ब्रह्माण्डखण्डम् अस्याधो विस्तृतं पादयोस् तलम् । जानुमण्डलरन्ध्राणि पातालकुहराण्य् अधः
ब्रह्मांडाचा खालचा भाग म्हणजे त्याच्या पायांचे तळवे आहेत, जे विस्तारलेले आहेत. त्याच्या गुडघ्यांजवळच्या छिद्रांमध्ये पाताळातील गुहा आहेत.
जलैश् शलशलायन्ती सुषिरानेकरन्ध्रिका । भूर् अन्त्रमण्डली लोला समुद्रद्वीपवेष्टना
पाण्याचा आवाज आणि त्याचा प्रवाह म्हणजे शरीरातली अनेक छिद्रं आणि वाहिन्या आहेत. पृथ्वी म्हणजे त्याच्या आतड्यांचा गुंडाळलेला भाग आहे, जो समुद्र आणि बेटांनी वेढलेला आहे.
जलैर् गुडगुडायन्त्यो नद्यो नाड्यस् सरद्रसाः । जम्बुद्वीपं हृदम्भोजम् अस्य हेमाद्रिकर्णिकम्
पाण्याच्या गडगडाटाने वाहणाऱ्या नद्या म्हणजे त्याच्या ओलसर नसा आहेत; जम्बुद्वीप हे त्याचं हृदयकमळ आहे आणि मेरू पर्वत हे त्या कमळाचं सोन्यासारखं बीज आहे.
कुक्षयẖ ककुभश् शून्या यकृत्प्लीहादयो ऽचलाः । मृद्व्यस् स्निग्धाḫ पटाकारा मेदसो जालिका घनाः
त्याचं पोट म्हणजे दिशा आहेत; रिकाम्या जागा म्हणजे यकृत, प्लीहा यांसारखी अवयवं, जी पर्वतांसारखी आहेत; मऊ, स्निग्ध, जाळीसारखी आणि दाट चरबी म्हणजे ढगांची जाळी आहे.
चन्द्रार्कौ लोचने तस्य ब्रह्मलोको मुखं स्मृतम् । तेजस् सोमो ऽस्य कथितश् श्लेष्मा प्रालेयपर्वतः
चंद्र आणि सूर्य ही त्याची डोळ्यं आहेत; ब्रह्मलोक हे त्याचं तोंड मानलं जातं; अग्नी आणि सोम हे त्याचं पित्त आहे; कफ म्हणजे बर्फाच्छादित पर्वत आहे.
अग्निलोकस् तथौर्वाग्निḫ पित्तम् अस्यातिदुस्सहम् । वातस्कन्धो महावाताḫ प्राणापाना हृदि स्थिताः
अग्निलोक आणि पाताळातील अग्नी हे त्याचं अत्यंत असह्य पित्त आहे; मोठे वारे म्हणजे त्याचे खांदे; प्राण आणि अपान हे त्याच्या हृदयात स्थिर आहेत.
कल्पद्रुमवनान्य् अस्य सर्पवृन्दानि च क्वचित् । लोमजालान्य् अनन्तानि वनान्य् उपवनानि च
त्याच्या जगात इच्छापूर्ती झाडांची अरण्ये, कुठे सापांचे झुंड, अनंत केसांचे पुंजके, वनराई आणि बागा आहेत.
ऊर्ध्वं ब्रह्माण्डखण्डं तु समस्तम् उरुमस्तकम् । ब्रह्माण्डप्रान्तरन्ध्रार्चिर् अस्य दीप्ता शिखोत्थिता
वरती त्याच्या मांड्या ते डोक्यापर्यंत संपूर्ण ब्रह्मांडाचा विस्तार आहे; ब्रह्मांडाच्या शेवटच्या छिद्रातून एक तेजस्वी ज्वाला प्रकट होते.
स्वयम् एव मनस् तेन मनो नास्योपयुज्यते । आत्मैव भाज्यताम् एति किल कस्य कथं कुतः
तेथे मन आपोआप अस्तित्वात असते, पण तो मनाचा उपयोग करत नाही; खरे तर, फक्त आत्माच विषय ठरतो—कोणासाठी, कसा आणि कुठून हे घडते?
स्वयम् एवेन्द्रियाण्य् एष तेनान्यत्रास्तिता कृता । यतस् तत्कल्पनामात्रम् एवेन्द्रियगणẖ किल
इंद्रिये आपोआप अस्तित्वात असतात, त्यामुळे त्यांचे अस्तित्व दुसरीकडे ठरते; कारण इंद्रियांचा समूह हा फक्त कल्पनेचा परिणाम आहे.
अवयवावयविनोर् इवेहेन्द्रियचित्तयोः । न मनाग् अपि भेदो ऽस्ति नैक्यम् एकशरीरयोः
जसं एखाद्या अवयवाचा आणि संपूर्ण शरीराचा वेगळेपणा नसतो, तसंच इंद्रियं आणि मन यांच्यातही खऱ्या अर्थानं काहीच फरक नाही, आणि ती पूर्णपणे एकसुद्धा नाहीत, कारण ती एकाच शरीराचा भाग आहेत.
तस्य तान्य् एव कार्याणि जगतां यानि कानिचित् । सङ्कल्पा एव पुंवृत्त्या चलन्त्या रूषितद्विताः
त्याच्यासाठी या जगातली जी काही कृती असतात, त्या सगळ्या फक्त मनाच्या हालचालींप्रमाणेच असतात, त्या मनाच्या प्रवृत्तीने रंगलेल्या असतात.
जागते तस्य विज्ञेये नान्ये ऽस्य मृतिजन्मनी । स एवेदं जगत् तस्मात् सङ्कल्पात्मास्ति नेतरत्
जागृत अवस्थेत त्यालाच ओळखावं लागतं, त्याच्यासाठी जन्म-मरण वेगळं असं काही नाही; तोच हे जग आहे, म्हणून हे जग मनाच्या संकल्पावरच आधारलेलं आहे, दुसऱ्या कुठल्या गोष्टीवर नाही.
तत्सत्तया जगत्सत्ता तन्मृत्यैव जगन् मृतम् । यादृशी स्पन्दमरुतोस् सत्तैका तादृशी तयोः
त्याच्या अस्तित्वामुळेच जगाचं अस्तित्व आहे, आणि त्याच्या मृत्यूनं हे जगही मृत होतं; जसं वाऱ्याच्या हालचालीसाठी त्याचं अस्तित्व आवश्यक आहे, तसंच या दोन्हींचंही आहे.
जगद्विराजोस् सत्तैका पवनस्पन्दयोर् इव । जगद् यत् स विराड् एव यो विराट् तज् जगत् स्मृतम्
जग आणि विराट पुरुष हे एकाच अस्तित्वाचे रूप आहेत, जसे वारा आणि त्याची हालचाल वेगळी नाहीत. जे 'जग' म्हणतात तेच 'विराट पुरुष' आहे आणि जो 'विराट पुरुष' आहे तोच 'जग' म्हणून ओळखला जातो.
जगद् ब्रह्मा विराट् चेति शब्दाḫ पर्यायवाचकाः । सङ्कल्पमात्रम् एवैते शुद्धचिद्व्योमरूपिणः
'जग', 'ब्रह्मा' आणि 'विराट पुरुष' हे शब्द एकाच अर्थाचे आहेत; हे सगळे शुद्ध चैतन्याच्या आकाशातून निर्माण झालेले केवळ संकल्प आहेत.
सङ्कल्पात्मा विराड् एव खम् एवाकृतिम् आगतम् । अस्तु नाम स्वदेहान्तẖ कथं ब्रह्मैष तिष्ठति
विराट पुरुष हा संकल्पस्वरूप आहे आणि तो आकाशासारखा दिसतो. जरी आपण म्हणू शकतो की तो आपल्या देहात आहे, तरी हे ब्रह्म तिथे कसे स्थिरावते हे समजत नाही.
यथा ध्यानेन देहान्तस् तिष्ठसि त्वं यथास्थितम् । तथास्ते निजदेहे ऽन्तस् सङ्कल्पात्मा पितामहः
जसे तू ध्यान करून आपल्या देहात राहतोस, तसेच संकल्पस्वरूप असलेला पितामहही आपल्या देहातच वास करतो.
नृणां तथा च मुख्यानां श्रीर् या ब्रह्मपुरोदरे । उत्पत्तिपुत्रिकादेहप्रतिबिम्बोपमास्ति सा
ज्याप्रमाणे श्रेष्ठ माणसांमध्ये जी कीर्ती असते, ती ब्रह्माच्या उदरात असते आणि जशी सृष्टीतून जन्मलेल्या मुलीच्या देहाचं प्रतिबिंब असतं, तशीच ती कीर्ती आहे.
यत्र त्वम् अपि देहान्तẖ कर्तुं शक्नोष्य् अलं स्थितिम् । सङ्कल्पात्मा विभुस् तत्र ब्रह्मा किं न करिष्यति
जिथे तू देखील आपल्या देहात सहजपणे टिकून राहू शकतोस, तिथे सर्वव्यापी आणि संकल्पस्वरूप असलेल्या ब्रह्माला ते का जमत नाही?
बीजे ऽन्तस् स्थावरे ह्य् आस्ते पदार्थो यत्र जङ्गमः । किं नास्ते तत्र देहे ऽन्तर् निजे चित्कल्पनात्मकः
ज्याप्रमाणे बीजात स्थिर असलेला पदार्थ तिथेच असतो जिथे जंगम वस्तू असते, त्याचप्रमाणे ज्याचं स्वरूप चैतन्य आणि कल्पना आहे तो स्वतःच्या देहात का राहू शकत नाही?
साकारो गगनात्मास्तु निराकारं खम् अस्तु वा । आस्ते बहिर् अथान्तश् च भिन्ने बाह्यान्तरे न हि
आकाशाला रूप असो किंवा निराकार असो, ते बाहेरही आहे आणि आतही आहे; कारण बाह्य आणि अंतर्गत यात प्रत्यक्षात काही वेगळेपण नाही.
आत्मारामẖ काष्ठमौनी नजडो ऽपि दृषज्जडः । अहं त्वम् इत्यादिमयो विराड् आत्मनि तिष्ठति
स्वतः आनंद मानणारा, लाकडासारखा शांत, पण मूढ नसलेला, जरी बाहेरून जड वाटला तरी, 'मी' आणि 'तू' या भावनांनी बनलेला असा विराट पुरुष स्वतःच्या आत्म्यातच स्थिर असतो.
आवेष्टितोज्झितलतातृणदारुपुंवद् उच्छब्दम् अम्बुरयवच् च विचोपिताङ्गः । नानाविधे हि विहरन्न् अपि कार्यजाले तज्ज्ञश् शिलाजठरशान्तमनस्क एव
लता, गवत, लाकूड, माणसं यांच्यात वेढलेला, पाण्याच्या लाटांसारख्या आवाजाने हलवला गेला, आणि कर्माच्या जाळ्यात अंग वेगवेगळ्या प्रकारे हलले तरी, त्या सर्व गोष्टींमध्ये वावरणारा जाणणारा, दगडाच्या पोटासारखा शांत मनानेच राहतो.
अथाग्रस्थब्रह्मलोके ब्रह्मणि ध्यानशालिनि । निक्षिप्ताक्षश् शनैर् दिक्षु दृष्टवान् अमलं ह्य् अहम्
मग, सगळ्यात उच्च ब्रह्मलोकात, ब्रह्मा ध्यानात मग्न असताना, मी हळूहळू सर्व दिशांना पाहिलं आणि निर्मळ आत्मा पाहिला.
द्वितीयम् अर्कं मध्याह्ने पश्चाद् अभ्युदितं स्फुटम् । दिग्दाहम् इव दिग्वक्त्रे वनदाहम् इवाचले
मध्यान्ही दुसरं सूर्य स्पष्टपणे उगवतंय असं मी पाहिलं, मग पुन्हा एक सूर्य दिसला, जणू दिशा त्यांच्या तोंडाशी जळत आहेत, किंवा पर्वतावर वनात आग लागली आहे असं वाटलं.
वह्निलोकम् इव व्योम्नि वडवाग्निम् इवार्णवे । ततो ऽपश्यम् अहं दीप्तं सूर्यं नैरृतदिङ्मुखे
आकाशात जणू काही अग्नीचं जग दिसत होतं, किंवा समुद्रातल्या वडवानळासारखं काहीतरी. मग मी नैऋत्य दिशेला एक तेजस्वी सूर्य पाहिला.
सूर्यं याम्यैकदिग्भागे सूर्यम् अग्निकदिङ्मुखे । सूर्यम् ऐन्द्रैकदिग्भागे सूर्यम् ईशानदिङ्मुखे
दक्षिण दिशेला एक सूर्य, आग्नेयेला एक सूर्य, पूर्वेला एक सूर्य आणि ईशान्य दिशेला एक सूर्य असा मी पाहिला.
सूर्यं कुबेरककुभि सूर्यं वायव्यदिक्तटे । सूर्यं वारुणदिग्भागे तेन विस्मितवान् अहम्
उत्तर दिशेला एक सूर्य, वायव्येला एक सूर्य आणि पश्चिम दिशेला एक सूर्य दिसला; हे पाहून मी फारच चकित झालो.
यावद् विचारयाम्य् आशु विधिवैधुर्यम् आकुलः । उदभूद् भूतलात् तावद् अर्क और्व इवार्णवात्
मी हा गोंधळ पटकन समजून घ्यायचा प्रयत्न करत असताना, अचानक पृथ्वीवरून समुद्रातून वडवानळ जसा उसळतो तसा एक सूर्य वर आला.