वारिदानां सवारीणां दग्धानां प्रलयार्चिषा । ज्ञप्त्येवाज्ञानदोषाणां दृष्टं भस्मापि न क्वचित्
त्या मेघांसह त्यांचे स्वारही प्रलयाच्या ज्वाळांनी जळून गेले; अज्ञानाच्या दोषांचा मूळ स्वरूप फक्त ज्ञानच असल्याने कुठेही राखसुद्धा उरली नाही.
न लङ्घयति कैलासं यावद् उल्लसितो ऽनलः । तावत् तं कल्पकुपितो रुद्रो नेत्राग्निनादहत्
जोपर्यंत तो प्रज्वलित अग्नि कैलास पर्वत ओलांडत नव्हता, तोपर्यंत कल्पाच्या शेवटी संतापलेल्या रुद्राने आपल्या डोळ्यातील अग्निने त्याला जाळून टाकले.
दाहस्फुटद्द्रुमस्थूलशिलाचटचटारवाः । लगुडोपललोष्टौघैर् अयुध्यन्तेव भूभृतः
जळणाऱ्या, तुटणाऱ्या झाडांच्या आणि मोठ्या दगडांच्या कडकडाटात, पृथ्वीवरील डोंगर जणू काही काठी, दगड आणि मातीच्या गोट्यांच्या वर्षावात एकमेकांशी लढत आहेत असे वाटत होते.
ज्वाला घनघटाटोपसावतंसाचलाभिधाः । बभुर् आव्योमविकसत्स्थलपद्मवना इव
ज्वाळा, गडद ढगांच्या गर्दीने मुकुटासारख्या झाल्या होत्या, आणि त्या आकाशात फुललेल्या कमळांच्या बागांसारख्या शोभून दिसत होत्या.
सर्गẖ कदाचिद् एवासीद् इत्य् अगात् स्मरणीयताम् । कल्पान्तस् स्फारयन् दुẖखान्य् अगाद् अस्मरणीयताम्
सृष्टी कधीतरी थोड्या काळासाठीच होती, आणि मग ती आठवणीतच राहिली; युगाचा शेवट दुःखांनी भरून गेला आणि विस्मरणात निघून गेला.
तापोपतापपरमाḫ परमारणतत्पराः । वह्नयो ऽपह्नवं चक्रुर् जगताम् असताम् इव
ती ज्वाळा जणू जळण्याच्या आणि नाश करण्याच्या परम उत्कटतेने, जगांनाच नाहीसे करून टाकत होत्या, जणू त्या जगांचा अस्तित्वच नव्हता.
ववुर् अशनिनिपातपिण्डिताङ्गाẖ कचदनलोल्मुकखण्डमुण्डमाल्याः । प्रलयसमयवायवो ऽनलात्ता दलदचलाशनिपालयो लिहन्तः
विजेच्या कडकडाटात अंगावर वज्र कोसळून जखमी झालेले, मृत्यूच्या जबड्यातून फुटलेल्या कवटींच्या माळा घातलेले वारे वाहू लागले. जणू काही प्रलयकाळचे वारे, ज्वाळांमधून जन्मलेले, विजेने फाटलेल्या पर्वतांना चाटत होते.
व्यालोलस्फुटितानलद्रुमवनप्रोद्भूतभस्मोष्मणा दत्ताभ्रभ्रमदुल्मुकाहतिवहत्साङ्गारगौरार्चिषः । भ्रश्यत्पावकशृङ्गमध्यविवलज्ज्वालालवश्यामला निश्शेषाग्निनिकाशपूरवपुषो वेगेन वाता ववुः
ते वारे प्रचंड वेगाने फिरू लागले. जळून तुटलेल्या झाडांच्या राखेचा आणि उष्णतेचा उडवाट करत, जळत्या निखाऱ्यांचे तुकडे फेकत होते. त्यांच्या ज्वाळा चांदीसारख्या शुभ्र, जिथे ज्वाळांचे टोक कोसळले, तिथे मधोमध काळसर ज्वाळांची चमक होती. त्यांचे संपूर्ण रूप अग्नीच्या तेजाने भरलेले होते.
अथ कल्पान्तमरुति वहत्य् अवधुताचले । बलेनाम्भोधिकल्लोलैर् नभस्य् आवर्तकारिणि
मग कल्पाच्या शेवटी, पर्वत उखडणारा प्रचंड वारा उठला आणि समुद्राच्या लाटांनी आकाशात मोठा गोंधळ निर्माण केला.
समुद्रेषु विमुद्रेषु मर्यादोल्लङ्घने घने । अघनेषु घनेष्व् अम्बुदारिद्र्योपद्रवद्रुते
समुद्रात, जेथे काठांचे भान राहिले नव्हते आणि दाट ढग तयार होत नव्हते, अशा वेळी ढग नसल्यामुळे पावसाचा अभाव निर्माण झाला आणि पाण्याला दुष्काळाचा त्रास भोगावा लागला.
भूतले भूतलेशांशवर्जिते वह्निभर्जिते । पातालम् अपि पाताले गते किम् अपि कालतः
पृथ्वीवर तिचे राजे नसताना आणि आगीने भाजून गेलेली असताना, पाताळही कुठल्या तरी अज्ञात काळात बुडून गेले होते.
दिवि चाविद्यमानायां विशीर्णे सर्गवर्गके । लोके व्यपगतालोके शोकौकसि ककुब्गणे
आकाशच अस्तित्वात नव्हते, सृष्टीचे सर्व समूह तुटून गेले होते, जगच नाहीसे झाले होते आणि दिशादिशांना दुःखाचे घर भरून राहिले होते.
कुतो ऽप्य् आकाशकुहराद् दृप्तदैत्यगणा इव । पुष्करावर्तका मेघाश् चक्रुर् गुलगुलारवम्
कुठूनतरी आकाशाच्या पोकळीमधून, गर्विष्ठ दैत्यांच्या झुंडीप्रमाणे ढगांनी कमळाच्या वावटळीप्रमाणे मोठा गोंधळ आणि गडगडाट केला.
ब्रह्मविस्फोटितस्वाण्डकुड्यविस्फोटनोद्भटम् । अन्योऽन्यास्फालनोत्तालमत्तार्णवरवाबिलम्
ब्रह्मदेवाने विश्वाचा अंड फोडल्यासारखा आणि विश्वाच्या कवचाचे तुकडे झाल्यासारखा भयंकर आवाज होत होता; ढग एकमेकांवर आदळून, मदमस्त महासागरातील राक्षसी जलचरांसारखे डरकाळ्या फोडत होते.
लोकान्तरपुरोद्गीर्णघनकोलाहलोल्बणम् । पतत्कुलाचलस्कन्धबद्धोग्ररवघर्घरम्
जगांच्या उलथापालथीच्या गोंगाटाने दुमदुमलेले, आणि कोसळणाऱ्या पर्वतांच्या कड्यांच्या भीषण गडगडाटाने घुमणारे असे ते होते.
ब्रह्माण्डशङ्खजठरपूरणावर्तमन्थरम् । स्वर्लोकरोधḫपातालतलाततिसगुल्मकम्
ब्रह्मांडाच्या कवचात भरून वाहणाऱ्या भयंकर वावटळीने ते सतत फिरत होते, स्वर्गाचा मार्ग अडवणारे आणि पाताळापर्यंत दाट झुडुपांनी भरलेले असे ते होते.
समस्तदूरदिग्भित्तिहेलाहननहर्षुलम् । महाप्रलयसम्मत्तपानकापानतर्षुलं
सर्व दिशांच्या दूरच्या भिंतींना सहजपणे फोडण्यात आनंद मानणारे, आणि महाप्रलयाच्या मद्याचा आस्वाद घेण्यासाठी तहानलेले असे ते होते.
प्रसृतप्रलयाख्येन्द्रमत्तैरावणबृंहितम् । आकल्पक्षुब्धमेघाब्धिनिर्ह्रादम् इव सम्भृतम्
प्रलयाच्या राजाने सोडलेल्या मदमस्त ऐरावतांच्या गर्जनेने ते अधिकच घुमत होते, जणू काही कल्पांतल्या प्रचंड ढगांच्या गडगडाटासारखे ते एकत्र झाले होते.
महाप्रलयसङ्क्षुब्धक्षीरोदमथनारवम् । ब्रह्माण्डोग्रारघट्टे ऽस्मिन् वार्यन्त्रम् इव सारवम्
महाप्रलयाच्या गोंगाटात, क्षीरसागराच्या मंथनासारखा प्रचंड आवाज घुमत होता. या ब्रह्मांडांच्या जबरदस्त धडकेत, मोठ्या पाण्याच्या चाकासारखे घर्षण सतत ऐकू येत होते.
अथास्मिन् सति कल्पाग्नौ स्थितिम् एति कथं घनः । इति विस्मितवान् अस्मि दृशं दिग्दशके ऽत्यजम्
या कल्पाग्नीने पेट घेतल्यावर, हा घनदाट समूह कसा टिकतो याचे मला आश्चर्य वाटले. मी सर्व दिशांना पाहात राहिलो आणि मनात विचार करत राहिलो.
यावन् न क्वचिद् एवाभ्रं पश्याम्य् आशासु केवलम् । तरन्ति तरलास्फालम् उल्मुकाशनिवृष्टयः
मी अजून कुठेही आभ्र किंवा ढग पाहिले नव्हते, इतक्यात सर्व दिशांना प्रखर उल्कांचा आणि जळत्या अग्नीच्या वर्षावाचा प्रवाह वेगाने उसळू लागला.
तेन ज्वलनतापेन बहुयोजनकोटिषु । पदार्था भस्मतां यान्ति दूरे दिक्षु दशस्व् अपि
त्या जळत्या उष्णतेमुळे, असंख्य योजनांच्या अंतरावर, दहा दिशांमध्ये दूरवर असलेली सर्व वस्तू राख झाली.
अनन्तरं क्षणाद् व्योम्नि दूरे ऽहम् अनुभूतवान् । ऊर्ध्वतश् शीतलं वातम् अधस्ताद् वानलोपमम्
त्याच क्षणी, दूर आकाशात, मी वर थंडगार वारा आणि खाली अग्नीप्रमाणे उष्णता अनुभवली.
एतावति नभोमार्गे दूरे कल्पाम्बुदास् स्थिताः । यस् तेषाम् अग्नितापानां विषयो न च मद्दृशाम्
त्या अंतरावर, आकाशाच्या मार्गावर, कल्पकालीन ढग उभे होते, ज्यांची ज्वलंत उष्णता माझ्यासारख्यांना स्पर्शही करत नाही.
अथ वारुणदिग्भागाद् आययौ कल्पमारुतः । यस्मिंस् तृणवद् उह्यन्ते विन्ध्यमेरुहिमाद्रयः
मग पश्चिम दिशेकडून एक प्रचंड वारा आला, ज्यामुळे विंध्य, मेरू आणि हिमालय हे पर्वत गवताच्या काड्यांसारखे उडून जातात.
तेन ज्वालाचलाḫ प्रान्तडीनाङ्गारविहङ्गमाः । लोलोल्मुकवनाक्रान्ता जग्मुर् अग्निदिशं द्रुतम्
त्या वाऱ्यामुळे ज्वाळांचे पर्वत, निखाऱ्यांचे थवे आणि जळत्या आगीने वेढलेली अरण्ये अग्नीच्या दिशेने वेगाने निघाली.
सन्ध्याभ्रसदृशाकारास् तेरुर् अङ्गारवारिदाः । भ्रेमुर् भस्मभराभ्राणि प्रोताङ्गाररजांसि खे
संध्याकाळच्या ढगांसारखे दिसणारे ज्वाळांचे ढग अंगारांचा वर्षाव करत होते; राखेने भरलेले ढग आकाशात फिरत होते आणि त्यातून अंगारांची धूळ उडत होती.
स ज्वालाचलसङ्घातो दृष्टो ऽनलदिशं व्रजन् । हेमाद्रीणां सपक्षाणाम् अनीकं द्रवताम् इव
ते ज्वाळांनी पेटलेले पर्वतांचे मोठे समूह जणू अग्नीच्या दिशेला पुढे सरकत होते, आणि ते सोन्यासारख्या पंख असलेल्या वितळणाऱ्या पर्वतांच्या सैन्यासारखे वाटत होते.
धराद्रिमण्डलाभोगे ऽसोम्याङ्गारभरात्मनि । ज्वालाचलघने याते भाति तेजसि भास्वताम्
अंगारांनी भरलेल्या ज्वाळांच्या पर्वतांचा घनदाट समूह पृथ्वीच्या पर्वतांच्या वलयावरून जात असताना, तो तेजस्वी लोकांच्या तेजासारखा चमकत होता.
अर्णवेष्व् अनलार्णस्सु क्वथनोत्फालवारिषु । वनेष्व् अस्मृतपर्णेषु दीप्ताग्नितरुवारिषु
समुद्रात, ज्वाळांनी पेटलेल्या लाटांमध्ये, उकळणाऱ्या उसळत्या पाण्यात, तसेच वाळलेल्या पानांनी आणि पेटलेल्या झाडांनी भरलेल्या जंगलात पाणीही जणू जळत होते.