अवयवावयविनोर् इवेहेन्द्रियचित्तयोः । न मनाग् अपि भेदो ऽस्ति नैक्यम् एकशरीरयोः
जसं एखाद्या अवयवाचा आणि संपूर्ण शरीराचा वेगळेपणा नसतो, तसंच इंद्रियं आणि मन यांच्यातही खऱ्या अर्थानं काहीच फरक नाही, आणि ती पूर्णपणे एकसुद्धा नाहीत, कारण ती एकाच शरीराचा भाग आहेत.
तस्य तान्य् एव कार्याणि जगतां यानि कानिचित् । सङ्कल्पा एव पुंवृत्त्या चलन्त्या रूषितद्विताः
त्याच्यासाठी या जगातली जी काही कृती असतात, त्या सगळ्या फक्त मनाच्या हालचालींप्रमाणेच असतात, त्या मनाच्या प्रवृत्तीने रंगलेल्या असतात.
जागते तस्य विज्ञेये नान्ये ऽस्य मृतिजन्मनी । स एवेदं जगत् तस्मात् सङ्कल्पात्मास्ति नेतरत्
जागृत अवस्थेत त्यालाच ओळखावं लागतं, त्याच्यासाठी जन्म-मरण वेगळं असं काही नाही; तोच हे जग आहे, म्हणून हे जग मनाच्या संकल्पावरच आधारलेलं आहे, दुसऱ्या कुठल्या गोष्टीवर नाही.
तत्सत्तया जगत्सत्ता तन्मृत्यैव जगन् मृतम् । यादृशी स्पन्दमरुतोस् सत्तैका तादृशी तयोः
त्याच्या अस्तित्वामुळेच जगाचं अस्तित्व आहे, आणि त्याच्या मृत्यूनं हे जगही मृत होतं; जसं वाऱ्याच्या हालचालीसाठी त्याचं अस्तित्व आवश्यक आहे, तसंच या दोन्हींचंही आहे.
जगद्विराजोस् सत्तैका पवनस्पन्दयोर् इव । जगद् यत् स विराड् एव यो विराट् तज् जगत् स्मृतम्
जग आणि विराट पुरुष हे एकाच अस्तित्वाचे रूप आहेत, जसे वारा आणि त्याची हालचाल वेगळी नाहीत. जे 'जग' म्हणतात तेच 'विराट पुरुष' आहे आणि जो 'विराट पुरुष' आहे तोच 'जग' म्हणून ओळखला जातो.
जगद् ब्रह्मा विराट् चेति शब्दाḫ पर्यायवाचकाः । सङ्कल्पमात्रम् एवैते शुद्धचिद्व्योमरूपिणः
'जग', 'ब्रह्मा' आणि 'विराट पुरुष' हे शब्द एकाच अर्थाचे आहेत; हे सगळे शुद्ध चैतन्याच्या आकाशातून निर्माण झालेले केवळ संकल्प आहेत.
सङ्कल्पात्मा विराड् एव खम् एवाकृतिम् आगतम् । अस्तु नाम स्वदेहान्तẖ कथं ब्रह्मैष तिष्ठति
विराट पुरुष हा संकल्पस्वरूप आहे आणि तो आकाशासारखा दिसतो. जरी आपण म्हणू शकतो की तो आपल्या देहात आहे, तरी हे ब्रह्म तिथे कसे स्थिरावते हे समजत नाही.
यथा ध्यानेन देहान्तस् तिष्ठसि त्वं यथास्थितम् । तथास्ते निजदेहे ऽन्तस् सङ्कल्पात्मा पितामहः
जसे तू ध्यान करून आपल्या देहात राहतोस, तसेच संकल्पस्वरूप असलेला पितामहही आपल्या देहातच वास करतो.
नृणां तथा च मुख्यानां श्रीर् या ब्रह्मपुरोदरे । उत्पत्तिपुत्रिकादेहप्रतिबिम्बोपमास्ति सा
ज्याप्रमाणे श्रेष्ठ माणसांमध्ये जी कीर्ती असते, ती ब्रह्माच्या उदरात असते आणि जशी सृष्टीतून जन्मलेल्या मुलीच्या देहाचं प्रतिबिंब असतं, तशीच ती कीर्ती आहे.
यत्र त्वम् अपि देहान्तẖ कर्तुं शक्नोष्य् अलं स्थितिम् । सङ्कल्पात्मा विभुस् तत्र ब्रह्मा किं न करिष्यति
जिथे तू देखील आपल्या देहात सहजपणे टिकून राहू शकतोस, तिथे सर्वव्यापी आणि संकल्पस्वरूप असलेल्या ब्रह्माला ते का जमत नाही?
बीजे ऽन्तस् स्थावरे ह्य् आस्ते पदार्थो यत्र जङ्गमः । किं नास्ते तत्र देहे ऽन्तर् निजे चित्कल्पनात्मकः
ज्याप्रमाणे बीजात स्थिर असलेला पदार्थ तिथेच असतो जिथे जंगम वस्तू असते, त्याचप्रमाणे ज्याचं स्वरूप चैतन्य आणि कल्पना आहे तो स्वतःच्या देहात का राहू शकत नाही?
साकारो गगनात्मास्तु निराकारं खम् अस्तु वा । आस्ते बहिर् अथान्तश् च भिन्ने बाह्यान्तरे न हि
आकाशाला रूप असो किंवा निराकार असो, ते बाहेरही आहे आणि आतही आहे; कारण बाह्य आणि अंतर्गत यात प्रत्यक्षात काही वेगळेपण नाही.
आत्मारामẖ काष्ठमौनी नजडो ऽपि दृषज्जडः । अहं त्वम् इत्यादिमयो विराड् आत्मनि तिष्ठति
स्वतः आनंद मानणारा, लाकडासारखा शांत, पण मूढ नसलेला, जरी बाहेरून जड वाटला तरी, 'मी' आणि 'तू' या भावनांनी बनलेला असा विराट पुरुष स्वतःच्या आत्म्यातच स्थिर असतो.
आवेष्टितोज्झितलतातृणदारुपुंवद् उच्छब्दम् अम्बुरयवच् च विचोपिताङ्गः । नानाविधे हि विहरन्न् अपि कार्यजाले तज्ज्ञश् शिलाजठरशान्तमनस्क एव
लता, गवत, लाकूड, माणसं यांच्यात वेढलेला, पाण्याच्या लाटांसारख्या आवाजाने हलवला गेला, आणि कर्माच्या जाळ्यात अंग वेगवेगळ्या प्रकारे हलले तरी, त्या सर्व गोष्टींमध्ये वावरणारा जाणणारा, दगडाच्या पोटासारखा शांत मनानेच राहतो.
अथाग्रस्थब्रह्मलोके ब्रह्मणि ध्यानशालिनि । निक्षिप्ताक्षश् शनैर् दिक्षु दृष्टवान् अमलं ह्य् अहम्
मग, सगळ्यात उच्च ब्रह्मलोकात, ब्रह्मा ध्यानात मग्न असताना, मी हळूहळू सर्व दिशांना पाहिलं आणि निर्मळ आत्मा पाहिला.
द्वितीयम् अर्कं मध्याह्ने पश्चाद् अभ्युदितं स्फुटम् । दिग्दाहम् इव दिग्वक्त्रे वनदाहम् इवाचले
मध्यान्ही दुसरं सूर्य स्पष्टपणे उगवतंय असं मी पाहिलं, मग पुन्हा एक सूर्य दिसला, जणू दिशा त्यांच्या तोंडाशी जळत आहेत, किंवा पर्वतावर वनात आग लागली आहे असं वाटलं.
वह्निलोकम् इव व्योम्नि वडवाग्निम् इवार्णवे । ततो ऽपश्यम् अहं दीप्तं सूर्यं नैरृतदिङ्मुखे
आकाशात जणू काही अग्नीचं जग दिसत होतं, किंवा समुद्रातल्या वडवानळासारखं काहीतरी. मग मी नैऋत्य दिशेला एक तेजस्वी सूर्य पाहिला.
सूर्यं याम्यैकदिग्भागे सूर्यम् अग्निकदिङ्मुखे । सूर्यम् ऐन्द्रैकदिग्भागे सूर्यम् ईशानदिङ्मुखे
दक्षिण दिशेला एक सूर्य, आग्नेयेला एक सूर्य, पूर्वेला एक सूर्य आणि ईशान्य दिशेला एक सूर्य असा मी पाहिला.
सूर्यं कुबेरककुभि सूर्यं वायव्यदिक्तटे । सूर्यं वारुणदिग्भागे तेन विस्मितवान् अहम्
उत्तर दिशेला एक सूर्य, वायव्येला एक सूर्य आणि पश्चिम दिशेला एक सूर्य दिसला; हे पाहून मी फारच चकित झालो.
यावद् विचारयाम्य् आशु विधिवैधुर्यम् आकुलः । उदभूद् भूतलात् तावद् अर्क और्व इवार्णवात्
मी हा गोंधळ पटकन समजून घ्यायचा प्रयत्न करत असताना, अचानक पृथ्वीवरून समुद्रातून वडवानळ जसा उसळतो तसा एक सूर्य वर आला.
एकादर्शे ऽखिलार्काणां प्रतिबिम्बम् इवोत्थितम् । उदभूत् त्रयम् अर्काणाम् अम्बरे दिग्गणाम्बरे
जसं एका आरशात सगळ्या सूर्यांचं प्रतिबिंब उमटतं, तसं आकाशात, दिशांच्या विशाल पोकळीत, तीन सूर्य प्रकटले.
तद् द्वादशपरीमाणं दीप्तं वृन्दं विवस्वताम् । सर्वदिक्कं ददाहोच्चैश् शुष्कं वनम् इवानलः
ते बाराच्या आकाराएवढं तेजस्वी सूर्यांचं झुंड, सगळ्या दिशांना जोरात भाजू लागलं, जसं वणव्यात कोरडं जंगल जळतं.
अथोदभूज् जगत्षण्डशोषणग्रीष्मवासरः । अनग्निर् अग्निदाहो द्राग् अदृश्योल्मुकगुल्मकः
मग असं एक उन्हाळ्याचं दिवस आलं, ज्याने सृष्टीचं अंडं वाळवून टाकलं, ज्यात ना अग्नी होता ना ज्वाळा, पण अचानक अदृश्य उल्कांच्या गटासारखं ते प्रकटलं.
अनग्निनाग्निदाहेन तेन तामरसेक्षण । अङ्गानि दावदग्धानि स्विन्नानीव ममाभवन्
त्या अग्निविना जाळणाऱ्या उष्णतेमुळे, कमळासारख्या डोळ्यांच्या तुज सांगतो, माझं अंग जणू वणव्यात भाजल्यासारखं झिजून घामानं न्हालं.
प्रदेशं तम् अथ त्यक्त्वा दूरम् आरूढवान् अहम् । दृढहस्ततलाघातहतकन्दुकवन् नभः
मग मी तो प्रदेश सोडून खूप दूर गेलो, जणू काही एखाद्या मजबूत हाताने जोरात फेकलेला चेंडू आकाशात उडतो तसा.
अपश्यं गगनस्थो ऽहम् उदितं चण्डतेजसम् । तपन्तं द्वादशादित्यगणं दिक्षु दशस्व् अपि
आकाशात मी बाराही प्रखर तेजाने जळणारे सूर्य उगवतांना पाहिले, जे दहा दिशांना तापवत होते.
बृहद्भडभडारावज्वलद्घनवनाचलम् । महाकहकहाशब्दक्वथत्सप्ताब्धिडम्बरम्
मी विशाल पर्वत आणि दाट जंगलं पाहिली, जी मोठ्या अग्नीप्रमाणे जळत होती, आणि सात समुद्रांचा गडगडाटी आवाजाने आकाश उकळत होतं.
सज्वालोल्मुकनीरन्ध्रलोकान्तरपुरान्तरम् । ज्वालाघनघटाटोपसिन्दूरीकृतपर्वतम्
जगांतील आणि जगांमधील नगरे जळत्या उल्कांनी भरली होती, आणि ज्वाळांच्या ढगांनी पर्वतांचे कडे लालसर झाले होते.
डीयमानमहाङ्गारस्थिरविद्युत्ककुप्तटम् । स्फुरत्कटकटाटोपचटत्पत्तनमण्डलम्
एक मोठा जळता कोळशांचा ढीग, ज्यावर वीज चमकत आहे आणि वर छप्पर पसरले आहे; त्या जागेत सतत कटकट आणि खडखड असा आवाज घुमतो.
विदलद्भूतलोद्भूतधूमदण्डैश् शिलाघनैः । काचस्तम्भसहस्राढ्यभुवनास्थानमण्डपम्
जमिनीवरून उगवलेल्या, धुराचे ताठ ताठ झोत सोडणाऱ्या आणि मोठ्या दगडांनी भरलेल्या, हजारो दगडी खांबांनी उभारलेले एक भव्य मंडप आहे.