अनन्तवनविन्यासनवयौवनपावकः । उदयास्तमयाद्रिभ्यो विन्ध्यो विधुरताम् अगात्
अनंत वनांतील आणि ताज्या ज्वाळांनी पेटलेल्या आगीतून विंध्य पर्वत, उगवणाऱ्या आणि मावळणाऱ्या शिखरांमुळे, ओसाड आणि सुनसान झाला.
अङ्गारकल्पविटपैर् ज्वालावनविवल्गनैः । शरैर् ईश इव क्षुब्धस् सह्यो ऽसह्यत्वम् आययौ
कोळशासारख्या झाडांनी आणि उडणाऱ्या ज्वाळांच्या वनांनी वेढलेला सह्याद्री, जणू बाणांनी अस्वस्थ झालेला राजा, सहन न होण्यासारखा झाला.
मध्यमध्यकचत्कार्ष्ण्यं भ्रमद्धूमालिमालितम् । चलज्ज्वालाब्जम् अनिलैर् मृष्टं सर इवाम्बरम्
आकाशाच्या मध्यभागात फिरणाऱ्या धुराने काळसर छाया पसरली होती, जणू काही आकाशावर वाऱ्याने हलणाऱ्या ज्वाळांचे कमळ उमलले आहेत आणि ते आकाश एखाद्या डहाळ्यासारखे दिसत होते.
खे ऽद्रीणां शिखरोर्व्यो ऽग्निशिखाशिखरशेखराः । ननृतुर् नीरसा राम नर्तक्यẖ केतुकुन्तलाः
आकाशात पर्वतांच्या शिखरांवर जणू अग्नीच्या ज्वाळांचे मुकुट शोभत होते आणि, हे राम, पताकांचे लांब केस वाऱ्यात उडत होते, जणू काही प्राण नसलेल्या नर्तकी नाचत आहेत.
तलाहितानलज्वाला ब्रह्माण्डोर्ध्वकवाटभूः । भर्जनप्रोत्फलद्भूतधानागाद् भ्राष्ट्रभूमिकाम्
पृथ्वीच्या तळाशी पेटलेल्या अग्नीच्या ज्वाळांनी जमिन भाजून निघाली होती, जणू काही ती ब्रह्मांडाच्या वरच्या कवाडासारखी झाली होती आणि त्या भट्टीसारख्या भूमीवर सर्व जीव उकळून फुटत होते.
द्वीपाब्धिकङ्कणश्रेणी मृज्जलाङ्गाग्निनारुणा । हृत्प्रकोष्ठे जगल्लक्ष्म्यास् सावतीर्णाभवत् तदा
त्या वेळी जगाच्या संपत्तीच्या अंतरंगात, उष्णतेने लालबुंद झालेल्या बेटांची आणि समुद्रांची वलयमाळ उतरली, जिच्या पाण्यात आणि अग्नीत तेज पसरले होते.
शैलाश् चटचटास्फोटैर् वृक्षाẖ कटकटारवैः । देशा हलहलोल्लासैर् अलं विदलनं ययुः
पर्वतांवर कडकडाटाचा आवाज घुमू लागला, झाडांमध्ये खडखडाट सुरू झाला आणि सगळ्या प्रदेशात सळसळणाऱ्या गोंगाटाने सर्व काही तुटून जाईल असं वाटू लागलं.
अब्धयẖ क्वथिताकाराḫ फेनिलोल्लोलमांसलाः । वीचीकरतलाघातांश् चक्रुर् अर्कमुखे नु खे
समुद्र उकळणाऱ्या पाण्यासारखे दिसू लागले, फेसाळले, उसळले आणि जाड झाले; त्यांच्या लाटा आकाशातल्या सूर्याच्या तोंडावर जोरात आदळू लागल्या.
अन्योऽन्यवेल्लितैर् लोलभूतलाङ्गारपर्वतान् । जह्रुर् वीचिकरैर् मोहजडाḫ प्रकुपिता इव
त्या लाटा जणू मोहाने वेडावून रागावल्या होत्या; त्यांनी थरथरणाऱ्या, कोळशासारख्या काळ्या पर्वतांना उचलून आपल्याच उसळीने इकडून तिकडे फेकू लागल्या.
आशाकाशाशिनाम् एषां गुहागुलगुलारवान् । प्रपन्नश् शब्द आग्नेयो ज्वालाभडभडोद्भटः
आकाश आणि गुहांमधून घुमणाऱ्या गडगडाटासारखा, ज्वाळांच्या भडाभड आवाजासारखा एक प्रचंड अग्नीचा गजर या सर्वांतून उमटू लागला.
लोकपालपुरापातभग्नाङ्गारादिभित्तयः । दिशो दशापि वैवश्यम् अयुर् उन्मुक्तवृत्तयः
जगाच्या रक्षणासाठी असलेल्या नगरांच्या भिंती, ज्या अंगारांसारख्या कठीण होत्या, त्या तुटून पडल्या; आणि दहा दिशाही गोंधळून गेल्या, त्यांचा नेहमीचा क्रमच सुटला.
काञ्चनद्रवसान्द्रार्द्रद्रुमाङ्गारगुहागृहः । शनैẖ खर्वाकृतिर् मेरुर् आसीद् धिमम् इवातपे
कांचनासारख्या द्रवरूप, ओलसर आणि घनदाट झाडांनी वेढलेल्या मेरू पर्वताच्या गुहा आणि घरं, हळूहळू उन्हात बर्फ वितळावा तशी आकृतीने लहान होत गेली.
क्षणेनैवानलात् तस्माद् धिमवान् व्यद्रवद् द्रुतः । सर्वान्तश्शीतलश् शुद्धो दुर्जनाद् इव सज्जनः
त्या आगीमुळे क्षणातच तो हिमाच्छादित पर्वत झपाट्याने वितळून गेला आणि पूर्णपणे थंड व निर्मळ झाला, जसा चांगला माणूस वाईट लोकांपासून दूर जातो.
तस्याम् अपि दशायां तु मलयो ऽमलसौरभः । आसीत् त्यजत्य् उदारात्मा न नाशे ऽप्य् उत्तमं गुणम्
अशी स्थिती असूनही मल्याचल पर्वताचा शुद्ध सुगंध तसाच राहिला; कारण उदार मनाचा माणूस नाशाच्या वेळीही आपला उत्तम गुण सोडत नाही.
नश्यन्न् अपि महान् ह्लादं न खेदं सम्प्रयच्छति । चन्दनं दग्धम् अप्य् आसीद् आनन्दायैव जीवताम्
जरी चंदन जळून नष्ट होत असलं, तरी ते कधीही दुःख देत नाही, उलट मोठा आनंदच देतं; जळालेलं चंदनही जिवंतांसाठी नेहमीच आनंदाचा स्रोत असतं.
न कदाचन संयाति वस्तूत्तमम् अवस्तुताम् । प्रलयानलनिर्दग्धम् अपि हेम न नष्टवत्
सर्वात श्रेष्ठ वस्तू कधीच क्षुद्र होत नाही; महाप्रलयाच्या आगीत जरी सोनं जळलं, तरी ते कधीच नष्ट होत नाही.
द्वे हेमनभसी तस्मिन् न नष्टे प्रलयानले । तयोर् एव वपुश् श्लाघ्यं सर्वनाशे ऽप्य् अनाशयोः
महाप्रलयाच्या आगीत सर्व काही नष्ट झालं, तरी दोनच गोष्टी उरतात—सोनं आणि आकाश; या दोन्हींच्या स्वरूपाचीच सर्वत्र स्तुती होते, कारण त्या दोन्हींचा कधीही नाश होत नाही.
नभो विभुतयानाशि हेमोत्कृष्टतयाक्षयम् । सत्त्वम् एकं सुखं मन्ये न रजो न च वा तमः
आकाश सर्वत्र पसरलेलं असल्यामुळे ते कधीही नष्ट होत नाही, आणि सोनं त्याच्या श्रेष्ठतेमुळे कधीच खराब होत नाही; मला खरं सुख फक्त शुद्ध अस्तित्वातच वाटतं—राजस किंवा तमस यात नाही.
चलदुच्चवनापातविकीर्णाङ्गारवर्षणः । दग्धाब्दाद्रिर् महाधूमजालो ऽभूद् वह्निवारिदः
वाऱ्याच्या झोतांनी उडवलेली अंगारांची पाऊस पडू लागली, आणि तो ज्वाळांचा ढग मोठ्या धुराच्या जाळात बदलला, समुद्र आणि पर्वत जळून गेले.
रसनिस्सरणार्तानां शून्यानां स्फारदेहिनाम् । शुष्कानां व्योमविटपिपत्त्राणां पात्ररूपिणाम्
ज्यांच्या देहातून रस निघून गेला, जे मोठे पण आतून कोरडे आणि रिकामे झाले, अशांसाठी आकाशवृक्षांची पाने फक्त भांड्यासारखी उरली.
वारिदानां सवारीणां दग्धानां प्रलयार्चिषा । ज्ञप्त्येवाज्ञानदोषाणां दृष्टं भस्मापि न क्वचित्
त्या मेघांसह त्यांचे स्वारही प्रलयाच्या ज्वाळांनी जळून गेले; अज्ञानाच्या दोषांचा मूळ स्वरूप फक्त ज्ञानच असल्याने कुठेही राखसुद्धा उरली नाही.
न लङ्घयति कैलासं यावद् उल्लसितो ऽनलः । तावत् तं कल्पकुपितो रुद्रो नेत्राग्निनादहत्
जोपर्यंत तो प्रज्वलित अग्नि कैलास पर्वत ओलांडत नव्हता, तोपर्यंत कल्पाच्या शेवटी संतापलेल्या रुद्राने आपल्या डोळ्यातील अग्निने त्याला जाळून टाकले.
दाहस्फुटद्द्रुमस्थूलशिलाचटचटारवाः । लगुडोपललोष्टौघैर् अयुध्यन्तेव भूभृतः
जळणाऱ्या, तुटणाऱ्या झाडांच्या आणि मोठ्या दगडांच्या कडकडाटात, पृथ्वीवरील डोंगर जणू काही काठी, दगड आणि मातीच्या गोट्यांच्या वर्षावात एकमेकांशी लढत आहेत असे वाटत होते.
ज्वाला घनघटाटोपसावतंसाचलाभिधाः । बभुर् आव्योमविकसत्स्थलपद्मवना इव
ज्वाळा, गडद ढगांच्या गर्दीने मुकुटासारख्या झाल्या होत्या, आणि त्या आकाशात फुललेल्या कमळांच्या बागांसारख्या शोभून दिसत होत्या.
सर्गẖ कदाचिद् एवासीद् इत्य् अगात् स्मरणीयताम् । कल्पान्तस् स्फारयन् दुẖखान्य् अगाद् अस्मरणीयताम्
सृष्टी कधीतरी थोड्या काळासाठीच होती, आणि मग ती आठवणीतच राहिली; युगाचा शेवट दुःखांनी भरून गेला आणि विस्मरणात निघून गेला.
तापोपतापपरमाḫ परमारणतत्पराः । वह्नयो ऽपह्नवं चक्रुर् जगताम् असताम् इव
ती ज्वाळा जणू जळण्याच्या आणि नाश करण्याच्या परम उत्कटतेने, जगांनाच नाहीसे करून टाकत होत्या, जणू त्या जगांचा अस्तित्वच नव्हता.
ववुर् अशनिनिपातपिण्डिताङ्गाẖ कचदनलोल्मुकखण्डमुण्डमाल्याः । प्रलयसमयवायवो ऽनलात्ता दलदचलाशनिपालयो लिहन्तः
विजेच्या कडकडाटात अंगावर वज्र कोसळून जखमी झालेले, मृत्यूच्या जबड्यातून फुटलेल्या कवटींच्या माळा घातलेले वारे वाहू लागले. जणू काही प्रलयकाळचे वारे, ज्वाळांमधून जन्मलेले, विजेने फाटलेल्या पर्वतांना चाटत होते.
व्यालोलस्फुटितानलद्रुमवनप्रोद्भूतभस्मोष्मणा दत्ताभ्रभ्रमदुल्मुकाहतिवहत्साङ्गारगौरार्चिषः । भ्रश्यत्पावकशृङ्गमध्यविवलज्ज्वालालवश्यामला निश्शेषाग्निनिकाशपूरवपुषो वेगेन वाता ववुः
ते वारे प्रचंड वेगाने फिरू लागले. जळून तुटलेल्या झाडांच्या राखेचा आणि उष्णतेचा उडवाट करत, जळत्या निखाऱ्यांचे तुकडे फेकत होते. त्यांच्या ज्वाळा चांदीसारख्या शुभ्र, जिथे ज्वाळांचे टोक कोसळले, तिथे मधोमध काळसर ज्वाळांची चमक होती. त्यांचे संपूर्ण रूप अग्नीच्या तेजाने भरलेले होते.
अथ कल्पान्तमरुति वहत्य् अवधुताचले । बलेनाम्भोधिकल्लोलैर् नभस्य् आवर्तकारिणि
मग कल्पाच्या शेवटी, पर्वत उखडणारा प्रचंड वारा उठला आणि समुद्राच्या लाटांनी आकाशात मोठा गोंधळ निर्माण केला.
समुद्रेषु विमुद्रेषु मर्यादोल्लङ्घने घने । अघनेषु घनेष्व् अम्बुदारिद्र्योपद्रवद्रुते
समुद्रात, जेथे काठांचे भान राहिले नव्हते आणि दाट ढग तयार होत नव्हते, अशा वेळी ढग नसल्यामुळे पावसाचा अभाव निर्माण झाला आणि पाण्याला दुष्काळाचा त्रास भोगावा लागला.