ततस् त्रिशूलनयनैर् मया रुद्रो ऽयम् इत्य् असौ । दूराद् एव परिज्ञाय परमेशो नमस्कृतः
मग त्रिशूळ आणि तीन डोळ्यांमुळे मी दूरूनच ओळखलं, 'हा तर रुद्र आहे,' आणि त्या परमेश्वराला मी वंदन केलं.
किं स तादृग्विधो रुद्रẖ किं कृष्णẖ किं महाकृतिः । किं पञ्चवदनẖ कस्माद् दशबाहुẖ क्व तिष्ठति
रुद्र खरोखरच असा आहे का? तो काळा आहे का? तो फार मोठ्या आकाराचा आहे का? त्याला पाच तोंडं का, दहा हात का, आणि तो कुठे राहतो?
किं त्रिनेत्रẖ किम् उग्रात्मा किम् एकẖ किंप्रयोजनः । केनेरितẖ किम् अकरोत् क्वायासीद् वद मे मुने
तीन डोळ्यांचा कोण आहे? कठोर स्वभावाचा कोण आहे? एकच कोण आहे आणि त्याचा हेतू काय आहे? त्याला कोणी प्रवृत्त केले, त्याने काय केले, तो कुठे होता — हे सर्व मला सांगा, मुनी.
काकुत्स्थ रुद्रनामासाव् अहङ्कारस् तथोत्थितः । विषमैकाभिमानात्मा मूर्तिर् अस्यामलं नभः
काकुत्स्था, 'रुद्र' हे नाव ज्याला आहे तो हाच अहंकार आहे, जो असा निर्माण होतो, ज्याच्या मनात एकटेपणाचा अभिमान असतो, आणि ज्याचे रूप म्हणजे निर्मळ आकाश आहे.
व्योमाकृतिस् स भगवान् व्योमवर्णामलो महान् । चिद्व्योममात्रसारत्वाद् आकाशात्मा स उच्यते
तो भगवंत आकाशासारखा आहे, विशाल आणि स्वच्छ, कारण त्याचे खरे स्वरूप म्हणजे केवळ चैतन्यरूप आकाश; म्हणून त्याला आकाशस्वरूप म्हणतात.
सर्वभूतात्मभूतत्वात् सर्वगत्वान् महाकृतिः । यानि तस्यानुषक्तानि पञ्चज्ञानेन्द्रियाण्य् अलम्
तो सर्व प्राण्यांचा आत्मा आहे आणि सर्वत्र व्यापलेला आहे, म्हणून त्याचे रूप मोठे आहे; त्याच्याशी जोडलेली जी पाच ज्ञानेंद्रिये आहेत, तीच त्याची तोंडे आहेत.
तानि तस्य मुखान्य् आहुस् तपद्रूपाणि सर्वतः । कर्मेन्द्रियाणि विषयास् ते हि तस्य भुजा दश
त्याची जी तोंडे आहेत, ती सर्व बाजूंनी तपस्वी रूपांनी प्रकटतात. त्याची कर्मेंद्रिये आणि त्यांच्या विषय हेच त्याच्या दहा भुजा आहेत.
सर्वभूतभरैस् सार्धं ब्रह्मणा परम् एयुषा । यदासौ सम्परित्यक्तस् तदासौ मूर्तिम् आगतः
सर्व जीवांच्या ओझ्यांसह आणि परम ब्रह्मासोबत, जेव्हा तो पूर्णपणे सोडून दिला जातो, तेव्हाच तो एखाद्या रूपात प्रकट होतो.
स चाकाशैकरूपात्मा नास्ति तस्य हि साकृतिः । तथा दृश्यत एवासौ भ्रान्तिमात्रं न मूर्तिमान्
ज्याचे स्वरूप आकाशासारखे आहे, त्याला खरेतर कोणतेही ठोस रूप नाही. तो जसा दिसतो, ते फक्त भ्रम आहे, प्रत्यक्षात त्याला कोणतेही रूप नाही.
चिदाकाशगते स्फारे भूताकाशे स तिष्ठति । देहे च सर्वभूतानां नित्यं वायुर् इवेश्वरः
तो चैतन्याच्या विशाल आकाशात वास करतो, भूताकाशातही आहे आणि सर्व जीवांच्या देहात नेहमीच वाऱ्यासारखा राहतो, हे प्रभो.
सर्वभूतपरित्यक्तस् तस्मिन् काले खमूर्तिमान् । क्षोभम् एत्य क्षणं क्षीणḫ परमां शान्तिम् एष्यति
सर्व जीवांना सोडून, त्या वेळी, आकाशासारखा जो आहे, तो थोडा काळ अस्वस्थता अनुभवून, शेवटी सर्वोच्च शांतित पोहोचतो.
ये गुणा ये त्रयẖ कालाश् चित्ताहङ्कारबुद्धयः । प्रणवस्य च ये वर्णा ये च वेदास् तथा त्रयः
गुण, तीन काळ, मन, अहंकार, बुद्धी, ॐचे अक्षर, आणि तसेच तीन वेद —
रुद्रस्य तस्य ते नेत्रसन्निवेशेन संस्थिताः । त्रिशूलं तेन त्रैलोक्यं गृहीतं करकोटरे
हे सर्व त्या रुद्राच्या डोळ्यांच्या रचनेतच आहेत; त्याच्यामुळे त्रिशूळासारखे तीनही लोक त्याच्या हाताच्या पोकळीत धरलेले आहेत.
यस्मात् तद्व्यतिरेकेण सर्वभूतगणेष्व् अपि । अन्यन् न विद्यते किञ्चिद् देहात्मैव ततस् स्थितः
म्हणून त्या शिवाय, सर्व जीवसमूहांतही, दुसरे काहीच नाही; म्हणून देहधारी आत्माच फक्त उरतो.
सर्गसत्तोपलम्भात्मा स्वभावो ऽस्य प्रयोजनम् । ईरितश् शिवरूपेण चिन्मात्राकाशरूपिणा
या विश्वनिर्मितीची आणि अस्तित्वाची जाणीव हाच त्याचा स्वभाव आहे; हाच त्याचा हेतू आहे, आणि तो शुद्ध चैतन्य व आकाशस्वरूप असलेल्या शिवाच्या रूपाने सांगितला आहे.
तेनैव च निगीर्णस् सन् परमां शान्तिम् एष्यति । निर्मलाकाशरूपात्मा कृष्ण इत्य् एष ईश्वरः
त्यातच पूर्णपणे विलीन झाल्यावर तो परमशांतीला पोहोचतो; त्याचे स्वरूप निर्मळ, आकाशासारखे आहे—हा कृष्णच परमेश्वर आहे.
कृत्वाकल्पं जगत् सर्वं तत् पीत्वैकार्णवं तदा । सम्प्रयाति परां शान्तिम् अभूयस्सन्निवृत्तये
संपूर्ण जग एकाच युगासारखे करून, मग ते एकाच महासागरात विलीन करून, तो परत न होण्यासाठी परमशांतीकडे जातो.
अनन्तरं मया दृष्टस् तत्रासौ यावद् उद्यमात् । प्रवृत्तḫ प्राणवेगेन तम् आक्रष्टुं महार्णवम्
त्याच्यानंतर लगेच मी त्याला तिथे पाहिले—तो सर्व शक्तीनिशी, प्राणशक्तीच्या जोरावर, त्या महासागराला ओढण्यासाठी धडपडताना होता.
अथ तस्य मुखं स्फारं ज्वालामालाकुलान्तरम् । प्राणकृष्टो महाम्भोधिर् वाडवाग्निम् इवाविशत्
मग जशी प्राणशक्ती बाहेर ओढली गेली, तसं त्या मोठ्या तोंडातून ज्वाळांची माळ आत चमकत होती, आणि ते तोंड अगदी समुद्रात जणू वडवाग्नी शिरावा तसं शिरलं.
स एव वाडवो भूत्वा वह्निर् आकल्पम् अर्णवे । अहङ्कारḫ पिबत्य् अम्बु रुद्रस् सर्वं तु तत् तदा
तोच अग्नी वडवाग्नी होऊन, समुद्रात अनेक काळ राहिला आणि रुद्र म्हणजे अहंकार, त्या वेळी सगळं पाणी प्यायला.
पातालम् इव पानीयं सर्पो बिलम् इव क्षणात् । चण्डवायुर् इवाकाशम् अविशत् तन्मुखं जवात्
पाणी जसं पाताळात जातं, साप क्षणात आपल्या बिलात शिरतो किंवा प्रचंड वारा आकाशात धावतो, तसं ते त्या तोंडात वेगाने शिरलं.
समुदेत्यापिबद् रुद्रस् स मुहूर्तेन तत्पयः । कृष्णाङ्गो ऽर्क इव ध्वान्तं सत्सम्पर्क इवागुणम्
रुद्र क्षणात वर येऊन ते पाणी प्यायला, जसं काळ्या किरणांचा सूर्य अंधार गिळतो किंवा चांगल्या संगतीत सद्गुण वाईट गुणांना नाहीसे करतात.
आब्रह्मलोकपातालं शान्तं शून्यम् अथाभवत् । रजोधूमानिलाम्भोदभूतमुक्तं समं नभः
ब्रह्मलोकापासून पाताळापर्यंत सर्वत्र शांतता आणि रिकामेपणा पसरला; आकाश एकसारखे झाले, त्यातून धूळ, धूर, वारा, पाणी आणि इतर घटक पूर्णपणे नाहीसे झाले.
केवलं तत्र दृश्यन्ते चत्वारो व्योमनिर्मलाः । इमे पदार्था निस्स्पन्दाश् शृणु तान् रघुनन्दन
तेथे फक्त चार शुद्ध रूपे आकाशात दिसतात; हे पदार्थ स्थिर आहेत—रघुनंदना, ती कोणती ते ऐक.
एकस् तावद् असौ मध्ये रुद्रẖ कृष्णाम्बराकृतिः । निराधारस् स्थितो व्योम्नि निस्स्पन्दो ऽम्भोधिबिम्बवत्
त्यात एक मध्यभागी उभा आहे—रुद्र, काळ्या मेघासारखा, कोणत्याही आधाराशिवाय, आकाशात हलचाल न करता, जणू समुद्राच्या प्रतिबिंबासारखा.
द्वितीयो ऽवस्थितो दूरे पृथ्व्याकाशतलोपमः । भागो ब्रह्माण्डसदनस्याधḫ पातालसप्तकात्
दुसरा दूर उभा आहे, पृथ्वी आणि आकाशाच्या पृष्ठभागासारखा दिसतो—तो ब्रह्मांडाच्या निवासाचा एक भाग असून, सात पाताळांखाली आहे.
पातालभूतलदिवां सशैलेन्द्रदिवौकसाम् । व्याप्तिḫ पार्थिवभागेन पङ्कमात्रात्मना मनाक्
पाताळ, पृथ्वी आणि आकाश, तसेच डोंगर आणि आकाशातील रहिवासी — हे सर्व पृथ्वीच्या घटकाने व्यापलेले आहेत, अगदी चिखलाच्या लहान कणातही तो घटक आहे.
तृतीयो ऽत्र पदार्थो ऽभूद् ऊर्ध्वं ब्रह्माण्डभागभूः । दृष्टिक्षयात् स दूरत्वाल् लक्ष्यते गगनासितः
इथे तिसरा घटक म्हणजे वरचा भाग, म्हणजेच ब्रह्मांडाचा प्रदेश; आपल्या दृष्टीची मर्यादा आणि त्याच्या दूर असल्यामुळे, तो आकाशाचा काळा पसारा वाटतो.
दूरविश्लिष्टयोर् मध्यं यत् तद् ब्रह्माण्डखण्डयोः । तद् आकाशम् अनाद्यन्तं ब्रह्म निर्मलम् आततम्
दोन दूर असलेल्या ब्रह्मांडाच्या विभागांमध्ये जे स्थान आहे, तेच आकाश आहे — ज्याला सुरुवात नाही, शेवट नाही, ते शुद्ध आणि सर्वत्र पसरलेले ब्रह्म आहे.
चतुर्थो ऽसौ पदार्थस् तु तदा संलक्षितो मया । चतुष्टयाद् ऋते नान्यद् एतस्माद् एव किञ्चन
हा चौथा घटक मला तेव्हा जाणवला; या चार घटकांशिवाय अजून काहीच नाही.