वपुर् विराजो जगद् अङ्ग विद्धि सङ्कल्परूपस्य हि कल्पनात्म । आकाशशैलावनिसागरादि सर्वं चिदाकाशम् अतḫ प्रशान्तम्
हे सृष्टीचे तेजस्वी रूप म्हणजे त्या विराट पुरुषाचे एक अंग आहे, आणि ते केवळ कल्पनेतून, संकल्पातून निर्माण झाले आहे. आकाश, पर्वत, पृथ्वी, समुद्र आणि बाकी सर्व काही हे त्या चैतन्याच्या आकाशातच आहे, जे पूर्ण शांत आणि स्थिर आहे.
तस्मिन् कल्पे तु सङ्कल्पे तस्य यद् वपुर् आस्थितम् । शृणु तत्र व्यवस्थेयं विचित्राचारहारिणी
त्या सृष्टीत, त्या संकल्पात, त्याने ज्या ज्या रूपात वावर घेतला आहे, त्यातली व्यवस्था ऐक. ती व्यवस्था विविध अद्भुत वर्तनांनी सजलेली आहे.
परमं यच् चिदाकाशं तद् विराडात्मनो वपुः । आद्यन्तमध्यरहितं लघु त्व् अस्य वपुर् जगत्
ते परम चैतन्याचे आकाश हेच त्या विराट पुरुषाचे खरे रूप आहे. त्याला आरंभ, शेवट किंवा मध्य काहीच नाही. हे जग म्हणजे त्या रूपाचा हलकासा आणि क्षणिक छटा आहे.
सङ्कल्परचितो ब्रह्मा स्वाण्डं सङ्कल्पनात्मकम् । वपुषḫ परितो भास्वत् पश्यत्य् आकाशम् एव तत्
कल्पनेतून निर्माण झालेला ब्रह्मा, आपले ब्रह्मांडही संकल्पमयच पाहतो आणि ते त्याच्या रूपाभोवती असलेले तेजस्वी आकाशच आहे, असेच त्याला वाटते.
ब्रह्मात्मैष स सङ्कल्पस् स्वम् अण्डम् अकरोद् द्विधा । तैजसं तैजसाकारḫ पुष्टḫ पुष्टं विहङ्गवत्
हीच कल्पना, जी ब्रह्मरूप आहे, तिने स्वतःचे अंडे दोन भागांत विभागले. एक भाग तेजस्वी, प्रकाशमय, पूर्ण आणि पोसलेला, जणू काही पक्ष्यासारखा होता.
अण्डस्यैकं नभो दूरं गतं सम्बुद्धवान् असौ । दूरे ऽधस् संस्थितं भागं व्यतिरिक्तं च नात्मनः
त्या अंड्याचा एक भाग आकाशात दूर गेला आणि त्याने त्याला जागृत अवस्थेत ओळखले; दुसरा भाग खाली आणि दूर आहे, तो स्वतःपासून वेगळा आहे.
ब्रह्माण्डभाग ऊर्ध्वस्थो विराजश् शिर उच्यते । अधोभागो ऽस्य पादाख्यो निरन्तं मध्यम् अत्र खम्
ब्रह्मांडाच्या अंड्याचा वरचा भाग, जिथे विराज वास करतो, त्याला डोके म्हणतात; खालचा भाग पाय म्हणतात, आणि मध्ये असलेली अंतहीन जागा म्हणजे आकाश.
दूरं वियुक्तयोस् सन्धिẖ खण्डयोर् अतिविस्तृता । अनन्ता व्योमलेखेति श्यामा शून्या च दृश्यते
या दोन दूर आणि वेगळ्या भागांच्या संधीत, जी अत्यंत विस्तीर्ण आहे, एक अनंत आकाशरेषा दिसते—ती काळी, रिकामी आणि स्पष्टपणे दिसणारी आहे.
द्यौस् तालु विपुलं तस्य तारा रुधिरबिन्दवः । संविद्वातलवा देहे सुरासुरनरादयः
त्याचा गळा म्हणजे आकाश आहे, विशाल आणि उघडं; त्या आकाशातल्या ताऱ्यां म्हणजे रक्ताचे थेंब आहेत. त्याच्या शरीरात जी चेतनेची सूक्ष्म वारे आहेत, तीच देव, दैत्य, माणसं आणि इतर सर्व आहेत.
देहे ऽन्तẖ क्रिमयस् तस्य भूतप्रेतपिशाचकाः । लोकान्तराणि रन्ध्राणि सुषिराण्य् अस्य देहके
त्याच्या शरीरातल्या किड्या म्हणजे भूत, प्रेत आणि पिशाच्च आहेत. त्याच्या शरीरातली छिद्रं आणि पोकळी ही इतर जगं आहेत.
ब्रह्माण्डखण्डम् अस्याधो विस्तृतं पादयोस् तलम् । जानुमण्डलरन्ध्राणि पातालकुहराण्य् अधः
ब्रह्मांडाचा खालचा भाग म्हणजे त्याच्या पायांचे तळवे आहेत, जे विस्तारलेले आहेत. त्याच्या गुडघ्यांजवळच्या छिद्रांमध्ये पाताळातील गुहा आहेत.
जलैश् शलशलायन्ती सुषिरानेकरन्ध्रिका । भूर् अन्त्रमण्डली लोला समुद्रद्वीपवेष्टना
पाण्याचा आवाज आणि त्याचा प्रवाह म्हणजे शरीरातली अनेक छिद्रं आणि वाहिन्या आहेत. पृथ्वी म्हणजे त्याच्या आतड्यांचा गुंडाळलेला भाग आहे, जो समुद्र आणि बेटांनी वेढलेला आहे.
जलैर् गुडगुडायन्त्यो नद्यो नाड्यस् सरद्रसाः । जम्बुद्वीपं हृदम्भोजम् अस्य हेमाद्रिकर्णिकम्
पाण्याच्या गडगडाटाने वाहणाऱ्या नद्या म्हणजे त्याच्या ओलसर नसा आहेत; जम्बुद्वीप हे त्याचं हृदयकमळ आहे आणि मेरू पर्वत हे त्या कमळाचं सोन्यासारखं बीज आहे.
कुक्षयẖ ककुभश् शून्या यकृत्प्लीहादयो ऽचलाः । मृद्व्यस् स्निग्धाḫ पटाकारा मेदसो जालिका घनाः
त्याचं पोट म्हणजे दिशा आहेत; रिकाम्या जागा म्हणजे यकृत, प्लीहा यांसारखी अवयवं, जी पर्वतांसारखी आहेत; मऊ, स्निग्ध, जाळीसारखी आणि दाट चरबी म्हणजे ढगांची जाळी आहे.
चन्द्रार्कौ लोचने तस्य ब्रह्मलोको मुखं स्मृतम् । तेजस् सोमो ऽस्य कथितश् श्लेष्मा प्रालेयपर्वतः
चंद्र आणि सूर्य ही त्याची डोळ्यं आहेत; ब्रह्मलोक हे त्याचं तोंड मानलं जातं; अग्नी आणि सोम हे त्याचं पित्त आहे; कफ म्हणजे बर्फाच्छादित पर्वत आहे.
अग्निलोकस् तथौर्वाग्निḫ पित्तम् अस्यातिदुस्सहम् । वातस्कन्धो महावाताḫ प्राणापाना हृदि स्थिताः
अग्निलोक आणि पाताळातील अग्नी हे त्याचं अत्यंत असह्य पित्त आहे; मोठे वारे म्हणजे त्याचे खांदे; प्राण आणि अपान हे त्याच्या हृदयात स्थिर आहेत.
कल्पद्रुमवनान्य् अस्य सर्पवृन्दानि च क्वचित् । लोमजालान्य् अनन्तानि वनान्य् उपवनानि च
त्याच्या जगात इच्छापूर्ती झाडांची अरण्ये, कुठे सापांचे झुंड, अनंत केसांचे पुंजके, वनराई आणि बागा आहेत.
ऊर्ध्वं ब्रह्माण्डखण्डं तु समस्तम् उरुमस्तकम् । ब्रह्माण्डप्रान्तरन्ध्रार्चिर् अस्य दीप्ता शिखोत्थिता
वरती त्याच्या मांड्या ते डोक्यापर्यंत संपूर्ण ब्रह्मांडाचा विस्तार आहे; ब्रह्मांडाच्या शेवटच्या छिद्रातून एक तेजस्वी ज्वाला प्रकट होते.
स्वयम् एव मनस् तेन मनो नास्योपयुज्यते । आत्मैव भाज्यताम् एति किल कस्य कथं कुतः
तेथे मन आपोआप अस्तित्वात असते, पण तो मनाचा उपयोग करत नाही; खरे तर, फक्त आत्माच विषय ठरतो—कोणासाठी, कसा आणि कुठून हे घडते?
स्वयम् एवेन्द्रियाण्य् एष तेनान्यत्रास्तिता कृता । यतस् तत्कल्पनामात्रम् एवेन्द्रियगणẖ किल
इंद्रिये आपोआप अस्तित्वात असतात, त्यामुळे त्यांचे अस्तित्व दुसरीकडे ठरते; कारण इंद्रियांचा समूह हा फक्त कल्पनेचा परिणाम आहे.
अवयवावयविनोर् इवेहेन्द्रियचित्तयोः । न मनाग् अपि भेदो ऽस्ति नैक्यम् एकशरीरयोः
जसं एखाद्या अवयवाचा आणि संपूर्ण शरीराचा वेगळेपणा नसतो, तसंच इंद्रियं आणि मन यांच्यातही खऱ्या अर्थानं काहीच फरक नाही, आणि ती पूर्णपणे एकसुद्धा नाहीत, कारण ती एकाच शरीराचा भाग आहेत.
तस्य तान्य् एव कार्याणि जगतां यानि कानिचित् । सङ्कल्पा एव पुंवृत्त्या चलन्त्या रूषितद्विताः
त्याच्यासाठी या जगातली जी काही कृती असतात, त्या सगळ्या फक्त मनाच्या हालचालींप्रमाणेच असतात, त्या मनाच्या प्रवृत्तीने रंगलेल्या असतात.
जागते तस्य विज्ञेये नान्ये ऽस्य मृतिजन्मनी । स एवेदं जगत् तस्मात् सङ्कल्पात्मास्ति नेतरत्
जागृत अवस्थेत त्यालाच ओळखावं लागतं, त्याच्यासाठी जन्म-मरण वेगळं असं काही नाही; तोच हे जग आहे, म्हणून हे जग मनाच्या संकल्पावरच आधारलेलं आहे, दुसऱ्या कुठल्या गोष्टीवर नाही.
तत्सत्तया जगत्सत्ता तन्मृत्यैव जगन् मृतम् । यादृशी स्पन्दमरुतोस् सत्तैका तादृशी तयोः
त्याच्या अस्तित्वामुळेच जगाचं अस्तित्व आहे, आणि त्याच्या मृत्यूनं हे जगही मृत होतं; जसं वाऱ्याच्या हालचालीसाठी त्याचं अस्तित्व आवश्यक आहे, तसंच या दोन्हींचंही आहे.
जगद्विराजोस् सत्तैका पवनस्पन्दयोर् इव । जगद् यत् स विराड् एव यो विराट् तज् जगत् स्मृतम्
जग आणि विराट पुरुष हे एकाच अस्तित्वाचे रूप आहेत, जसे वारा आणि त्याची हालचाल वेगळी नाहीत. जे 'जग' म्हणतात तेच 'विराट पुरुष' आहे आणि जो 'विराट पुरुष' आहे तोच 'जग' म्हणून ओळखला जातो.
जगद् ब्रह्मा विराट् चेति शब्दाḫ पर्यायवाचकाः । सङ्कल्पमात्रम् एवैते शुद्धचिद्व्योमरूपिणः
'जग', 'ब्रह्मा' आणि 'विराट पुरुष' हे शब्द एकाच अर्थाचे आहेत; हे सगळे शुद्ध चैतन्याच्या आकाशातून निर्माण झालेले केवळ संकल्प आहेत.
सङ्कल्पात्मा विराड् एव खम् एवाकृतिम् आगतम् । अस्तु नाम स्वदेहान्तẖ कथं ब्रह्मैष तिष्ठति
विराट पुरुष हा संकल्पस्वरूप आहे आणि तो आकाशासारखा दिसतो. जरी आपण म्हणू शकतो की तो आपल्या देहात आहे, तरी हे ब्रह्म तिथे कसे स्थिरावते हे समजत नाही.
यथा ध्यानेन देहान्तस् तिष्ठसि त्वं यथास्थितम् । तथास्ते निजदेहे ऽन्तस् सङ्कल्पात्मा पितामहः
जसे तू ध्यान करून आपल्या देहात राहतोस, तसेच संकल्पस्वरूप असलेला पितामहही आपल्या देहातच वास करतो.
नृणां तथा च मुख्यानां श्रीर् या ब्रह्मपुरोदरे । उत्पत्तिपुत्रिकादेहप्रतिबिम्बोपमास्ति सा
ज्याप्रमाणे श्रेष्ठ माणसांमध्ये जी कीर्ती असते, ती ब्रह्माच्या उदरात असते आणि जशी सृष्टीतून जन्मलेल्या मुलीच्या देहाचं प्रतिबिंब असतं, तशीच ती कीर्ती आहे.
यत्र त्वम् अपि देहान्तẖ कर्तुं शक्नोष्य् अलं स्थितिम् । सङ्कल्पात्मा विभुस् तत्र ब्रह्मा किं न करिष्यति
जिथे तू देखील आपल्या देहात सहजपणे टिकून राहू शकतोस, तिथे सर्वव्यापी आणि संकल्पस्वरूप असलेल्या ब्रह्माला ते का जमत नाही?