरे । प्रवृत्तं नर्तितुं मत्तम् अपश्यं वितताकृतिम्
राघवा, त्या विशाल आकाशात मी त्या वेळी रुद्राला पाहिलं, तो नाचायला सुरुवात करत होता, मदमस्त होता आणि त्याचं रूप सर्वत्र पसरलेलं होतं.
व्योमेवाकृतिम् आपन्नम् अजहद्व्यापितां निजाम् । महाकारं घनश्यामं दशाशापरिपूरकम्
तो अगदी आकाशासारखा दिसत होता, पण स्वतःचं सर्वत्र व्यापलेपण त्याने सोडलं नव्हतं—तो फार मोठा, काळ्या मेघासारखा गडद, आणि दहा दिशांना पूर्णपणे व्यापून टाकणारा होता.
अर्केन्दुवह्निनयनं चलद्दशदिगम्बरम् । घनदीर्घप्रभाजालम् आलानं श्यामलत्विषाम्
सूर्य, चंद्र आणि अग्नीप्रमाणे तेजस्वी डोळे असलेली, दहा दिशांना फिरणारी, गडद आणि दीर्घ प्रकाशाचा जाळे जणू काळसर कांती असणाऱ्यांना बांधून टाकते.
वाडवाग्निदृशं लोलभुजोर्मिभरभासुरम् । एकार्णवार्णो द्राग् देहबन्धेनेव समुत्थितम्
वाडवाग्नीच्या दृष्टीसारखी, लाटा उचलणाऱ्या अस्थिर भुजा आणि एकाच महासागरासारखा रंग असलेली ती मूर्ती, जणू देहाच्या बंधनाने झपाट्याने उभी राहिली.
पश्याम्य् अनन्तरम् अहं यावत् तस्य शरीरतः । छायेव परिनिर्याति नर्तनानुविधायिनी
मग मी पाहतो, त्याच्या शरीरातून एक सावली बाहेर पडते आणि ती त्याच्या हालचालींना नृत्य करणाऱ्यासारखी अनुसरते.
सूर्येष्व् अविद्यमानेषु महातमसि मन्थरे । स्थिते कथम् इयं छाया भवेद् इति मतिर् मम
सूर्य नसताना आणि घनदाट अंधार पसरलेला असताना, ही सावली कशी असू शकते? अशीच माझी विचारधारा झाली.
यावद् विचारयाम्य् आशु तावत् तस्य तदा पुरः । सा स्थिता परिनृत्यन्ती विशीर्णा स्त्री त्रिलोचना
मी जसा विचार करतो, तशी ती सावली त्याच्या समोर उभी राहते, केस विस्कटलेली, नाचणारी, आणि तीन डोळ्यांची स्त्री दिसते.
कृष्णा कृशा सिरालाङ्गी जर्जरा विकृताकृतिः । ज्वालाकुलानलालोलवनसम्भारशेखरा
ती काळी, खूपच कृश, अंगावर शिरा उठलेल्या, अशक्त आणि विकृत दिसणारी, डोक्यावर ज्वाळांनी आणि जंगलातील वेड्या वस्तूंनी मढवलेली आहे.
भिन्नाञ्जनतमश्श्यामा यामिनीवाकृतिं गता । तमश्श्रीर् देहयुक्तेव साकारेवाम्बरद्युतिः
ती तुटलेल्या काजळासारखी काळी, रात्रीसारखी दिसणारी, जणू अंधाराची शोभा शरीराला चिकटलेली, आणि आकाशासारखी स्पष्ट चमक असलेली आहे.
अतिदीर्घा करालास्या नभो मातुम् इवोद्यता । दीर्घजानुभुजभ्रान्त्या मातुकामेव दिङ्मुखम्
ती फार उंच, तोंड भयंकर, जणू आकाश गिळायला निघाली आहे, तिचे गुडघे आणि हात लांब, आणि ती सर्व दिशांना वळणारी आईसारखी दिसते.
कृशा बहूपवासेव परिनिम्नमहाहनुः । कज्जलश्यामला मेघमालेव पवनाकुला
ती खूपच सुकलेली होती, जणू वारंवार उपवास केल्याने तिचा जबडा आत ओढला गेला होता. तिचा रंग काळासावळा, काजळासारखा होता, आणि वाऱ्याने हलवलेल्या ढगासारखी ती दिसत होती.
कृशाशक्ता यदोत्थातुं सुदीर्घा विधिना तदा । ग्रथितेव सिरारूपैर् दामभिर् दैर्घ्यशालिभिः
ती इतकी सुकलेली आणि अशक्त होती की, उभी राहायचा प्रयत्न केला की तिच्या लांब देहावर नसांचे जाळे जणू दोरांनी घट्ट बांधल्यासारखे दिसत होते.
तथा नाम सुदीर्घा सा यथा तस्याश् शिरẖखुरम् । मया दृष्टं प्रयत्नेन चिरोर्ध्वाधोगमागमैः
ती इतकी उंच होती की, तिचे खुरासारखे डोके मी फार प्रयत्न करून, वरखाली बराच वेळ पाहिल्यावरच पाहू शकलो.
आर्द्रान्त्रतन्त्रीग्रथितशिरẖखुरकरोत्करा । अमूला सूत्रवलिता कण्टकानाम् इव स्थली
तिच्या ओलसर आतड्या आणि स्नायू तिच्या खुरासारख्या डोक्यावर, हातांवर आणि पायांवर गुंतलेले होते. ती जणू मुळाशिवाय, सुतासारख्या वळणांनी भरलेली, काट्यांनी व्यापलेल्या माळेसारखी दिसत होती.
विश्वरूपा यमार्कादिशिरẖकमलजालकैः । कृतमालामलालोकवान्तवह्निमयाचला
ती विश्वरूपात प्रकटली, यम, सूर्य आणि इतरांच्या कमळासारख्या डोक्यांच्या जाळ्यांनी सजलेली होती; तिच्या गळ्यात निर्मळ प्रकाशाची माळ होती, तिने जणू ज्वाळा ओकल्या आणि पर्वतासारखे रूप धारण केले होते.
प्रलम्बकर्णा लुलितनासा नृशिरकुण्डला । शुष्कतुम्बीलताष्ठीवा दीर्घलोलासितस्तनी
तिचे कान लोंबते होते, नाक वाकडे होते, मानवी कवटींची कुंडले घातली होती; ओठ वाळलेल्या दुधी भोपळ्यासारखे होते, तिची स्तने लांब, झुलणारी आणि हसणारी होती.
कुमारबर्हिपिञ्छौघब्राह्ममूर्धजमण्डलैः । लाञ्छितोच्चसुराधीशशिरẖखट्वाङ्गमण्डला
कुमाराच्या मोरपिसांच्या गुच्छांनी आणि ब्रह्मदेवाच्या जटांनी तिचे डोके सजवले होते; आणि श्रेष्ठ असुरराजांच्या कवटी-काठीच्या वर्तुळांनी ते चिन्हांकित झाले होते.
दन्तेन्दुमालाविमलोद्द्योतपीततमोऽर्णवा । कृष्णोच्चैर् धूमलेखेव वृत्तावर्तविवर्तिनी
तिच्या गळ्यात दात आणि चंद्राची माळ होती, ती निर्मळ तेजाने उजळून निघाली होती, तिने जणू अंधाराचा समुद्र पिऊन टाकला; ती काळी, उंच, धुराच्या रेषेसारखी, गोल फिरणारी होती.
शुष्कतुम्बीलतेवोच्चैर् आकाशतरुसंश्रिता । विलोलावयवाष्ठीवा वातैḫ पटपटारवा
ती वाळलेल्या दुधी भोपळ्याच्या वेलीसारखी, आकाशात उंच झाडावर लोंबकळलेली, तिचे हातपाय वार्यामुळे जोरात हलत होते आणि मोठा आवाज करत होते.
बृहत्तरङ्गोर्ध्वभुजा श्यामलोल्लासशालिनी । एकार्णवोर्मिमालेव नृत्तावर्तविवर्तिनी
तिचे हात मोठ्या लाटांसारखे वर उचललेले, काळसर तेजाने चमकत, ती जणू एका महासागराच्या लाटेसारखी, नृत्याच्या भोवऱ्यात फिरत होती.
क्षणम् एकभुजाकारा क्षणं बहुभुजाकुला । अनन्तोग्रभुजा क्षिप्रं जगन्नर्तनमण्डपा
कधी ती एका हाताची दिसते, तर कधी अनेक हातांनी व्यापलेली; क्षणातच अनंत बलवान हातांनी, ती जगाच्या नृत्याचा मंडप बनते.
क्षिप्रम् एकमुखाकारा क्षिप्रं बहुमुखाकृतिः । अनन्तोग्रमुखी क्षिप्रं निर्मुखी वापि च क्षणम्
कधी ती एक चेहरा घेते, तर कधी अनेक चेहऱ्यांची रूप धारण करते; क्षणातच अनंत तिखट चेहऱ्यांनी, तर कधी क्षणभर चेहराच नसलेली दिसते.