एकार्णवपयḫपूरे घर्घरारावरंहसि । त्रैलोक्यखण्डसम्भारे प्रोह्यमाने महाम्भसि
एकाच महासागराच्या पाण्याने सगळं व्यापून टाकलं होतं, गडगडाटी आवाज करत होतं, आणि त्रैलोक्याचा सारा पसारा त्या मोठ्या पाण्यात इकडून तिकडे फेकला जात होता.
नासीत् कश्चित् परित्राता दाता वा वचसो ऽपि च । शक्नोति कḫ परित्रातुं कालेन कवलीकृतम्
तेथे कुणीच वाचवायला नव्हते, कुणी एक शब्दही देणारे नव्हते; काळाच्या गिळंकाऱ्यात गेलेल्याला कोण वाचवू शकणार?
नाकाशम् आसीन् न दिगन्तम् आसीद् अधो ऽपि नासीन् न तदोर्ध्वम् आसीत् । भूतं न चासीन् न च सर्ग आसीद् आसीत् परं केवलम् एव वारि
तेव्हा आकाश नव्हतं, क्षितिज नव्हतं, खाली काहीच नव्हतं, वरही काहीच नव्हतं. अस्तित्व नव्हतं, सृष्टीही नव्हती — फक्त पाणीच एकटं होतं.
एतस्मिन्न् अन्तरे चक्षुर् व्योमस्थो ऽहम् अथात्यजम् । ब्रह्मलोके महीलोके प्रभाते ऽर्कḫ प्रभाम् इव
त्या काळात माझं दृष्टी आकाशात स्थिरावली आणि ती सर्वकाही ओलांडून गेली. ब्रह्मलोकात आणि पृथ्वीवर मी सकाळच्या सूर्यप्रकाशासारखा उजळून निघालो.
यावद् दृष्टो मया तत्र शैलाद् इव विनिर्मितः । परमेष्ठी समाधिस्थḫ प्रधानपरिवारवान्
तेथे मला असं दिसलं, जणू एखाद्या पर्वतापासून घडवलेला परमेष्ठी ध्यानस्थ अवस्थेत बसलेला आहे आणि त्याच्या आजूबाजूला मुख्य सेवक आहेत.
समूहश् चैव वेदानां मुनीनां भावितात्मनाम् । शुक्रो बृहस्पतिश् चैव शक्रो वैश्रवणो यमः
तेथे वेदांचा समूह, मन शुद्ध केलेल्या ऋषी, शुक्र, बृहस्पती, शक्र, वैश्रवण आणि यम यांचा मेळा होता.
सोमो ऽथ वरुणो ऽग्निश् च तथान्ये च सुरर्षयः । देवगन्धर्वसिद्धानां साध्यानां चैव नायकाः
मग सोम, वरुण, अग्नी आणि इतर देवऋषी, तसेच देव, गंधर्व, सिद्ध आणि साध्य यांच्या प्रमुखांनीही तिथे हजेरी लावली.
लिपिकर्मार्पिताकारास् सर्वे ध्यानपरायणाः । बद्धपद्मासनास् तत्र निर्जीवा इव संस्थिताः
सर्वजण, जणू लेखनकारांनी घडवलेले, ध्यानात मग्न होते; कमळासनावर बसलेले, जणू काही प्राणच नाहीत अशा स्थितीत तिथे स्थिर होते.
अथैते द्वादशादित्यास् तम् एवोद्देशम् आगताः । बद्धपद्मासनास् तस्थुस् तथैवाशु यथैव ते
मग ते बारा आदित्यसुद्धा त्याच ठिकाणी आले आणि इतरांसारखेच पटकन कमळासनावर बसून स्थिर राहिले.
ततो मुहूर्तमात्रेण दृष्टवान् नाहम् अब्जजम् । पुरो विनिद्रतां यातस् स्वप्नदृष्टम् इवाग्रगम्
थोड्याच वेळात मी त्या कमळातून जन्मलेल्या ब्रह्मदेवाला समोर पाहिलं नाही; तो जणू झोपेत गेला असावा, किंवा स्वप्नात दिसावा तसा अदृश्य झाला.
ब्रह्मलोकजनं सर्वम् अहं ताम् अपि वासनाम् । नापश्यं स्वप्ननगरं बुध्यमान इवाग्रगम्
ब्रह्मलोकातील सगळे लोक आणि तीच ती वासना, हे काहीच मला दिसलं नाही; जणू मी स्वप्नातलं शहर संपून जागा झालो तसं वाटलं.
अरण्यं शून्यम् एवासीत् तद् ब्रह्मनगरं तदा । कठिनाकाण्डविध्वस्तं पृथिव्याम् इव पत्तनम्
त्या वेळी ब्रह्माचं शहर अगदी ओसाड झालं होतं, जसं एखादं जंगल किंवा पृथ्वीवरचं एखादं उद्ध्वस्त, निर्जन शहर असतं.
सर्व एव गताẖ क्वापि ते तथा तादृशास् तदा । ऋषयो मुनयो वेदा देवा विद्याधरादयः
त्या वेळी ते सगळे ऋषी, मुनी, वेद, देव, विद्याधर आणि इतरही तसेच कुठेतरी निघून गेले होते.
ज्ञातं ततो ऽवधानेन मया नभसि तिष्ठता । यावन् निर्वाणम् आपन्ना ब्रह्मवत् सर्व एव ते
मग मी आकाशात उभा राहून लक्षपूर्वक पाहिलं, तेव्हा मला कळलं की ते सगळे ब्रह्मासारखे निर्वाणाला पोहोचले आहेत.
वासनायां विलीनायाम् अदर्शनम् उपागताः । स्वप्नलोकाः प्रबुद्धानाम् इव स्वं रूपम् आगताः
जेव्हा मनातील वासनांचा पूर्णपणे लय होतो, तेव्हा स्वप्नातील जग दिसेनासं होतं, जसं जागे झालेल्या माणसाला स्वप्न आपोआप नाहीसं झाल्यासारखं वाटतं.
आकाशात्मैव देहो ऽयं भाति वासनया स्फुटः । तदभावात् तु नाभाति स्वप्नो बोधवतो यथा
हा देह म्हणजे मुळात आकाशासारखाच आहे, पण वासनांमुळे तो स्पष्ट दिसतो; त्या वासनांचा अभाव झाला की, हा देहही दिसत नाही—जसं जागृत अवस्थेत स्वप्न दिसत नाही.
अन्तरिक्षगतो देहो यथा स्वप्ने ऽवलोक्यते । बोधे तद्वासनाशान्तौ न किञ्चिद् अपि लक्ष्यते
स्वप्नात जसं एखादा देह आकाशात फिरताना दिसतो, तसंच जागृत अवस्थेत वासनांचा शांत झाल्यावर काहीच जाणवत नाही.
जाग्रत्य् अपि तथैवायं वासनायाḫ परिक्षये । नैवातिवाहिको नैव लक्ष्यते ऽत्राधिभौतिकः
जागृत अवस्थेतही, या वासनांचा पूर्ण नाश झाला की, इथे ना सूक्ष्म देह जाणवतो, ना स्थूल देह दिसतो.
स्वप्नानुभव एषो ऽत्र दृष्टान्तẖ केन खण्ड्यते । आबालम् एतत् संसिद्धम् अनुभूतं श्रुतं स्मृतम्
स्वप्नाचा अनुभव हा उदाहरण म्हणून कोणी नाकारू शकतो का? लहानपणापासूनच हा अनुभव आपल्याला प्रत्यक्ष मिळतो, ऐकतो आणि आठवतो.
अपह्नवेच् च वा यो ऽपि स्वम् एवानुभवं शठः । स त्याज्यẖ को ह्य् अलीकेन सुप्तम् उद्बोधयेत् किल
कोणी जर कपटीपणाने स्वतःचा अनुभव नाकारला, तर त्याला दुर्लक्ष करावं; कारण खोटं बोलून झोपलेल्याला जागं कोण करू शकतं?
देहकारणकस् स्वप्नो देहाभावे न दृश्यते । इति चेत् तद् अदेहानां परलोको ऽपि नास्ति वः
जर तुम्ही म्हणालात की स्वप्न फक्त शरीरामुळे येतं आणि शरीर नसताना दिसत नाही, तर मग ज्यांचं शरीर नाही त्यांना मृत्यूनंतरचं जगही नसणार.
इत्य् एतद् अभविष्यच् चेत् तच् छरीरकसङ्क्षये । नाभविष्यद् अयं सर्गस् स चास्त्य् एव हि सर्वदा
जर असं असतं, तर शरीर नष्ट झाल्यावर हा सृष्टीचा अनुभवही संपला असता; पण प्रत्यक्षात ही सृष्टी नेहमीच अस्तित्वात आहे.
अवयवविभागात्मन्य् अवश्यंभाविनि क्षये । न कदाचिद् अनित्थं तज् जगद् इत्य् अप्य् असंस्थितम्
शरीर हे अनेक भागांनी बनलेलं असतं आणि त्याचा नाश होणं नक्कीच आहे. मग हे जग सुद्धा खरं अर्थानं कधीच स्थिर राहत नाही, आणि त्याचं उलटही होत नाही.
न कदाचिज् जगन्नाशे देहाद् भूतगणाद् इयम् । मदशक्तिर् इव ज्ञप्तिर् उदेतीत्य् असि वक्षि चेत्
जर तू असं म्हणालास की, जगाचा नाश झाला तरी ही जाणीव शरीर आणि पंचमहाभूतांपासूनच उगवते, जशी मद्याची शक्ती निर्माण होते—
तत् पुराणेतिहासानां सर्वसङ्क्षयवादिनाम् । स्मृत्यादीनां च वेदानां वैयर्थ्यम् उपजायते
तर मग, जे प्राचीन इतिहास आणि सर्व नाशाबद्दल सांगणारे ग्रंथ आहेत, तसेच वेद आणि स्मृतीसारखी शास्त्रं, यांना काहीच अर्थ उरत नाही.
अप्रमाणतयैतस्मिन्न् अर्थे तेषां महामते । अन्यत्रापि प्रमाणत्वं विद्यादाव् अपि किं भवेत्
महामती, या बाबतीत जर त्या ग्रंथांचा आधार ग्राह्य धरता येत नसेल, तर मग इतर कुठल्याही ज्ञानाच्या बाबतीत त्यांचा आधार कसा ग्राह्य धरता येईल?
न चैतद् विद्यते लोके जगदुच्छेदकारणात् । अन्यच् चास्ताम् एतद् अङ्ग ममेदम् अपरं शृणु
असं या जगात कुठेही घडताना दिसत नाही की, असं काही कारणानं सगळं जगच नष्ट होतं. पण ते जाऊ दे, मित्रा, आता माझं दुसरं म्हणणं ऐक.
मदशक्त्यात्मनि ज्ञाने दृष्टा देशान्तरेषु या । प्रमृतानां पिशाचादिदेहता सा न सिध्यति
जसं नशेची ताकद दूरदेशात दिसते, तसं आत्म्यात जे ज्ञान प्रकटतं, ते माणूस मेल्यावर भुतं किंवा अशा दुसऱ्या रूपात खरंच बदलत नाही.
अथ सापि मुधाभ्रान्तिर् यावद्देहं प्रदृश्यते । इति चेत् तन् मुधानाम सत्यम् इत्य् एव वो भवेत्
आणि जर तू म्हणशील की, हे सगळं शरीर दिसत असतानाच फसवणूक आहे, तर तसंच असू दे—हे खरंच मूर्खांचं मत आहे.
एवं चेत् तत् परे लोके सत् स्वर्गनरकादिकम् । इत्य् एषापि न संवित् किं सत्यताम् उपगच्छति
जर असंच असेल, तर मग त्या दुसऱ्या जगात, जिथे स्वर्ग-नरक वगैरे आहेत, तिथेही ती खरी जाणीव नाही—मग तिला खरं कसं म्हणावं?