पातालम् इव पानीयं सर्पो बिलम् इव क्षणात् । चण्डवायुर् इवाकाशम् अविशत् तन्मुखं जवात्
पाणी जसं पाताळात जातं, साप क्षणात आपल्या बिलात शिरतो किंवा प्रचंड वारा आकाशात धावतो, तसं ते त्या तोंडात वेगाने शिरलं.
समुदेत्यापिबद् रुद्रस् स मुहूर्तेन तत्पयः । कृष्णाङ्गो ऽर्क इव ध्वान्तं सत्सम्पर्क इवागुणम्
रुद्र क्षणात वर येऊन ते पाणी प्यायला, जसं काळ्या किरणांचा सूर्य अंधार गिळतो किंवा चांगल्या संगतीत सद्गुण वाईट गुणांना नाहीसे करतात.
आब्रह्मलोकपातालं शान्तं शून्यम् अथाभवत् । रजोधूमानिलाम्भोदभूतमुक्तं समं नभः
ब्रह्मलोकापासून पाताळापर्यंत सर्वत्र शांतता आणि रिकामेपणा पसरला; आकाश एकसारखे झाले, त्यातून धूळ, धूर, वारा, पाणी आणि इतर घटक पूर्णपणे नाहीसे झाले.
केवलं तत्र दृश्यन्ते चत्वारो व्योमनिर्मलाः । इमे पदार्था निस्स्पन्दाश् शृणु तान् रघुनन्दन
तेथे फक्त चार शुद्ध रूपे आकाशात दिसतात; हे पदार्थ स्थिर आहेत—रघुनंदना, ती कोणती ते ऐक.
एकस् तावद् असौ मध्ये रुद्रẖ कृष्णाम्बराकृतिः । निराधारस् स्थितो व्योम्नि निस्स्पन्दो ऽम्भोधिबिम्बवत्
त्यात एक मध्यभागी उभा आहे—रुद्र, काळ्या मेघासारखा, कोणत्याही आधाराशिवाय, आकाशात हलचाल न करता, जणू समुद्राच्या प्रतिबिंबासारखा.
द्वितीयो ऽवस्थितो दूरे पृथ्व्याकाशतलोपमः । भागो ब्रह्माण्डसदनस्याधḫ पातालसप्तकात्
दुसरा दूर उभा आहे, पृथ्वी आणि आकाशाच्या पृष्ठभागासारखा दिसतो—तो ब्रह्मांडाच्या निवासाचा एक भाग असून, सात पाताळांखाली आहे.
पातालभूतलदिवां सशैलेन्द्रदिवौकसाम् । व्याप्तिḫ पार्थिवभागेन पङ्कमात्रात्मना मनाक्
पाताळ, पृथ्वी आणि आकाश, तसेच डोंगर आणि आकाशातील रहिवासी — हे सर्व पृथ्वीच्या घटकाने व्यापलेले आहेत, अगदी चिखलाच्या लहान कणातही तो घटक आहे.
तृतीयो ऽत्र पदार्थो ऽभूद् ऊर्ध्वं ब्रह्माण्डभागभूः । दृष्टिक्षयात् स दूरत्वाल् लक्ष्यते गगनासितः
इथे तिसरा घटक म्हणजे वरचा भाग, म्हणजेच ब्रह्मांडाचा प्रदेश; आपल्या दृष्टीची मर्यादा आणि त्याच्या दूर असल्यामुळे, तो आकाशाचा काळा पसारा वाटतो.
दूरविश्लिष्टयोर् मध्यं यत् तद् ब्रह्माण्डखण्डयोः । तद् आकाशम् अनाद्यन्तं ब्रह्म निर्मलम् आततम्
दोन दूर असलेल्या ब्रह्मांडाच्या विभागांमध्ये जे स्थान आहे, तेच आकाश आहे — ज्याला सुरुवात नाही, शेवट नाही, ते शुद्ध आणि सर्वत्र पसरलेले ब्रह्म आहे.
चतुर्थो ऽसौ पदार्थस् तु तदा संलक्षितो मया । चतुष्टयाद् ऋते नान्यद् एतस्माद् एव किञ्चन
हा चौथा घटक मला तेव्हा जाणवला; या चार घटकांशिवाय अजून काहीच नाही.
बहिẖ किं विद्यते ब्रह्मन् ब्रह्मसद्मकवाटतः । कास् तत्रावरणा ब्रूहि कियत्यस् संस्थिताẖ कथम्
ब्रह्मन्, ब्रह्माच्या निवासाच्या कुंपणाबाहेर काय आहे? तिथे कोणती आवरणे आहेत? ती किती आहेत आणि कशी आहेत, ते मला सांग.
ब्रह्माण्डखण्डयोḫ पारे ततो दशगुणं जलम् । सन्ध्याकाशम् अनन्तं तं वर्जयित्वाततं स्थितम्
ब्रह्मांडाच्या कडा ओलांडल्यावर त्याच्या दहा पट पाणी आहे आणि त्यापुढे अनंत संधिकाळासारखे आकाश पसरलेले आहे.
ततस् तथैव ज्वालात्म तेजो दशगुणं स्थितम् । ततस् तथैव पवनḫ पावनो निर्मलस् स्थितः
त्यापुढे तसंच, दहा पट ज्वाळेसारखं तेज आहे आणि त्यानंतर तसंच, निर्मळ आणि शुद्ध करणारा वारा आहे.
ततस् तथैव विमलं नभो दशगुणं स्थितम् । ततḫ परमम् अत्यच्छं ब्रह्माकाशम् अनन्तकम्
त्यापुढे तसंच, दहा पट निर्मळ आकाश आहे आणि त्यापुढे अत्यंत स्वच्छ, अनंत ब्रह्माचे आकाश आहे.
अन्यत्रान्यत्र तस्याथ दृष्टयो ऽन्यास् तथैव खे । कचन्त्य् असङ्ख्या दूरस्था मिथोऽदृष्टात्मसृष्टयः
इतर ठिकाणी, आकाशात त्याच्या दृष्टीसुद्धा तशाच असतात; त्या अनंत आणि दूर असतात, एकमेकांना न दिसणाऱ्या, स्वतःच्या कल्पनेतून निर्माण झालेल्या.
ऊर्ध्वे ब्रह्माण्डखण्डस्य तस्याधस्तान् मुनीश्वर । तज् जलादि महाकारं क्व कथं केन धार्यते
वर त्या ब्रह्मांडाच्या तुकड्याचा भाग आहे, खाली पाणी आणि इतर मोठे घटक आहेत, हे सर्व कुठे, कसे आणि कोणाच्या आधारावर टिकून आहेत, हे सांग.
स पार्थिवḫ पदार्थानां स्थितẖ कड्ढकरत्नवत् । भागास् तम् एव धावन्ति ते सुता मातरं यथा
तो पृथ्वीचा घटक वस्तूंमध्ये रत्नासारखा उभा आहे; त्याचे भाग त्याच्याकडे धाव घेतात, जशी मुले आईकडे धावतात.
अतो यद् एव नेदीयो ब्रह्माण्डाख्यं महीवपुः । तत् पदार्थाḫ प्रधावन्ति तृषितास् सलिलं यथा
म्हणून, जे काही या ब्रह्मांडाच्या मोठ्या रूपाजवळ आहे, त्या वस्तू त्याच्याकडे धाव घेतात, जशी तहानलेली माणसे पाण्याकडे धावतात.
अवलम्ब्य तद् एवातस् संस्थितास् ते जलादयः । न स्थितिं प्रविमुञ्चन्ति स्वां यथावयवा इव
पाणी आणि इतर सर्व त्या आधारावरच टिकून आहेत; ते आपापली जागा सोडत नाहीत, जशी आपल्या शरीराची अवयवं आपापली जागा सोडत नाहीत.
ब्रह्मन् ब्रह्माण्डखण्डे ते तिष्ठतẖ कथम् उच्यताम् । किमाकृती धृते केन कथं वा परिनश्यतः
हे ब्रह्मन्, या विश्वाच्या तुकड्यात ती तत्त्वं कशी टिकून आहेत, त्यांना कोणती रूपं आहेत, ती कशामुळे धरून ठेवली जातात आणि ती कशी नाहीशी होतात, हे मला सांग.
अधृतं धृतम् एवोच्चैर् अपतच् चैव वा पतत् । अनाकृत्य् एव साकारं जगत् स्वप्नपुरं यथा
कोणत्याही आधाराशिवाय धरलेलं, पडत असूनही न पडलेलं, रूप नसतानाही रूप असलेलं—हे जग स्वप्नातल्या शहरासारखं आहे.
किम् अस्य नाम पतति किं वा केनास्य धार्यते । यथा संवित्तिकचनं तथैतद् अवतिष्ठते
इथं नेमकं काय पडतं आणि काय याला धरून ठेवतं? जसं एखादा विचार जाणीवेत उमटतो, तसंच हेही उभं राहतं.
यथा केशोण्डुकं व्योम्नि यथा व्योमनि शून्यता । यथा वा पवने स्पन्दो जगच् चिद्गगने तथा
जसा केसांचा गोळा आकाशात दिसतो, जशी शून्यता आकाशात असते, किंवा जसा वारा हलताना जाणवतो, तसंच हे जग चैतन्याच्या आकाशात आहे.
चितौ सङ्कल्पनगरं ब्रह्माण्डाख्यं जगद्गृहम् । खे खम् एवात्यनाकारम् अत्याकारम् इव स्थितम्
चैतन्यात कल्पनेचं नगर, ज्याला ब्रह्मांड म्हणतात, हे जगाचं घर आहे. ते आकाशात, अगदी आकाशासारखंच, आकार नसतानाही जणू काही आकार आहे असं भासतं.
पातसंवित्समुद्भूतं पतद् आस्ते दिवानिशम् । उत्पतन्त्या विदोद्भूतम् उत्पतच् चैव तिष्ठति
पडण्याची जाणीव ज्या गोष्टीतून निर्माण होते, ती गोष्ट रात्रंदिवस पडतच राहते; आणि उडण्याची जाणीव ज्या गोष्टीतून निर्माण होते, ती गोष्ट उडताना तशीच राहते.
स्थितिसंवित्समुद्भूतं स्थितम् आस्ते दिवानिशम् । गच्छन्त्या संविदोद्भूतं गच्छद् आस्ते दिवानिशम्
स्थिर राहण्याची जाणीव ज्या गोष्टीतून निर्माण होते, ती गोष्ट रात्रंदिवस तशीच स्थिर राहते; आणि जाण्याची जाणीव ज्या गोष्टीतून निर्माण होते, ती गोष्ट रात्रंदिवस जातच राहते.
एति नाशविदा नाशं महाकल्पादिवेदनैः । जायते जन्मसंवित्त्या व्योम्नि सर्गादिवेदनैः
जसा नाश होतो, तसा तो नाशाच्या जाणिवेनेच येतो, हे मोठ्या कल्पांच्या अनुभवातून कळतं; तसंच, जन्माची जाणीव जशी होते, तशी सृष्टीच्या सुरुवातीच्या जाणिवेतून जन्म घडतो.
आभाति मौक्तिकगणश् शरदम्बरान्तर् दृष्टाव् असत्य उदितो ऽप्य् अतिसत्यरूपः । भ्रान्त्या यथा नभसि विस्फुरतां तथैषां सङ्ख्यां विधातुम् इह को जगतां समर्थः
शरद ऋतूच्या आकाशात मोत्यांच्या राशी जशा दिसतात, तशा त्या खऱ्या नसूनही अत्यंत खऱ्यासारख्या वाटतात; भ्रमामुळे त्यांच्या संख्येचा अंदाज लावता येत नाही, मग या जगांची संख्या कोण मोजू शकेल?
अथ राघव रुद्रं तं तदा तस्मिन् महाम्बरे । प्रवृत्तं नर्तितुं मत्तम् अपश्यं वितताकृतिम्
राघवा, त्या विशाल आकाशात मी त्या वेळी रुद्राला पाहिलं, तो नाचायला सुरुवात करत होता, मदमस्त होता आणि त्याचं रूप सर्वत्र पसरलेलं होतं.
व्योमेवाकृतिम् आपन्नम् अजहद्व्यापितां निजाम् । महाकारं घनश्यामं दशाशापरिपूरकम्
तो अगदी आकाशासारखा दिसत होता, पण स्वतःचं सर्वत्र व्यापलेपण त्याने सोडलं नव्हतं—तो फार मोठा, काळ्या मेघासारखा गडद, आणि दहा दिशांना पूर्णपणे व्यापून टाकणारा होता.