प्रतिच्छन्दश् शरीराणां बीजं त्रैलोक्यवीरुधाम् । सर्गार्गडप्रदो मुक्तेस् संसारासारवारिदः
प्रतिबिंब हेच सर्व प्राण्यांचं शरीर आहे, तीनही लोकांतील वनस्पतींचं मूळ आहे, सृष्टीच्या विषाचं दान देणारं आहे, आणि संसाररूपी निरर्थक समुद्रावरचा मेघ आहे, तसेच बंधनाचं कारण आहे.
कारणं सर्वकार्याणां नेता कालक्रियादिषु । स चाद्यḫ पुरुषस् स्वैरम् इत्य् अनुत्थित उत्थितः
हेच सर्व कार्यांचं मूळ कारण आहे, काळ आणि कृती यांसारख्या सर्व गोष्टींमध्ये हेच पुढाकार घेणारं आहे; आणि हा आदिपुरुष आपल्या इच्छेनुसार कधी प्रकट होतो, तर कधी प्रकट होत नाही.
नास्य भूतमयो देहो नास्यास्थीनि शरीरके । अवष्टब्धुम् असौ मुष्ट्या शक्यते न च केनचित्
त्याचं शरीर पंचमहाभूतांनी बनलेलं नाही, त्याच्या शरीरात हाडं नाहीत; कुणीही त्याला मूठभर पकडू शकत नाही.
तेनाब्धिमेघसङ्ग्रामसिंहगर्जोर्जितात्मना । अपि सुप्तनरेणेव नूनं मौनवता स्थितम्
म्हणूनच, जरी त्याचं स्वरूप समुद्र आणि मेघ यांच्या युद्धात सिंहाच्या गर्जनेप्रमाणे असलं, तरी तो नक्कीच झोपलेल्या माणसासारखा शांततेत, मौनात स्थिर असतो.
जाग्रतस् स्वप्नसन्दृष्टयोधारभटवेदनम् । यथा स्मृतिगतं नासन् न सत् तद्वद् असौ स्थितः
जागेपणी स्वप्नात पाहिलेल्या मारहाणीची वेदना खरी वाटत नाही, तशीच ती अवस्था आहे — ती ना खरी आहे, ना नसलेली आहे.
बहुयोजनलक्षौघप्रमाणो ऽपि बृहद्वपुः । परमाण्वन्तरे माति लोमान्तस्स्थजगत्त्रयः
अगदी मोठं शरीर असलं, हजारो योजनांची लांबी असली, तरी एका केसाच्या टोकात असलेल्या कणातही तो तीनही जग पाहतो.
कुलशैलगुणौघात्मा बृहद्वृन्दात्मको ऽपि सन् । तुलायां धानकामात्रम् अपि नापूरयत्य् अजः
जो पर्वत, कुळं आणि असंख्य गुणांचा आधार आहे, मोठ्या समूहांचा आत्मा आहे, तो अजन्मा एक धान्याच्या वजनाएवढंही तुला भरू शकत नाही.
जगत्कोटिशताभोगविस्तीर्णो ऽप्य् अणुमात्रकम् । वस्तुतो व्याप्तवान् एष न देशं स्वप्नशैलवत्
शेकडो कोटी विश्वांचा विस्तार असूनही, खऱ्या अर्थाने तो फक्त एका कणाएवढ्या जागेत आहे, एखाद्या स्वप्नातल्या पर्वतासारखा प्रदेश व्यापत नाही.
स्वयम्भूर् एष कथितो विराड् एष स उच्यते । ब्रह्माण्डात्मा जगद्देहो वस्तुतस् तु नभोमयः
हा स्वतः प्रकटलेला आहे, त्याला विराट असेही म्हणतात. तो ब्रह्मांडाचा आत्मा आहे, जगाचा देह आहे, पण खऱ्या अर्थाने तो आकाशासारखाच आहे.
सनातन इति प्रोक्तो रुद्र इत्य् अपि सञ्ज्ञितः । इन्द्रोपेन्द्रमरुन्मेघशैलजालादिदेहकः
त्याला सनातन असेही म्हणतात, आणि रुद्र हे नावही आहे. तो इंद्र, उपेंद्र, वारा, मेघ, डोंगर यांच्या आणि अशा अनेक रूपांत प्रकटतो.
तेजोऽणुमात्रप्रथितं चेतित्वा प्रथमं वपुः । क्रमेण स्फारसंवित्तिर् महान् अहम् इति स्थितः
तेजाच्या एका कणासारखे पहिले शरीर म्हणजेच चेतना आहे; हळूहळू ती चेतना विस्तारत जाऊन 'मी आहे' असे मोठ्या प्रमाणात जाणवते.
स्पन्दसंवेदनात् तेन स्पन्द इत्य् अनुभूयते । यस् स एवानिलाभिख्यो वातस्कन्धात्मना स्थितः
त्या स्पंदनाची जाणीव झाल्यामुळे त्याला स्पंदन असे अनुभवले जाते; तोच पुढे वाऱ्यासारखा ओळखला जातो आणि वायूंच्या समूहाचा मूळ आहे.
प्राणापानपरिस्पन्दो वेदनाद् अनुभूयते । तेन यस् सो ऽयम् आकाशे वातस्कन्ध उदाहृतः
श्वासोच्छ्वासाची हालचाल आपण जशी जाणतो, तशीच ही जागेतील वाऱ्याची गटही सांगितली जाते.
चित्त्वाद् ये कल्पितास् तेन बालेनेव पिशाचकाः । तेजẖकणा असन्तो ऽपि त एते धिष्ण्यतां गताः
मनाने कल्पिलेल्या गोष्टी, जशा एखाद्या लहान मुलाने पिशाच्चांची कल्पना करावी, त्या प्रत्यक्ष नसतानाही केवळ प्रकाशकण असूनही खऱ्यासारख्या वाटतात.
प्राणापानपरावर्तदोला तदुदरोदिता । वातस्कन्धाभिधां धत्ते जगत् तद्धृदयं बृहत्
श्वासोच्छ्वासाची ही दोलायमान हालचाल जी पोटातून उठते, तिलाच वाऱ्याचा गट म्हणतात; हेच जगाचे मोठे हृदय आहे.
प्रतिच्छन्दश् शरीराणां प्रथमं बीजम् एष सः । जगद्गतानां सर्वेषाम् आकल्पव्यवहारिणाम्
हेच सर्व शरीरांचे पहिले बीज आहे, आणि जगात वावरणाऱ्या, व्यवहार करणाऱ्या सर्वांच्या अस्तित्वाचा आरंभ आहे.
प्रतिच्छन्दाद् यदैतस्माद् उत्थिता जगदात्मनः । देहास् तदा यथा बाह्यम् अन्तर् एषां तथा स्थितम्
जगाच्या आत्म्याच्या या प्रतिबिंबातून जेव्हा देह निर्माण होतात, तेव्हा त्यांच्यासाठी बाहेरचं जसं आहे तसंच ते आतसुद्धा असतं.
चितिस् तस्याद्यबीजस्य पूर्वम् एव यथोदिता । तथैवाद्यापि जीवे ऽन्तस् तथोदेति तदीहिता
जशी पूर्वी सांगितली, तशीच ही चेतना त्या मूळ बीजासारखी आहे; आजही जिवंत प्राण्यामध्ये तिची क्रिया आतून तशीच उगवते.
श्लेष्मपित्तानिलास् तस्य चन्द्रार्कपवनास् त्रयः । ग्रहा ऋक्षगणास् तस्य प्राणे ष्ठीवनशीकराः
त्याच्या कफ, पित्त आणि वात हे चंद्र, सूर्य आणि वारा आहेत; त्याचे ग्रह आणि नक्षत्र म्हणजे श्वासातील थुंकी आणि ओलावा आहेत.
तस्यास्थीन्य् अद्रिजालानि मेदसो जालिका घनाः । शिरḫ पादौ त्वचं देहात् पश्यामस् तस्य नो वयम्
त्याच्या हाडांचे जसे डोंगरांचे समूह असतात, त्याचे मेद जाड जाळ्यासारखे असते; पण आपण जसा देहाचा डोका, पाय किंवा त्वचा पाहतो, तसं त्याचं काहीच दिसत नाही.
वपुर् विराजो जगद् अङ्ग विद्धि सङ्कल्परूपस्य हि कल्पनात्म । आकाशशैलावनिसागरादि सर्वं चिदाकाशम् अतḫ प्रशान्तम्
हे सृष्टीचे तेजस्वी रूप म्हणजे त्या विराट पुरुषाचे एक अंग आहे, आणि ते केवळ कल्पनेतून, संकल्पातून निर्माण झाले आहे. आकाश, पर्वत, पृथ्वी, समुद्र आणि बाकी सर्व काही हे त्या चैतन्याच्या आकाशातच आहे, जे पूर्ण शांत आणि स्थिर आहे.
तस्मिन् कल्पे तु सङ्कल्पे तस्य यद् वपुर् आस्थितम् । शृणु तत्र व्यवस्थेयं विचित्राचारहारिणी
त्या सृष्टीत, त्या संकल्पात, त्याने ज्या ज्या रूपात वावर घेतला आहे, त्यातली व्यवस्था ऐक. ती व्यवस्था विविध अद्भुत वर्तनांनी सजलेली आहे.
परमं यच् चिदाकाशं तद् विराडात्मनो वपुः । आद्यन्तमध्यरहितं लघु त्व् अस्य वपुर् जगत्
ते परम चैतन्याचे आकाश हेच त्या विराट पुरुषाचे खरे रूप आहे. त्याला आरंभ, शेवट किंवा मध्य काहीच नाही. हे जग म्हणजे त्या रूपाचा हलकासा आणि क्षणिक छटा आहे.
सङ्कल्परचितो ब्रह्मा स्वाण्डं सङ्कल्पनात्मकम् । वपुषḫ परितो भास्वत् पश्यत्य् आकाशम् एव तत्
कल्पनेतून निर्माण झालेला ब्रह्मा, आपले ब्रह्मांडही संकल्पमयच पाहतो आणि ते त्याच्या रूपाभोवती असलेले तेजस्वी आकाशच आहे, असेच त्याला वाटते.
ब्रह्मात्मैष स सङ्कल्पस् स्वम् अण्डम् अकरोद् द्विधा । तैजसं तैजसाकारḫ पुष्टḫ पुष्टं विहङ्गवत्
हीच कल्पना, जी ब्रह्मरूप आहे, तिने स्वतःचे अंडे दोन भागांत विभागले. एक भाग तेजस्वी, प्रकाशमय, पूर्ण आणि पोसलेला, जणू काही पक्ष्यासारखा होता.
अण्डस्यैकं नभो दूरं गतं सम्बुद्धवान् असौ । दूरे ऽधस् संस्थितं भागं व्यतिरिक्तं च नात्मनः
त्या अंड्याचा एक भाग आकाशात दूर गेला आणि त्याने त्याला जागृत अवस्थेत ओळखले; दुसरा भाग खाली आणि दूर आहे, तो स्वतःपासून वेगळा आहे.
ब्रह्माण्डभाग ऊर्ध्वस्थो विराजश् शिर उच्यते । अधोभागो ऽस्य पादाख्यो निरन्तं मध्यम् अत्र खम्
ब्रह्मांडाच्या अंड्याचा वरचा भाग, जिथे विराज वास करतो, त्याला डोके म्हणतात; खालचा भाग पाय म्हणतात, आणि मध्ये असलेली अंतहीन जागा म्हणजे आकाश.
दूरं वियुक्तयोस् सन्धिẖ खण्डयोर् अतिविस्तृता । अनन्ता व्योमलेखेति श्यामा शून्या च दृश्यते
या दोन दूर आणि वेगळ्या भागांच्या संधीत, जी अत्यंत विस्तीर्ण आहे, एक अनंत आकाशरेषा दिसते—ती काळी, रिकामी आणि स्पष्टपणे दिसणारी आहे.
द्यौस् तालु विपुलं तस्य तारा रुधिरबिन्दवः । संविद्वातलवा देहे सुरासुरनरादयः
त्याचा गळा म्हणजे आकाश आहे, विशाल आणि उघडं; त्या आकाशातल्या ताऱ्यां म्हणजे रक्ताचे थेंब आहेत. त्याच्या शरीरात जी चेतनेची सूक्ष्म वारे आहेत, तीच देव, दैत्य, माणसं आणि इतर सर्व आहेत.
देहे ऽन्तẖ क्रिमयस् तस्य भूतप्रेतपिशाचकाः । लोकान्तराणि रन्ध्राणि सुषिराण्य् अस्य देहके
त्याच्या शरीरातल्या किड्या म्हणजे भूत, प्रेत आणि पिशाच्च आहेत. त्याच्या शरीरातली छिद्रं आणि पोकळी ही इतर जगं आहेत.