बहिẖ किं विद्यते ब्रह्मन् ब्रह्मसद्मकवाटतः । कास् तत्रावरणा ब्रूहि कियत्यस् संस्थिताẖ कथम्
ब्रह्मन्, ब्रह्माच्या निवासाच्या कुंपणाबाहेर काय आहे? तिथे कोणती आवरणे आहेत? ती किती आहेत आणि कशी आहेत, ते मला सांग.
ब्रह्माण्डखण्डयोḫ पारे ततो दशगुणं जलम् । सन्ध्याकाशम् अनन्तं तं वर्जयित्वाततं स्थितम्
ब्रह्मांडाच्या कडा ओलांडल्यावर त्याच्या दहा पट पाणी आहे आणि त्यापुढे अनंत संधिकाळासारखे आकाश पसरलेले आहे.
ततस् तथैव ज्वालात्म तेजो दशगुणं स्थितम् । ततस् तथैव पवनḫ पावनो निर्मलस् स्थितः
त्यापुढे तसंच, दहा पट ज्वाळेसारखं तेज आहे आणि त्यानंतर तसंच, निर्मळ आणि शुद्ध करणारा वारा आहे.
ततस् तथैव विमलं नभो दशगुणं स्थितम् । ततḫ परमम् अत्यच्छं ब्रह्माकाशम् अनन्तकम्
त्यापुढे तसंच, दहा पट निर्मळ आकाश आहे आणि त्यापुढे अत्यंत स्वच्छ, अनंत ब्रह्माचे आकाश आहे.
अन्यत्रान्यत्र तस्याथ दृष्टयो ऽन्यास् तथैव खे । कचन्त्य् असङ्ख्या दूरस्था मिथोऽदृष्टात्मसृष्टयः
इतर ठिकाणी, आकाशात त्याच्या दृष्टीसुद्धा तशाच असतात; त्या अनंत आणि दूर असतात, एकमेकांना न दिसणाऱ्या, स्वतःच्या कल्पनेतून निर्माण झालेल्या.
ऊर्ध्वे ब्रह्माण्डखण्डस्य तस्याधस्तान् मुनीश्वर । तज् जलादि महाकारं क्व कथं केन धार्यते
वर त्या ब्रह्मांडाच्या तुकड्याचा भाग आहे, खाली पाणी आणि इतर मोठे घटक आहेत, हे सर्व कुठे, कसे आणि कोणाच्या आधारावर टिकून आहेत, हे सांग.
स पार्थिवḫ पदार्थानां स्थितẖ कड्ढकरत्नवत् । भागास् तम् एव धावन्ति ते सुता मातरं यथा
तो पृथ्वीचा घटक वस्तूंमध्ये रत्नासारखा उभा आहे; त्याचे भाग त्याच्याकडे धाव घेतात, जशी मुले आईकडे धावतात.
अतो यद् एव नेदीयो ब्रह्माण्डाख्यं महीवपुः । तत् पदार्थाḫ प्रधावन्ति तृषितास् सलिलं यथा
म्हणून, जे काही या ब्रह्मांडाच्या मोठ्या रूपाजवळ आहे, त्या वस्तू त्याच्याकडे धाव घेतात, जशी तहानलेली माणसे पाण्याकडे धावतात.
अवलम्ब्य तद् एवातस् संस्थितास् ते जलादयः । न स्थितिं प्रविमुञ्चन्ति स्वां यथावयवा इव
पाणी आणि इतर सर्व त्या आधारावरच टिकून आहेत; ते आपापली जागा सोडत नाहीत, जशी आपल्या शरीराची अवयवं आपापली जागा सोडत नाहीत.
ब्रह्मन् ब्रह्माण्डखण्डे ते तिष्ठतẖ कथम् उच्यताम् । किमाकृती धृते केन कथं वा परिनश्यतः
हे ब्रह्मन्, या विश्वाच्या तुकड्यात ती तत्त्वं कशी टिकून आहेत, त्यांना कोणती रूपं आहेत, ती कशामुळे धरून ठेवली जातात आणि ती कशी नाहीशी होतात, हे मला सांग.
अधृतं धृतम् एवोच्चैर् अपतच् चैव वा पतत् । अनाकृत्य् एव साकारं जगत् स्वप्नपुरं यथा
कोणत्याही आधाराशिवाय धरलेलं, पडत असूनही न पडलेलं, रूप नसतानाही रूप असलेलं—हे जग स्वप्नातल्या शहरासारखं आहे.
किम् अस्य नाम पतति किं वा केनास्य धार्यते । यथा संवित्तिकचनं तथैतद् अवतिष्ठते
इथं नेमकं काय पडतं आणि काय याला धरून ठेवतं? जसं एखादा विचार जाणीवेत उमटतो, तसंच हेही उभं राहतं.
यथा केशोण्डुकं व्योम्नि यथा व्योमनि शून्यता । यथा वा पवने स्पन्दो जगच् चिद्गगने तथा
जसा केसांचा गोळा आकाशात दिसतो, जशी शून्यता आकाशात असते, किंवा जसा वारा हलताना जाणवतो, तसंच हे जग चैतन्याच्या आकाशात आहे.
चितौ सङ्कल्पनगरं ब्रह्माण्डाख्यं जगद्गृहम् । खे खम् एवात्यनाकारम् अत्याकारम् इव स्थितम्
चैतन्यात कल्पनेचं नगर, ज्याला ब्रह्मांड म्हणतात, हे जगाचं घर आहे. ते आकाशात, अगदी आकाशासारखंच, आकार नसतानाही जणू काही आकार आहे असं भासतं.
पातसंवित्समुद्भूतं पतद् आस्ते दिवानिशम् । उत्पतन्त्या विदोद्भूतम् उत्पतच् चैव तिष्ठति
पडण्याची जाणीव ज्या गोष्टीतून निर्माण होते, ती गोष्ट रात्रंदिवस पडतच राहते; आणि उडण्याची जाणीव ज्या गोष्टीतून निर्माण होते, ती गोष्ट उडताना तशीच राहते.
स्थितिसंवित्समुद्भूतं स्थितम् आस्ते दिवानिशम् । गच्छन्त्या संविदोद्भूतं गच्छद् आस्ते दिवानिशम्
स्थिर राहण्याची जाणीव ज्या गोष्टीतून निर्माण होते, ती गोष्ट रात्रंदिवस तशीच स्थिर राहते; आणि जाण्याची जाणीव ज्या गोष्टीतून निर्माण होते, ती गोष्ट रात्रंदिवस जातच राहते.
एति नाशविदा नाशं महाकल्पादिवेदनैः । जायते जन्मसंवित्त्या व्योम्नि सर्गादिवेदनैः
जसा नाश होतो, तसा तो नाशाच्या जाणिवेनेच येतो, हे मोठ्या कल्पांच्या अनुभवातून कळतं; तसंच, जन्माची जाणीव जशी होते, तशी सृष्टीच्या सुरुवातीच्या जाणिवेतून जन्म घडतो.
आभाति मौक्तिकगणश् शरदम्बरान्तर् दृष्टाव् असत्य उदितो ऽप्य् अतिसत्यरूपः । भ्रान्त्या यथा नभसि विस्फुरतां तथैषां सङ्ख्यां विधातुम् इह को जगतां समर्थः
शरद ऋतूच्या आकाशात मोत्यांच्या राशी जशा दिसतात, तशा त्या खऱ्या नसूनही अत्यंत खऱ्यासारख्या वाटतात; भ्रमामुळे त्यांच्या संख्येचा अंदाज लावता येत नाही, मग या जगांची संख्या कोण मोजू शकेल?
अथ राघव रुद्रं तं तदा तस्मिन् महाम्बरे । प्रवृत्तं नर्तितुं मत्तम् अपश्यं वितताकृतिम्
राघवा, त्या विशाल आकाशात मी त्या वेळी रुद्राला पाहिलं, तो नाचायला सुरुवात करत होता, मदमस्त होता आणि त्याचं रूप सर्वत्र पसरलेलं होतं.
व्योमेवाकृतिम् आपन्नम् अजहद्व्यापितां निजाम् । महाकारं घनश्यामं दशाशापरिपूरकम्
तो अगदी आकाशासारखा दिसत होता, पण स्वतःचं सर्वत्र व्यापलेपण त्याने सोडलं नव्हतं—तो फार मोठा, काळ्या मेघासारखा गडद, आणि दहा दिशांना पूर्णपणे व्यापून टाकणारा होता.
अर्केन्दुवह्निनयनं चलद्दशदिगम्बरम् । घनदीर्घप्रभाजालम् आलानं श्यामलत्विषाम्
सूर्य, चंद्र आणि अग्नीप्रमाणे तेजस्वी डोळे असलेली, दहा दिशांना फिरणारी, गडद आणि दीर्घ प्रकाशाचा जाळे जणू काळसर कांती असणाऱ्यांना बांधून टाकते.
वाडवाग्निदृशं लोलभुजोर्मिभरभासुरम् । एकार्णवार्णो द्राग् देहबन्धेनेव समुत्थितम्
वाडवाग्नीच्या दृष्टीसारखी, लाटा उचलणाऱ्या अस्थिर भुजा आणि एकाच महासागरासारखा रंग असलेली ती मूर्ती, जणू देहाच्या बंधनाने झपाट्याने उभी राहिली.
पश्याम्य् अनन्तरम् अहं यावत् तस्य शरीरतः । छायेव परिनिर्याति नर्तनानुविधायिनी
मग मी पाहतो, त्याच्या शरीरातून एक सावली बाहेर पडते आणि ती त्याच्या हालचालींना नृत्य करणाऱ्यासारखी अनुसरते.
सूर्येष्व् अविद्यमानेषु महातमसि मन्थरे । स्थिते कथम् इयं छाया भवेद् इति मतिर् मम
सूर्य नसताना आणि घनदाट अंधार पसरलेला असताना, ही सावली कशी असू शकते? अशीच माझी विचारधारा झाली.
यावद् विचारयाम्य् आशु तावत् तस्य तदा पुरः । सा स्थिता परिनृत्यन्ती विशीर्णा स्त्री त्रिलोचना
मी जसा विचार करतो, तशी ती सावली त्याच्या समोर उभी राहते, केस विस्कटलेली, नाचणारी, आणि तीन डोळ्यांची स्त्री दिसते.
कृष्णा कृशा सिरालाङ्गी जर्जरा विकृताकृतिः । ज्वालाकुलानलालोलवनसम्भारशेखरा
ती काळी, खूपच कृश, अंगावर शिरा उठलेल्या, अशक्त आणि विकृत दिसणारी, डोक्यावर ज्वाळांनी आणि जंगलातील वेड्या वस्तूंनी मढवलेली आहे.
भिन्नाञ्जनतमश्श्यामा यामिनीवाकृतिं गता । तमश्श्रीर् देहयुक्तेव साकारेवाम्बरद्युतिः
ती तुटलेल्या काजळासारखी काळी, रात्रीसारखी दिसणारी, जणू अंधाराची शोभा शरीराला चिकटलेली, आणि आकाशासारखी स्पष्ट चमक असलेली आहे.
अतिदीर्घा करालास्या नभो मातुम् इवोद्यता । दीर्घजानुभुजभ्रान्त्या मातुकामेव दिङ्मुखम्
ती फार उंच, तोंड भयंकर, जणू आकाश गिळायला निघाली आहे, तिचे गुडघे आणि हात लांब, आणि ती सर्व दिशांना वळणारी आईसारखी दिसते.
कृशा बहूपवासेव परिनिम्नमहाहनुः । कज्जलश्यामला मेघमालेव पवनाकुला
ती खूपच सुकलेली होती, जणू वारंवार उपवास केल्याने तिचा जबडा आत ओढला गेला होता. तिचा रंग काळासावळा, काजळासारखा होता, आणि वाऱ्याने हलवलेल्या ढगासारखी ती दिसत होती.
कृशाशक्ता यदोत्थातुं सुदीर्घा विधिना तदा । ग्रथितेव सिरारूपैर् दामभिर् दैर्घ्यशालिभिः
ती इतकी सुकलेली आणि अशक्त होती की, उभी राहायचा प्रयत्न केला की तिच्या लांब देहावर नसांचे जाळे जणू दोरांनी घट्ट बांधल्यासारखे दिसत होते.