जज्वलुर् वनजालानि पुराणि नगराणि च । मण्डलद्वीपदुर्गाणि जङ्गलानि स्थलानि च
जंगलं, प्राचीन नगरं, किल्ले असलेली बेटं, रानावनं आणि माळ सगळीकडे जणू आगीने पेटून उठली होती.
सर्वखानि महाकाशम् आशा दश दिवश् शिरः । श्वभ्रकूपारघट्टाट्टघट्टनोड्डारदिक्तटाः
सर्व खाणी, विशाल आकाश, दहा दिशा, स्वर्गाचं शिर, डोंगरातील गुहा, विहिरी आणि दिशांच्या कडा—हे सगळं हादरलं, तुटलं आणि वाहून गेलं.
शृङ्गाणि सिद्धवृन्दानि गिरयस् सागरार्णवाः । सरस्सरस्यस् सरितो देवासुरनरोरगाः
डोंगरशिखरं, सिद्धांची मंडळी, डोंगर, समुद्र, तळी, नद्या, देव, दैत्य, माणसं आणि सर्प—हे सगळं भस्मसात झालं.
आशाश् शनशनाशब्दैḫ पुरुषैर् अशिवार्चिषाम् । आसन् क्ष्वेडाकुराक्षस्यो ज्वालाजालोज्ज्वलोर्ध्वजाः
दिशा, माणसांच्या सणसणाटाने आणि अशुभ ज्वाळांनी भरून गेल्या, राक्षसांच्या डरकाळ्यांमुळे त्या जणू आगीच्या जाळांनी फडकणाऱ्या ध्वजांसारख्या दिसू लागल्या.
भं भं भम् इति भाङ्कारैर् भीषणैर् भूरिभस्मभिः । ज्वालाश् श्वभ्राद्रिभूमीनां गुहाभ्यḫ परिनिर्ययुः
'भं भं भं' अशा भीषण आवाजांनी आणि मोठ्या प्रमाणात राख उडवत, ज्वाळा पृथ्वीच्या, डोंगरांच्या आणि गुहांच्या कपारीतून बाहेर पडल्या.
ज्वालोदरस्था अरुणास् समस्ता भूतजातयः । स्थलपद्मोदरालीनाम् आजह्रुश् श्रियम् अश्रियः
ज्वाळांच्या पोटात लालसर झालेल्या सर्व जीवांनी, स्वतः गरीब असूनही, जमिनीवरील कमळाच्या गुहेत राहणाऱ्यांची संपत्ती हिसकावली.
सद्योनिस्सृतरक्ताभैस् सिन्दूराम्भोदसुन्दरैः । धग् धग् धग् इति गायद्भिर् ज्वालाजालैर् जगद्गतैः
अचानक बाहेर पडलेल्या, रक्तासारख्या लाल आणि सिंदूराच्या ढगांसारख्या सुंदर ज्वाळांच्या लाटा 'धग धग धग' असा आवाज करत जगभर पसरल्या.
आसीद् रक्तांशुकैẖ कीर्णं सन्ध्याभ्रैर् इव वा नभः । उत्फुल्लकिंशुकवनैर् उड्डीनैर् इव वावृतम्
आकाश लाल किरणांनी भरून गेले होते, जणू संध्याकाळच्या ढगांनी व्यापले आहे, आणि जणू फुललेल्या किंशुकाच्या वनांनी वर उडत आकाश झाकले आहे.
और्वेण वावृता आसन् फुल्लाशोकवना इव । स्थलाब्जवलिता रावविरावा इव चार्णवाः
और्वाच्या ज्वाळांनी सारा प्रदेश वेढला गेला होता, जणू फुललेल्या अशोकाच्या वनांनी तो व्यापला आहे. समुद्र कमळांनी उजळून निघाले होते आणि त्यांच्या गर्जना सर्वत्र घुमत होत्या.
नानावर्णज्वलज्ज्वालाधूमविन्यासबन्धवान् । रूढवान् हिमवान् धातुचित्रसौधतलश्रियम्
हिमालय रंगीबेरंगी जळत्या ज्वाळा आणि धुराच्या रांगांनी सजला होता, जणू त्याच्या खडकांवर खनिजांनी मढवलेली राजवाड्यांची शोभा फुलली आहे.
अनन्तवनविन्यासनवयौवनपावकः । उदयास्तमयाद्रिभ्यो विन्ध्यो विधुरताम् अगात्
अनंत वनांतील आणि ताज्या ज्वाळांनी पेटलेल्या आगीतून विंध्य पर्वत, उगवणाऱ्या आणि मावळणाऱ्या शिखरांमुळे, ओसाड आणि सुनसान झाला.
अङ्गारकल्पविटपैर् ज्वालावनविवल्गनैः । शरैर् ईश इव क्षुब्धस् सह्यो ऽसह्यत्वम् आययौ
कोळशासारख्या झाडांनी आणि उडणाऱ्या ज्वाळांच्या वनांनी वेढलेला सह्याद्री, जणू बाणांनी अस्वस्थ झालेला राजा, सहन न होण्यासारखा झाला.
मध्यमध्यकचत्कार्ष्ण्यं भ्रमद्धूमालिमालितम् । चलज्ज्वालाब्जम् अनिलैर् मृष्टं सर इवाम्बरम्
आकाशाच्या मध्यभागात फिरणाऱ्या धुराने काळसर छाया पसरली होती, जणू काही आकाशावर वाऱ्याने हलणाऱ्या ज्वाळांचे कमळ उमलले आहेत आणि ते आकाश एखाद्या डहाळ्यासारखे दिसत होते.
खे ऽद्रीणां शिखरोर्व्यो ऽग्निशिखाशिखरशेखराः । ननृतुर् नीरसा राम नर्तक्यẖ केतुकुन्तलाः
आकाशात पर्वतांच्या शिखरांवर जणू अग्नीच्या ज्वाळांचे मुकुट शोभत होते आणि, हे राम, पताकांचे लांब केस वाऱ्यात उडत होते, जणू काही प्राण नसलेल्या नर्तकी नाचत आहेत.
तलाहितानलज्वाला ब्रह्माण्डोर्ध्वकवाटभूः । भर्जनप्रोत्फलद्भूतधानागाद् भ्राष्ट्रभूमिकाम्
पृथ्वीच्या तळाशी पेटलेल्या अग्नीच्या ज्वाळांनी जमिन भाजून निघाली होती, जणू काही ती ब्रह्मांडाच्या वरच्या कवाडासारखी झाली होती आणि त्या भट्टीसारख्या भूमीवर सर्व जीव उकळून फुटत होते.
द्वीपाब्धिकङ्कणश्रेणी मृज्जलाङ्गाग्निनारुणा । हृत्प्रकोष्ठे जगल्लक्ष्म्यास् सावतीर्णाभवत् तदा
त्या वेळी जगाच्या संपत्तीच्या अंतरंगात, उष्णतेने लालबुंद झालेल्या बेटांची आणि समुद्रांची वलयमाळ उतरली, जिच्या पाण्यात आणि अग्नीत तेज पसरले होते.
शैलाश् चटचटास्फोटैर् वृक्षाẖ कटकटारवैः । देशा हलहलोल्लासैर् अलं विदलनं ययुः
पर्वतांवर कडकडाटाचा आवाज घुमू लागला, झाडांमध्ये खडखडाट सुरू झाला आणि सगळ्या प्रदेशात सळसळणाऱ्या गोंगाटाने सर्व काही तुटून जाईल असं वाटू लागलं.
अब्धयẖ क्वथिताकाराḫ फेनिलोल्लोलमांसलाः । वीचीकरतलाघातांश् चक्रुर् अर्कमुखे नु खे
समुद्र उकळणाऱ्या पाण्यासारखे दिसू लागले, फेसाळले, उसळले आणि जाड झाले; त्यांच्या लाटा आकाशातल्या सूर्याच्या तोंडावर जोरात आदळू लागल्या.
अन्योऽन्यवेल्लितैर् लोलभूतलाङ्गारपर्वतान् । जह्रुर् वीचिकरैर् मोहजडाḫ प्रकुपिता इव
त्या लाटा जणू मोहाने वेडावून रागावल्या होत्या; त्यांनी थरथरणाऱ्या, कोळशासारख्या काळ्या पर्वतांना उचलून आपल्याच उसळीने इकडून तिकडे फेकू लागल्या.
आशाकाशाशिनाम् एषां गुहागुलगुलारवान् । प्रपन्नश् शब्द आग्नेयो ज्वालाभडभडोद्भटः
आकाश आणि गुहांमधून घुमणाऱ्या गडगडाटासारखा, ज्वाळांच्या भडाभड आवाजासारखा एक प्रचंड अग्नीचा गजर या सर्वांतून उमटू लागला.
लोकपालपुरापातभग्नाङ्गारादिभित्तयः । दिशो दशापि वैवश्यम् अयुर् उन्मुक्तवृत्तयः
जगाच्या रक्षणासाठी असलेल्या नगरांच्या भिंती, ज्या अंगारांसारख्या कठीण होत्या, त्या तुटून पडल्या; आणि दहा दिशाही गोंधळून गेल्या, त्यांचा नेहमीचा क्रमच सुटला.
काञ्चनद्रवसान्द्रार्द्रद्रुमाङ्गारगुहागृहः । शनैẖ खर्वाकृतिर् मेरुर् आसीद् धिमम् इवातपे
कांचनासारख्या द्रवरूप, ओलसर आणि घनदाट झाडांनी वेढलेल्या मेरू पर्वताच्या गुहा आणि घरं, हळूहळू उन्हात बर्फ वितळावा तशी आकृतीने लहान होत गेली.
क्षणेनैवानलात् तस्माद् धिमवान् व्यद्रवद् द्रुतः । सर्वान्तश्शीतलश् शुद्धो दुर्जनाद् इव सज्जनः
त्या आगीमुळे क्षणातच तो हिमाच्छादित पर्वत झपाट्याने वितळून गेला आणि पूर्णपणे थंड व निर्मळ झाला, जसा चांगला माणूस वाईट लोकांपासून दूर जातो.
तस्याम् अपि दशायां तु मलयो ऽमलसौरभः । आसीत् त्यजत्य् उदारात्मा न नाशे ऽप्य् उत्तमं गुणम्
अशी स्थिती असूनही मल्याचल पर्वताचा शुद्ध सुगंध तसाच राहिला; कारण उदार मनाचा माणूस नाशाच्या वेळीही आपला उत्तम गुण सोडत नाही.
नश्यन्न् अपि महान् ह्लादं न खेदं सम्प्रयच्छति । चन्दनं दग्धम् अप्य् आसीद् आनन्दायैव जीवताम्
जरी चंदन जळून नष्ट होत असलं, तरी ते कधीही दुःख देत नाही, उलट मोठा आनंदच देतं; जळालेलं चंदनही जिवंतांसाठी नेहमीच आनंदाचा स्रोत असतं.
न कदाचन संयाति वस्तूत्तमम् अवस्तुताम् । प्रलयानलनिर्दग्धम् अपि हेम न नष्टवत्
सर्वात श्रेष्ठ वस्तू कधीच क्षुद्र होत नाही; महाप्रलयाच्या आगीत जरी सोनं जळलं, तरी ते कधीच नष्ट होत नाही.
द्वे हेमनभसी तस्मिन् न नष्टे प्रलयानले । तयोर् एव वपुश् श्लाघ्यं सर्वनाशे ऽप्य् अनाशयोः
महाप्रलयाच्या आगीत सर्व काही नष्ट झालं, तरी दोनच गोष्टी उरतात—सोनं आणि आकाश; या दोन्हींच्या स्वरूपाचीच सर्वत्र स्तुती होते, कारण त्या दोन्हींचा कधीही नाश होत नाही.
नभो विभुतयानाशि हेमोत्कृष्टतयाक्षयम् । सत्त्वम् एकं सुखं मन्ये न रजो न च वा तमः
आकाश सर्वत्र पसरलेलं असल्यामुळे ते कधीही नष्ट होत नाही, आणि सोनं त्याच्या श्रेष्ठतेमुळे कधीच खराब होत नाही; मला खरं सुख फक्त शुद्ध अस्तित्वातच वाटतं—राजस किंवा तमस यात नाही.
चलदुच्चवनापातविकीर्णाङ्गारवर्षणः । दग्धाब्दाद्रिर् महाधूमजालो ऽभूद् वह्निवारिदः
वाऱ्याच्या झोतांनी उडवलेली अंगारांची पाऊस पडू लागली, आणि तो ज्वाळांचा ढग मोठ्या धुराच्या जाळात बदलला, समुद्र आणि पर्वत जळून गेले.
रसनिस्सरणार्तानां शून्यानां स्फारदेहिनाम् । शुष्कानां व्योमविटपिपत्त्राणां पात्ररूपिणाम्
ज्यांच्या देहातून रस निघून गेला, जे मोठे पण आतून कोरडे आणि रिकामे झाले, अशांसाठी आकाशवृक्षांची पाने फक्त भांड्यासारखी उरली.