सर्वभूतपरित्यक्तस् तस्मिन् काले खमूर्तिमान् । क्षोभम् एत्य क्षणं क्षीणḫ परमां शान्तिम् एष्यति
सर्व जीवांना सोडून, त्या वेळी, आकाशासारखा जो आहे, तो थोडा काळ अस्वस्थता अनुभवून, शेवटी सर्वोच्च शांतित पोहोचतो.
ये गुणा ये त्रयẖ कालाश् चित्ताहङ्कारबुद्धयः । प्रणवस्य च ये वर्णा ये च वेदास् तथा त्रयः
गुण, तीन काळ, मन, अहंकार, बुद्धी, ॐचे अक्षर, आणि तसेच तीन वेद —
रुद्रस्य तस्य ते नेत्रसन्निवेशेन संस्थिताः । त्रिशूलं तेन त्रैलोक्यं गृहीतं करकोटरे
हे सर्व त्या रुद्राच्या डोळ्यांच्या रचनेतच आहेत; त्याच्यामुळे त्रिशूळासारखे तीनही लोक त्याच्या हाताच्या पोकळीत धरलेले आहेत.
यस्मात् तद्व्यतिरेकेण सर्वभूतगणेष्व् अपि । अन्यन् न विद्यते किञ्चिद् देहात्मैव ततस् स्थितः
म्हणून त्या शिवाय, सर्व जीवसमूहांतही, दुसरे काहीच नाही; म्हणून देहधारी आत्माच फक्त उरतो.
सर्गसत्तोपलम्भात्मा स्वभावो ऽस्य प्रयोजनम् । ईरितश् शिवरूपेण चिन्मात्राकाशरूपिणा
या विश्वनिर्मितीची आणि अस्तित्वाची जाणीव हाच त्याचा स्वभाव आहे; हाच त्याचा हेतू आहे, आणि तो शुद्ध चैतन्य व आकाशस्वरूप असलेल्या शिवाच्या रूपाने सांगितला आहे.
तेनैव च निगीर्णस् सन् परमां शान्तिम् एष्यति । निर्मलाकाशरूपात्मा कृष्ण इत्य् एष ईश्वरः
त्यातच पूर्णपणे विलीन झाल्यावर तो परमशांतीला पोहोचतो; त्याचे स्वरूप निर्मळ, आकाशासारखे आहे—हा कृष्णच परमेश्वर आहे.
कृत्वाकल्पं जगत् सर्वं तत् पीत्वैकार्णवं तदा । सम्प्रयाति परां शान्तिम् अभूयस्सन्निवृत्तये
संपूर्ण जग एकाच युगासारखे करून, मग ते एकाच महासागरात विलीन करून, तो परत न होण्यासाठी परमशांतीकडे जातो.
अनन्तरं मया दृष्टस् तत्रासौ यावद् उद्यमात् । प्रवृत्तḫ प्राणवेगेन तम् आक्रष्टुं महार्णवम्
त्याच्यानंतर लगेच मी त्याला तिथे पाहिले—तो सर्व शक्तीनिशी, प्राणशक्तीच्या जोरावर, त्या महासागराला ओढण्यासाठी धडपडताना होता.
अथ तस्य मुखं स्फारं ज्वालामालाकुलान्तरम् । प्राणकृष्टो महाम्भोधिर् वाडवाग्निम् इवाविशत्
मग जशी प्राणशक्ती बाहेर ओढली गेली, तसं त्या मोठ्या तोंडातून ज्वाळांची माळ आत चमकत होती, आणि ते तोंड अगदी समुद्रात जणू वडवाग्नी शिरावा तसं शिरलं.
स एव वाडवो भूत्वा वह्निर् आकल्पम् अर्णवे । अहङ्कारḫ पिबत्य् अम्बु रुद्रस् सर्वं तु तत् तदा
तोच अग्नी वडवाग्नी होऊन, समुद्रात अनेक काळ राहिला आणि रुद्र म्हणजे अहंकार, त्या वेळी सगळं पाणी प्यायला.
पातालम् इव पानीयं सर्पो बिलम् इव क्षणात् । चण्डवायुर् इवाकाशम् अविशत् तन्मुखं जवात्
पाणी जसं पाताळात जातं, साप क्षणात आपल्या बिलात शिरतो किंवा प्रचंड वारा आकाशात धावतो, तसं ते त्या तोंडात वेगाने शिरलं.
समुदेत्यापिबद् रुद्रस् स मुहूर्तेन तत्पयः । कृष्णाङ्गो ऽर्क इव ध्वान्तं सत्सम्पर्क इवागुणम्
रुद्र क्षणात वर येऊन ते पाणी प्यायला, जसं काळ्या किरणांचा सूर्य अंधार गिळतो किंवा चांगल्या संगतीत सद्गुण वाईट गुणांना नाहीसे करतात.
आब्रह्मलोकपातालं शान्तं शून्यम् अथाभवत् । रजोधूमानिलाम्भोदभूतमुक्तं समं नभः
ब्रह्मलोकापासून पाताळापर्यंत सर्वत्र शांतता आणि रिकामेपणा पसरला; आकाश एकसारखे झाले, त्यातून धूळ, धूर, वारा, पाणी आणि इतर घटक पूर्णपणे नाहीसे झाले.
केवलं तत्र दृश्यन्ते चत्वारो व्योमनिर्मलाः । इमे पदार्था निस्स्पन्दाश् शृणु तान् रघुनन्दन
तेथे फक्त चार शुद्ध रूपे आकाशात दिसतात; हे पदार्थ स्थिर आहेत—रघुनंदना, ती कोणती ते ऐक.
एकस् तावद् असौ मध्ये रुद्रẖ कृष्णाम्बराकृतिः । निराधारस् स्थितो व्योम्नि निस्स्पन्दो ऽम्भोधिबिम्बवत्
त्यात एक मध्यभागी उभा आहे—रुद्र, काळ्या मेघासारखा, कोणत्याही आधाराशिवाय, आकाशात हलचाल न करता, जणू समुद्राच्या प्रतिबिंबासारखा.
द्वितीयो ऽवस्थितो दूरे पृथ्व्याकाशतलोपमः । भागो ब्रह्माण्डसदनस्याधḫ पातालसप्तकात्
दुसरा दूर उभा आहे, पृथ्वी आणि आकाशाच्या पृष्ठभागासारखा दिसतो—तो ब्रह्मांडाच्या निवासाचा एक भाग असून, सात पाताळांखाली आहे.
पातालभूतलदिवां सशैलेन्द्रदिवौकसाम् । व्याप्तिḫ पार्थिवभागेन पङ्कमात्रात्मना मनाक्
पाताळ, पृथ्वी आणि आकाश, तसेच डोंगर आणि आकाशातील रहिवासी — हे सर्व पृथ्वीच्या घटकाने व्यापलेले आहेत, अगदी चिखलाच्या लहान कणातही तो घटक आहे.
तृतीयो ऽत्र पदार्थो ऽभूद् ऊर्ध्वं ब्रह्माण्डभागभूः । दृष्टिक्षयात् स दूरत्वाल् लक्ष्यते गगनासितः
इथे तिसरा घटक म्हणजे वरचा भाग, म्हणजेच ब्रह्मांडाचा प्रदेश; आपल्या दृष्टीची मर्यादा आणि त्याच्या दूर असल्यामुळे, तो आकाशाचा काळा पसारा वाटतो.
दूरविश्लिष्टयोर् मध्यं यत् तद् ब्रह्माण्डखण्डयोः । तद् आकाशम् अनाद्यन्तं ब्रह्म निर्मलम् आततम्
दोन दूर असलेल्या ब्रह्मांडाच्या विभागांमध्ये जे स्थान आहे, तेच आकाश आहे — ज्याला सुरुवात नाही, शेवट नाही, ते शुद्ध आणि सर्वत्र पसरलेले ब्रह्म आहे.
चतुर्थो ऽसौ पदार्थस् तु तदा संलक्षितो मया । चतुष्टयाद् ऋते नान्यद् एतस्माद् एव किञ्चन
हा चौथा घटक मला तेव्हा जाणवला; या चार घटकांशिवाय अजून काहीच नाही.
बहिẖ किं विद्यते ब्रह्मन् ब्रह्मसद्मकवाटतः । कास् तत्रावरणा ब्रूहि कियत्यस् संस्थिताẖ कथम्
ब्रह्मन्, ब्रह्माच्या निवासाच्या कुंपणाबाहेर काय आहे? तिथे कोणती आवरणे आहेत? ती किती आहेत आणि कशी आहेत, ते मला सांग.
ब्रह्माण्डखण्डयोḫ पारे ततो दशगुणं जलम् । सन्ध्याकाशम् अनन्तं तं वर्जयित्वाततं स्थितम्
ब्रह्मांडाच्या कडा ओलांडल्यावर त्याच्या दहा पट पाणी आहे आणि त्यापुढे अनंत संधिकाळासारखे आकाश पसरलेले आहे.
ततस् तथैव ज्वालात्म तेजो दशगुणं स्थितम् । ततस् तथैव पवनḫ पावनो निर्मलस् स्थितः
त्यापुढे तसंच, दहा पट ज्वाळेसारखं तेज आहे आणि त्यानंतर तसंच, निर्मळ आणि शुद्ध करणारा वारा आहे.
ततस् तथैव विमलं नभो दशगुणं स्थितम् । ततḫ परमम् अत्यच्छं ब्रह्माकाशम् अनन्तकम्
त्यापुढे तसंच, दहा पट निर्मळ आकाश आहे आणि त्यापुढे अत्यंत स्वच्छ, अनंत ब्रह्माचे आकाश आहे.
अन्यत्रान्यत्र तस्याथ दृष्टयो ऽन्यास् तथैव खे । कचन्त्य् असङ्ख्या दूरस्था मिथोऽदृष्टात्मसृष्टयः
इतर ठिकाणी, आकाशात त्याच्या दृष्टीसुद्धा तशाच असतात; त्या अनंत आणि दूर असतात, एकमेकांना न दिसणाऱ्या, स्वतःच्या कल्पनेतून निर्माण झालेल्या.
ऊर्ध्वे ब्रह्माण्डखण्डस्य तस्याधस्तान् मुनीश्वर । तज् जलादि महाकारं क्व कथं केन धार्यते
वर त्या ब्रह्मांडाच्या तुकड्याचा भाग आहे, खाली पाणी आणि इतर मोठे घटक आहेत, हे सर्व कुठे, कसे आणि कोणाच्या आधारावर टिकून आहेत, हे सांग.
स पार्थिवḫ पदार्थानां स्थितẖ कड्ढकरत्नवत् । भागास् तम् एव धावन्ति ते सुता मातरं यथा
तो पृथ्वीचा घटक वस्तूंमध्ये रत्नासारखा उभा आहे; त्याचे भाग त्याच्याकडे धाव घेतात, जशी मुले आईकडे धावतात.
अतो यद् एव नेदीयो ब्रह्माण्डाख्यं महीवपुः । तत् पदार्थाḫ प्रधावन्ति तृषितास् सलिलं यथा
म्हणून, जे काही या ब्रह्मांडाच्या मोठ्या रूपाजवळ आहे, त्या वस्तू त्याच्याकडे धाव घेतात, जशी तहानलेली माणसे पाण्याकडे धावतात.
अवलम्ब्य तद् एवातस् संस्थितास् ते जलादयः । न स्थितिं प्रविमुञ्चन्ति स्वां यथावयवा इव
पाणी आणि इतर सर्व त्या आधारावरच टिकून आहेत; ते आपापली जागा सोडत नाहीत, जशी आपल्या शरीराची अवयवं आपापली जागा सोडत नाहीत.
ब्रह्मन् ब्रह्माण्डखण्डे ते तिष्ठतẖ कथम् उच्यताम् । किमाकृती धृते केन कथं वा परिनश्यतः
हे ब्रह्मन्, या विश्वाच्या तुकड्यात ती तत्त्वं कशी टिकून आहेत, त्यांना कोणती रूपं आहेत, ती कशामुळे धरून ठेवली जातात आणि ती कशी नाहीशी होतात, हे मला सांग.