वन्ध्यापुत्रनभोवृक्षकल्पना तावद् अस्ति हि । सा यथा नाशजन्माद्या तथैवेदं न किं भवेत्
वंध्येच्या मुलाच्या आकाशात झाड आहे असं फक्त कल्पनेतच असतं; त्याला जसा जन्म किंवा नाश नसतो, तसंच हे जगही खरंतर तसंच आहे.
फुल्लस्यातुलभुस् सम्यग् आलकैः कुरु कोलनम् । निरन्वया यथैवोक्तिर् जगत्सत्ता तथैव हि
फुललेल्या फुलांच्या केसांनी वारा गुंफायचा प्रयत्न कर, जशी अशी वाणी अर्थहीन असते, तसंच या जगाचं अस्तित्वही आहे.
यथा सौवर्णकटके दृश्यमानम् अपि स्फुटम् । कटकत्वं तु नास्त्य् एव जगत्त्वं तु तथा परे
जसं सोन्याचं कडे स्पष्ट दिसतं, पण त्याचं 'कडेपण' सोन्यापासून वेगळं नसतं, तसंच या जगाचं 'जगपण' परमात्म्यात वेगळं असत नाही.
आकाशे च यथा नास्ति शून्यत्वं व्यतिरेकवत् । जगत्त्वं ब्रह्मणि तथा नास्त्य् एवाप्य् उपलब्धिमत्
जसं आकाशात वेगळं असं रिकामेपण नसतं, तसंच ब्रह्मात 'जगपण' खरं तर नाहीच, जरी कुणाला ते दिसत असलं तरी.
कज्जलान् न यथा कार्ष्ण्यं शैत्यं च न यथा हिमात् । पृथग् एव भवेद् बुद्धं जगन् नास्ति परे पदे
जसं काळेपण काजळातून आणि गारवा हिमातून वेगळा नसतो, तसंच जेव्हा नीट समजून घेतलं, तेव्हा या जगाचं अस्तित्व परम अवस्थेत वेगळं राहत नाही.
यथा च शैत्यं शशिनो न हिमाद् व्यतिरिच्यते । ब्रह्मणो न तथा सर्गो विद्यते व्यतिरेकवान्
जसं चंद्राचा गारवा चंद्रापासून वेगळा नसतो, तसंच सृष्टी ब्रह्मापासून वेगळी असं काही अस्तित्वात नाही.
मरुनद्यां यथा तोयं द्वितीयेन्दौ यथेन्दुता । नास्त्य् एवैवं जगन् नास्ति दृष्टम् अप्य् अमलात्मनि
जसा मृगजळात पाणी नसतं, किंवा दुसऱ्या चंद्रात चंद्रप्रकाश नसतो, तसंच हे जगसुद्धा शुद्ध आत्म्यात दिसलं तरी खरं अस्तित्वात नाही.
संविद्विलोचनालोको भात्य् अयं संविदम्बरे । जगदाख्ये ऽमले व्योम्नि दृष्टिमुक्तावली यथा
जशी जाणीव ही जाणीवेच्या आकाशात डोळ्यांसारखी प्रकाशते, तसं या शुद्ध जागेत, ज्याला 'जग' म्हणतात, ती जाणीव मोत्यांच्या माळेसारखी दिसते.
चिदाकाशे चिदाकाशश् चित्त्वाद् यः कचति स्वयम् । तद् एव तेन रूपं स्वं जगद् इत्य् अवबुध्यते
जाणीवेच्या आकाशात जी जाणीव आपोआप चमकते, तीच स्वतःच्या रूपात स्वतःला 'जग' म्हणून ओळखते.
आदाव् एव हि यन् नास्ति कारणासम्भवात् स्वयम् । वर्तमाने ऽपि तन् नास्ति नाशस् स्यात् तत्र कीदृशः
जे सुरुवातीला कारण नसल्यामुळे अस्तित्वातच नव्हतं, ते आत्ताही नाहीच; मग अशा गोष्टीचं नाश कसा होईल?
क्वासम्भवद्भूतजाड्यं पृठ्व्यादेर् जडवस्तुनः । कारणं भवितुं शक्तं छायाया आतपो यथा
ज्याप्रमाणे ऊन सावलीचा कारण सूर्यप्रकाश असू शकत नाही, त्याचप्रमाणे न उत्पन्न झालेल्या जडपणामुळे पृथ्वी वगैरे जड वस्तू निर्माण होऊ शकत नाहीत.
कारणाभावतः कार्यं नेदं तत् किञ्चनोदितम् । यत् तत्कारणम् एवास्ति तद् एवेत्थम् अवस्थितम्
जेव्हा काही कारणच नाही, तेव्हा त्यातून काही परिणामही होऊ शकत नाही. जे काही खरे कारण आहे, तेच नेहमी तसेच राहते.
अजातम् एव यद् भाति संविदो भानम् एव तत् । यज् जगद् दृश्यते स्वप्ने संवित्कचनम् एव तत्
जे काही अजन्म आहे ते फक्त चैतन्याचा प्रकाश आहे. स्वप्नात दिसणारे जग देखील चैतन्याचा झळाळाच आहे.
संवित्कचनम् एवान्तर् यथा स्वप्नजगद्भ्रमः । सर्गादौ ब्रह्मणि तथा जगत्कचनम् आततम्
मनात उमटणारे चैतन्याचे तेज जसे स्वप्नातील जगाच्या भ्रमासारखे आहे, तसेच सृष्टीच्या आरंभी ब्रह्मामध्ये हे जगाचे तेज सर्वत्र पसरलेले असते.
यद् इदं दृश्यते किञ्चित् तत् सद् एवात्मनि स्थितम् । नास्तम् एति न चोदेति जगत् किञ्चित् कदाचन
इथे जे काही दिसतं, ते खरंच आत्म्यातच आहे. हे जग कधीच अस्ताला जात नाही किंवा पुन्हा उगवतही नाही.
यथा द्रवत्वं सलिलं स्पन्दत्वं पवनो यथा । यथा प्रकाश आभासो ब्रह्मैव त्रिजगत् तथा
पाणी जसं ओल धरतं, वारा जसा हलतो, आणि प्रकाश जशी चमक असते, तसंच हे तिन्ही जग ब्रह्माचं स्वरूप आहे.
यथा पुरम् इवास्ते ऽन्तर् विद् एव स्वप्नसंविदि । तथा जगद् इवाभाति स्वात्मैव परमात्मनि
जसं स्वप्नातल्या जाणिवेत एखादं शहर किंवा एखादा देवता दिसतो, तसंच हे जगही जणू काही चमकतं, पण ते खरंतर आपल्या आत्म्याचं परमात्म्यातील स्वरूप आहे.
एवं चेत् तत् कथं ब्रह्मन् सुघनप्रत्ययं वद । इदं दृश्यविषं जातम् असत्स्वप्नानुभूतिवत्
असं असेल तर, हे ब्रह्मन्, मग हे जग खरं आहे असं ठाम वाटणं कसं समजावायचं? कारण हे दिसणारं जग तर स्वप्नातल्या खोट्या अनुभवासारखंच निर्माण झालं आहे.
सति दृश्ये किल द्रष्टा सति द्रष्टरि दृश्यता । एकसत्त्वे द्वयोर् बन्धो मुक्तिर् एकक्षये द्वयोः
दृश्य असताना द्रष्टाही असतो, आणि द्रष्टा असताना काहीतरी दृश्य असतेच. दोन्ही असतील तर बंधन येते; पण यापैकी एक जरी नाहीसे झाले, तर मुक्ती मिळते.
अत्यन्तासम्भवो यावद् बुद्धो दृश्यस्य नाक्षयः । तावद् द्रष्टुर् अद्रष्टृत्वं न सम्भवति मोक्षदम्
जोपर्यंत दृश्य पूर्णपणे अशक्य होत नाही किंवा मन त्याला सोडून देत नाही, तोपर्यंत द्रष्ट्याला 'मी काहीच पाहत नाही' अशी अवस्था येत नाही, आणि त्यामुळे मुक्तीही मिळत नाही.
दृश्यं चेत् सम्भवत्य् आदौ पश्चात् क्षयम् उपागतम् । तद् दृश्यस्मरणानर्थरूपो बन्धो न शाम्यति
दृश्य आधी निर्माण झाले आणि नंतर नाहीसे झाले, तरी त्या दृश्याची आठवण मनात राहते, आणि ही निरुपयोगी आठवणच बंधनाचे कारण बनते; त्यामुळे बंधन संपत नाही.
यत्र क्वचन संस्थस्य स्वादर्शस्येव चिद्गतेः । प्रतिबिम्बो लगत्य् एव सर्गस्मृतिमयो ह्य् अयम्
मन जिथे कुठे स्थिरावते, तिथे आरशात पडणाऱ्या प्रतिबिंबासारखेच त्याचेच प्रतिबिंब तयार होते; हीच सृष्टीची आठवण आहे.
आदाव् एव हि नोत्पन्नं दृश्यं नास्त्य् एव चेत् स्वयम् । द्रष्टृदृश्यभ्रमाभावात् तत् सम्भवति मुक्तता
सुरुवातीला हे जग दिसतच नाही; जर ते आपोआप अस्तित्वात नसेल, तर पाहणारा आणि दिसणारे यांचा भ्रमच राहत नाही, आणि त्यामुळेच खरी मुक्ती मिळते.
तस्माद् असम्भवन्मुक्तेर् मम प्रोत्सार्य युक्तितः । अत्यन्तासम्भवं दृश्ये कथयात्मविदां वर
म्हणून, आत्मज्ञानात श्रेष्ठ असलेल्या, तर्काच्या आधारावर अशक्य मुक्तीची कल्पना माझ्या मनातून दूर कर, आणि हे दिसणारे जग पूर्णपणे अशक्य आहे हे मला समजावून सांग.
असद् एव यथा भाति जगत्सर्गात्मकं तथा । शृण्व् अहं कथया राम दीर्घया कथयामि ते
हे राम, जसं हे सृष्टीरूप जग खरं नसतानाही दिसतं, तसंच मी तुला हे सगळं विस्ताराने सांगतोय, नीट ऐक.
व्यवसायकथावाक्यैर् यावत् तन् नानुवर्णितम् । न विश्राम्यति ते तावद् धृदि पांसुर् यथा ह्रदे
ठाम शिकवणीच्या शब्दांनी हे पूर्णपणे समजावून सांगितलं जाईपर्यंत तुझ्या मनातली गोंधळाची धूळ शांत होत नाही, जशी तळ्यातली गाळाची धूळ लगेच खाली बसत नाही.
अत्यन्ताभावम् अस्यास् त्वं जगत्सर्गभ्रमस्थितेः । बुद्ध्वैकध्याननिष्ठात्मा व्यवहारं करिष्यसि
जेव्हा तुला या जगाच्या निर्मितीच्या भ्रमाचा पूर्णपणे अभाव आहे हे उमगेल, तेव्हा एकचित्त ध्यानात स्थिर राहून तू व्यवहार करशील.
भावाभावग्रहोत्सर्गस्थूलसूक्ष्मचलाचलाः । दृशस् त्वा वेधयिष्यन्ति न महाद्रिम् इवेषवः
अस्तित्व-नास्तित्व, धरून ठेवणे- सोडून देणे, स्थूल-सूक्ष्म, हलणारे- न हलणारे असे सर्व प्रकार तुझ्यावर येतील, पण ते मोठ्या डोंगरावर बाण जसे घुसू शकत नाहीत तसे तुला काहीही होणार नाही.
स एषो ऽस्त्य् एक एवात्मा न द्वितीयास्ति कल्पना । जगद् अत्र यथोत्पन्नं तत् ते वक्ष्यामि राघव
खरं तर एकच आत्मा आहे, दुसरं काहीही नाही, कल्पनाही नाही. हे जग इथे कसं प्रकट होतं, ते मी तुला सांगतो, राघव.
तस्माद् इमानि सकलानि विजृम्भितानि यो हीदम् अङ्ग सकले सकलं महात्मा । रूपावलोकनमनोमननप्रकाशकोशास्पदं स्वयम् उदेति च लीयते च
म्हणून, प्रिय रघु, तोच महान आत्मा या सर्व गोष्टी प्रकट करतो; तोच सर्व रूपांचा, जाणिवेचा, विचारांचा आणि मनाच्या प्रकाशाचा आधार आहे, आणि तोच स्वतः सर्व रूपांत प्रकट होतो आणि विरघळून जातो.